cw.chi_04_refraktometr
Różnice
Różnice między wybraną wersją a wersją aktualną.
| Poprzednia rewizja po obu stronachPoprzednia wersjaNowa wersja | Poprzednia wersja | ||
| cw.chi_04_refraktometr [2026-11-12 13:23] – [1. Wprowadzenie] karolina | cw.chi_04_refraktometr [2026-11-17 11:22] (aktualna) – [3.3 Pomiar za pomocą ręcznego refraktometru optycznego] karolina | ||
|---|---|---|---|
| Linia 19: | Linia 19: | ||
| Gdy światło przechodzi z jednego ośrodka do drugiego i pada na granicę między nimi pod kątem innym niż 0° względem normalnej, czyli prostej prostopadłej do powierzchni granicznej, zmienia się kierunek jego rozchodzenia się. Zjawisko to nazywamy **załamaniem światła**, | Gdy światło przechodzi z jednego ośrodka do drugiego i pada na granicę między nimi pod kątem innym niż 0° względem normalnej, czyli prostej prostopadłej do powierzchni granicznej, zmienia się kierunek jego rozchodzenia się. Zjawisko to nazywamy **załamaniem światła**, | ||
| - | Do opisu właściwości optycznych ośrodka wykorzystuje się **współczynnik załamania światła** (**współczynnik refrakcji**), | + | Do opisu właściwości optycznych ośrodka wykorzystuje się **współczynnik załamania światła** (**współczynnik refrakcji**), |
| - | $$ n = \frac{c}{v}. $$ | + | $$ n = \frac{c}{v}. |
| - | Ze współczynnikiem załamania światła ściśle związana jest tzw. **gęstość optyczna ośrodka**. Ośrodek o większej wartości współczynnika n jest ośrodkiem optycznie gęstszym, natomiast ośrodek o mniejszej wartości n – ośrodkiem optycznie rzadszym. Przejście światła pomiędzy tymi ośrodkami powoduje zmianę kąta załamania zgodnie z **prawem załamania światła** (rys. 1), zwanym też prawem Snelliusa: promień padający, promień załamany i normalna leżą w jednej płaszczyźnie, | + | Ze współczynnikiem załamania światła ściśle związana jest tzw. **gęstość optyczna ośrodka**. Ośrodek o większej wartości współczynnika |
| - | $$ \frac{\sin \alpha}{\sin \beta} = \mathrm{const} = \frac{v_1}{v_2}, | + | $$ \frac{\sin \alpha}{\sin \beta} = \mathrm{const} = \frac{v_1}{v_2}, |
| gdzie: | gdzie: | ||
| Linia 31: | Linia 31: | ||
| * $\alpha$ – kąt padania, | * $\alpha$ – kąt padania, | ||
| * $\beta$ – kąt załamania. | * $\beta$ – kąt załamania. | ||
| + | |||
| + | {{: | ||
| + | **Rys. 1.** Załamanie światła przy przejściu z ośrodka optycznie rzadszego do gęstszego | ||
| + | |||
| + | Wykorzystując definicję (1), zależność (2) możemy przedstawić w postaci: | ||
| + | $$n_1sinα = n_2sinβ.\tag{3} $$ | ||
| + | |||
| + | W optyce obowiązuje również zasada odwracalności biegu światła, zgodnie z którą promień światła może przebyć tę samą drogę w przeciwnym kierunku. Oznacza to, że jeśli światło przechodzi z ośrodka pierwszego do drugiego i ulega załamaniu, to po odwróceniu kierunku jego biegu, przy zachowaniu tych samych warunków, przejdzie przez granicę ośrodków po tej samej drodze, lecz w przeciwnym kierunku. | ||
| + | |||
| + | W przypadku roztworów wodnych współczynnik załamania światła zależy również od rodzaju i stężenia rozpuszczonych składników. Przykładowo, | ||
| + | |||
| + | Podstawę takiego pomiaru stanowi **refraktometria**, | ||
| + | |||
| + | Gdy światło przechodzi z ośrodka optycznie gęstszego (1) do optycznie rzadszego (2), czyli $n_1$ > $n_2$, | ||
| + | kąt załamania $β$ jest większy od kąta padania $α$ (rys. 2a). Wraz ze zwiększaniem kąta padania | ||
| + | kąt załamania rośnie, aż osiąga wartość maksymalną równą 90°. Kąt padania, dla którego kąt załamania wynosi 90° (promień załamany niejako „ślizga się” po powierzchni granicznej ośrodków), | ||
| + | |||
| + | {{: | ||
| + | **Rys. 2.** Przebieg promienia światła z ośrodka optycznie gęstszego (1) do ośrodka optycznie rzadszego (2): a) jeśli kąt padania | ||
| + | |||
| + | |||
| + | ==== - Zasada działania refraktometru ==== | ||
| + | |||
| + | **Refraktometr Abbego** | ||
| + | |||
| + | Sercem układu optycznego refraktometru Abbego jest blok **dwóch pryzmatów** wykonanych ze szkła o dużym współczynniku załamania światła (około 1,7), pomiędzy którymi umieszcza się próbkę badanego roztworu: | ||
| + | * pryzmat oświetlający (P1) – charakteryzuje się matową, nieregularną powierzchnią od strony próbki, | ||
| + | * pryzmat pomiarowy (P2) – posiada idealnie gładką powierzchnię stykającą się z cieczą. | ||
| + | |||
| + | Przebieg zjawisk optycznych w układzie: | ||
| + | - Wprowadzenie próbki i oświetlenie: | ||
| + | - Rozproszenie światła: Przechodząc przez matową powierzchnię pryzmatu P1, światło ulega silnemu rozproszeniu we wszystkich kierunkach, po czym wnika do warstwy badanej cieczy i dalej pada na powierzchnię pryzmatu P2. | ||
| + | - Załamanie światła: Przechodząc przez granicę ciecz-gładka powierzchnia pryzmatu P2, promienie światła ulegają załamaniu, a do pryzmatu P2 wchodzi wiązka ograniczona promieniem granicznym, zależnym bezpośrednio od współczynnika załamania badanej cieczy. | ||
| + | - Obserwacja i odczyt: Układ optyczny refraktometru kieruje wiązkę opuszczającą pryzmat P2 do do lunety. Jeśli do oświetlenia pryzmatów użyto światła monochromatycznego, | ||
| + | |||
| + | Za pomocą pokrętła regulacyjnego ustawia się linię podziału między polami dokładnie na przecięciu nici pajęczych w okularze, a następnie odczytuje się wynik pomiaru – współczynnik załamania światła $n$ lub stężenie w stopnich Brixa (°Brix) – ze skali umieszczonej w dolnej części okularu (rys. 3). Skala Brixa jest oparta na zależności między współczynnikiem załamania światła a stężeniem sacharozy w roztworach wodnych. Jeden stopień Brixa odpowiada 1 g sacharozy w 100 g wodnego roztworu sacharozy. | ||
| + | |||
| + | **Refraktometr ręczny** | ||
| + | |||
| + | Ręczny refraktometr optyczny ma zdecydowanie prostszą konstrukcję w porównaniu do refraktometru Abbego. W tym przyrządzie zastosowano jeden pryzmat, na który nanosi się kilka kropel badanej cieczy, a następnie dociska się ją przezroczystą pokrywką o matowej powierzchni od strony próbki. Przyrząd ten umożliwia bezpośrednie oznaczanie stężenia sacharozy w badanym roztworze (odczyt ze skali po lewej stronie w °Brix) lub oznaczanie stężenia alkoholu (odczyt ze skali po prawej stronie). | ||
| + | |||
| + | ==== - Czynniki mające wpływ na wynik pomiaru refraktometrycznego ==== | ||
| + | |||
| + | W przypadku soków, napojów izotonicznych i innych mieszanin wieloskładnikowych wynik w stopniach Brixa nie oznacza bezpośrednio zawartości samej sacharozy. **Na współczynnik załamania światła wpływają również inne rozpuszczone składniki**, | ||
| + | |||
| + | Na wynik pomiaru wpływa również **temperatura**, | ||
| + | |||
| + | Refraktometry mogą też posiadać funkcję ATC – automatyczną kompensację temperatury, | ||
| + | |||
| + | ===== - Aparatura, materiały i odczynniki ===== | ||
| + | |||
| + | ==== Aparatura i sprzęt laboratoryjny: | ||
| + | |||
| + | * refraktometr Abbego; | ||
| + | * ręczny refraktometr optyczny; | ||
| + | * termostat; | ||
| + | * waga laboratoryjna; | ||
| + | * łyżeczka laboratoryjna; | ||
| + | * zlewki szklane. | ||
| + | | ||
| + | ==== Materiały i odczynniki: ==== | ||
| + | |||
| + | * cukier biały; | ||
| + | * woda dejonizowana; | ||
| + | * próbki napojów dostępnych w handlu; | ||
| + | * alkohol etylowy. | ||
| + | |||
| + | ===== - Wykonanie ćwiczenia ===== | ||
| + | |||
| + | ==== - Przygotowanie do pomiarów ==== | ||
| + | |||
| + | - Zapoznać się z budową i zasadą działania obu dostępnych refraktometrów oraz termostatu. | ||
| + | - Przygotować roztwory sacharozy o znanych stężeniach (5%, 10%, 15%, 20%) oraz roztwór o nieznanym stężeniu. | ||
| + | - Przygotować próbki napoju izotonicznego i soku jabłkowego. | ||
| + | - Sprawdzić czystość powierzchni pomiarowych i zapoznać się z instrukcją obsługi każdego przyrządu. | ||
| + | - Zanotować temperaturę pomiaru. | ||
| + | |||
| + | ==== - Pomiar za pomocą refraktometru Abbego ==== | ||
| + | |||
| + | - Za pomocą elastycznych wężyków podłączyć refraktometr do termostatu przepływowego (zgodnie z rys. 4). | ||
| + | - Podnieść głowicę termostatu, wlać do zbiornika 100 ml wody dejonizowanej (do kreski) i zamontować ponownie głowicę. | ||
| + | - Za pomocą przycisku (X) uruchomić termostat i po chwili go wyłączyć. Sprawdzić poziom wody w zbiorniku termostatu – w razie potrzeby dolać wodę do wyznaczonego poziomu. | ||
| + | - Ponownie uruchomić termostat i ustawić temperaturę na 20°C. | ||
| + | - Odchylić oprawę pryzmatu oświetlającego (górnego) i oczyścić powierzchnie pryzmatów miękką ściereczką zwilżoną alkoholem etylowym. | ||
| + | - Za pomocą pipety umieścić kilka kropel (3-4) wody dejonizowanej na powierzchni pryzmatu pomiarowego. | ||
| + | - Zamknąć układ pryzmatów i odsłonić okienko pryzmatu oświetlającego. | ||
| + | - Ustawić ostrość obrazu za pomocą pokrętła DISPERSION CORRECTION, a następnie ustawić położenie granicy między jasnym i ciemnym polem widzenia na przecięciu nici linii pajęczych za pomocą pokrętła ADJUSTMENT. | ||
| + | - Odczytać współczynnik załamania światła ($n$) oraz wskazanie ze skali Brixa. | ||
| + | - Oczyścić powierzchnię pomiarową za pomocą miękkiej ściereczki i nanieść ponownie kilka kropel wody dejonizowanej. Dla każdej badanej cieczy należy wykonać minimum 3 pomiary. | ||
| + | - Wykonać pomiary dla wszystkich roztworów sacharozy o znanych stężeniach, | ||
| + | |||
| + | ==== - Pomiar za pomocą ręcznego refraktometru optycznego ==== | ||
| + | |||
| + | - Oczyścić i osuszyć powierzchnię pryzmatu. Do czyszczenia pryzmatu należy używać miękkiej, niepylącej ściereczki. | ||
| + | - Podnieść pokrywkę pryzmatu. | ||
| + | - Nanieść 2–3 krople badanej cieczy na powierzchnię pryzmatu. | ||
| + | - Zamknąć pokrywkę pryzmatu, tak aby próbka równomiernie pokryła całą powierzchnię pomiarową. | ||
| + | - Odczekać około 30 s, aby temperatura próbki i pryzmatu wyrównała się. | ||
| + | - Skierować refraktometr w stronę źródła światła. | ||
| + | - Spojrzeć przez okular i, w razie potrzeby, wyregulować ostrość. | ||
| + | - Odczytać wartość w miejscu, w którym granica między jasnym i ciemnym polem przecina odpowiednią skalę. | ||
| + | - Wynik zapisać wraz z odpowiednią jednostką. | ||
| + | - Po wykonaniu pomiaru natychmiast usunąć próbkę z powierzchni pryzmatu i dokładnie go oczyścić. | ||
| + | - Wykonać po 3 pomiary dla roztworów sacharozy o znanych stężeniach, | ||
| + | |||
| + | <wrap lo>< | ||
cw.chi_04_refraktometr.1794486212.txt.gz · ostatnio zmienione: przez karolina
