====== Laboratorium fizyki - poglądowe wprowadzenie do rachunku niepewności pomiarowych i analizy danych ====== ===== Zagadnienia ===== * Pomiary bezpośrednie i pośrednie * Niepewność statystyczna: * niepewność przeciętna * odchylenie standardowe * Przenoszenie niepewności: * niepewność maksymalna * niepewność średnia kwadratowa * Zaokrąglanie wyniku końcowego * Regresja liniowa jako metoda analizy danych pomiarowych ===== - Wstęp ===== Podczas zajęć kursu "Laboratorium fizyki" studenci badać będą zależności między **wielkościami fizycznymi** czyli mierzalnymi własnościami ciał lub zjawisk (masa, prędkość, temperatura, czas itd). Sprawdzane będą **prawa fizyczne** czyli zależności między niektórymi wielkościami, które można przedstawić przy pomocy matematyki. Te najbardziej ogólne nazywane są **zasadami** (np. zasada zachowania pędu, energii itd.), stanowią mogą stanowić **związki definicyjne** (np. prawo Ohma mówiące o liniowej zależności między natężeniem prądu a spadkiem napięcia, jednocześnie pozwala zdefiniować nową wielkość fizyczną -- //opór elektryczny//, która charakteryzuje ciało przewodzący prąd elektryczny). Posługując się przyrządami pomiarowymi wykonujemy **pomiary bezpośrednie**, czyli najprostsze pomiary, w których dla danej wielkości mamy specjalizowany przyrząd pomiarowy. Przy **pomiarze pośrednim** musimy wykonać jednoczesny pomiar kilku wielkości (każdą oddzielnym przyrządem) a następnie obliczyć wartość danej wielkości fizycznej z odpowiedniego wzoru. W obu wypadkach pojawia się problem **niepewności pomiarowej**. W przypadku pomiarów z jakimi mamy do czynienia w życiu codziennym (np. odczyt wskazań prędkościomierza w samochodzie, wagi sklepowej, zegara itd.) problem dokładności pomiaru w zasadzie nie występuje gdyż one są na tyle dokładne byśmy nie musieli się tym przejmować lub też niedokładność akceptujemy. Podczas pracy laboratoryjnej natomiast, gdzie mamy do czynienia z pomiarami nietypowymi dla codziennego życia, niepewności muszą być oszacowane by końcowy rezultat był **rzetelny**. Dlatego też wynik podajemy w przyjętej formie: $$ X = \mbox{ _____ } \pm \mbox{ ____ }$$ gdzie druga część wyniku (po znaku $\pm$) jest właśnie niepewnością pomiarową. Dodatkowo podajemy też oczywiście jednostkę. W najprostszym przypadku, gdy dokonujemy pojedynczego, bezpośredniego pomiaru, za niepewność przyjmujemy wartość deklarowaną przez producenta przyrządu. Podana jest ona często na obudowie a jeśli nie to w instrukcji obsługi. Studenci podczas kolejnych zajęć na pracowni nabiorą wprawy w określaniu tej niepewności. Wspomnijmy jedynie, że dość powszechnie stosowaną praktyką jest **przyjmowanie za niepewność pomiarową połowy najmniejszej działki wskazywanej przez przyrząd**. W przypadku pomiaru pośredniego pojawia się zagadnienie **przenoszenia niepewności** czyli obliczania niepewności wielkości mierzonej //pośrednio// z niepewności wielkości mierzonych //bezpośrednio//. "Środkiem transportu" dla tego transferu są zastosowane równania. Tym zajmiemy się nieco później. Pamiętajmy, że **każdy pomiar jest obarczony niepewnością pomiarową** gdyż nie ma przyrządów pomiarowych doskonałych, podobnie jak niedoskonałe też są nasze zmysły biorące też często udział w pomiarze. Dodatkowo na pomiary wpływają **zaburzenia** zewnętrzne, których nie zawsze jesteśmy świadomi. Wyjaśnijmy teraz na konkretnych przykładach, poszczególne kluczowe pojęcia akcentowane wyżej, zaznaczając, że **zagadnienie analizy niepewności pomiarowych jest bardzo obszerne a niniejsze wprowadzenie jest uproszczone i ma charakter poglądowy** aczkolwiek wystarczające, mamy nadzieję, by ze zrozumieniem dokonywać w praktyce stosownej analizy. ===== - Niepewność statystyczna (przypadkowa) pomiaru ===== Rozważmy najpierw, dla prostoty, przypadek pomiaru bezpośredniego przyrządem "absolutnie dokładnym". W tym sensie dokładnym, że zaburzenia zewnętrzne wpływają znacznie bardziej na pomiar niż precyzja tego przyrządu. Zilustrujmy to wykonaniem doświadczenia polegającym na pomiarze przez uczestników zajęć, czasu trwania dziesięciu wahnięć wahadła prostego. Zauważmy, że zwykłe ręczne stopery, jak choćby te dostępne w telefonach komórkowych, mają dokładność wskazań typowo $0,01\ \mathrm{s}$. Pytanie jednak czy taka jest właśnie dokładność pomiaru czasu za pomocą stopera? **Przez wielokrotne powtarzanie pomiaru możemy stwierdzić czy nie nie wpływają nań jakieś dodatkowe czynniki.** Zbierzmy zebrane wyniki w tabeli | Lp. ^ $$t\ \mathrm{[s]} $$ ^ | 1 | 17,16 | | 2 | 17,4 | | 3 | 16,89 | | 4 | 17,35 | | 5 | 16,82 | | 6 | 17,5 | | 7 | 17,18 | | 8 | 16,7 | | 9 | 17,37 | | 10 | 16,72 | Jak widzimy wyniki pomiaru różnią się od siebie znacznie bardziej niż $0,01\ \mathrm{s}$. Przyczynę tu akurat dość łatwo wskazać bo jest to ograniczony czas reakcji człowieka. Pytania jednak brzmią: - Jaka jest najbardziej prawdopodobna wartość mierzonego czasu? - Jaka jest niepewność pomiarowa? - Jakimi więc wartościami wypełnić puste miejsca w zapisie: $$ t = \mbox{ _____ } \pm \mbox{ ____ }\ \mathrm{s}$$ Za poszukiwaną wartość pomiaru czasu uczestnicy uznają zapewne **wartość średnią** czyli $$ \bar{t} = \frac{\displaystyle\sum_i t_i}{n} $$ i to jest poprawna odpowiedź choć, o czym trzeba wspomnieć, są inne możliwości. Wartość średnią przyjęło się oznaczać akcentem w postaci kreseczki. Liczba $n$ to ilość pomiarów. A tu dobry jest moment by nauczyć się jak we właściwy sposób za pomocą kalkulatora wyznaczyć wartość średnią. Właściwy czyli taki, by dane pozostały w pamięci kalkulatora do dalszej obróbki. Dane z tabeli dają wartość średnią $$ \bar{t} = 17{,}109\ \mathrm{[s]}\ .$$ Co jednak z niepewnością pomiarową? Na tak postawione pytanie najczęściej pada ze strony studentów odpowiedź by wziąć wartość **największego odchylenia od wartości średniej**. Naszą tabelę należałoby więc uzupełnić o kolumnę z wartościami tych odchyleń. | Lp. ^ $$t\ \mathrm{[s]} $$ ^ $$ \left| \bar{t} - t_i \right| $$ ^ | 1 | 17,16 | 0,051 | | 2 | 17,4 | 0,291 | | 3 | 16,89 | 0,219 | | 4 | 17,35 | 0,241 | | 5 | 16,82 | 0,289 | | 6 | 17,5 | 0,391 | | 7 | 17,18 | 0,071 | | 8 | 16,7 | 0,409 | | 9 | 17,37 | 0,261 | | 10 | 16,72 | 0,389 | Zasadniczo jest to całkiem niezła odpowiedź ale tylko w przypadku gdybyśmy chcieli uzyskać praktycznie stuprocentową pewność, że pomiary znajdą się w tych granicach. Zważmy jednak, że **im więcej pomiarów wykonujemy tym większego zaufania nabieramy do wyznaczonej średniej** a szansa na to by któryś z wyników szczególnie mocno odbiegał od średniej rośnie a więc i niepewność, zdefiniowana jako największe odchylenie też rośnie. Wywołuje uczucie sprzeczności! ==== - Niepewność przeciętna ==== Inny sposób? Na pytanie w tym miejscu zajęć pada odpowiedź byśmy wzięli **średnią wartość z odchyleń od wartości średniej**. I to jest zdecydowanie lepsza odpowiedź. Tak więc można ją wyliczyć jak poniżej (niepewność oznaczmy jako $\delta$). Tak wyznaczona wartość nosi nazwę **niepewności przeciętnej** lub (dawniej) **błędu przeciętnego**. $$\delta_\mathrm{przec} = \frac{\displaystyle\sum_i\left| \bar{t} - t_i \right|}{n} = 0{,}2612\ \mathrm{s}\ .$$ Możemy już podjąć próbę zapisania wyniku końcowego: $$ t = 17{,}109 \pm 0{,}2612\ \mathrm{s}$$ Czy jest to forma właściwa? Dużo cyfr sugeruje dużą dokładność ale czy na pewno? Należy wynik właściwie zaokrąglić. ==== - Zaokrąglanie wyniku końcowego ==== Zacznijmy od tego, że niepewność pomiarowa nie stanowi ściśle wyznaczonej granicy i przyjmuje się, że zaokrąglenie niepewności do ok 10% jest właściwe. Można to ująć także w ten sposób: **Niepewność zaokrąglamy do jednej cyfry znaczącej ale gdy pierwszą cyfrą jest 1 lub 2 to możemy pozostawić dwie cyfry**. Nigdy nie podajemy w wyniku końcowym, dla niepewności pomiarowej, więcej niż dwóch cyfr znaczących! Najpierw zaokrąglamy niepewność a potem odpowiednio wartość wyznaczanej wielkości. Nasz wynik podamy więc w sposób następujący: $$ t = 17{,}11 \pm 0{,}26\ \mathrm{s}$$ W laboratorium fizyki powinniśmy zapomnieć o szkolnym przyzwyczajeniu pod nazwą **dwa miejsca po przecinku**. To pozostawmy urzędom skarbowym i izbie obrachunkowej. U nas obowiązują **miejsca znaczące**. W tym momencie warto przećwiczyć na paru przykładach umiejętność zaokrąglania. ==== - Odchylenie standardowe ==== Znacznie częściej jednak zamiast niepewności przeciętnej stosuje się inną wielkość, a mianowicie **odchylenie standardowe**. Ujmując rzecz w skrócie ma ono po prostu lepszą interpretację statystyczną. Liczy się je w sposób następujący (zastosujmy symbole właściwe dla naszych pomiarów): $$\sigma_t = \sqrt{\frac{\displaystyle\sum_i\left( \bar{t} - t_i \right)^2}{n-1}}\ .$$ W opracowaniach dotyczących analizy danych, w tym rachunku niepewności studenci spotkają się nie tylko z **odchyleniem standardowym pomiaru** omawianym tutaj ale także z **odchyleniem standardowym średniej** wyrażanym dla mierzonej wielkości $x$ jako $$\bar{\sigma_x} = \frac{\sqrt{\frac{\displaystyle\sum_i\left( \bar{x} - x_i \right)^2}{n-1}}}{\sqrt{n}} = \sqrt{\frac{\displaystyle\sum_i\left( \bar{x} - x_i \right)^2}{n(n-1)}}\ .$$ Świadomie nie będziemy stosować tego pojęcia w dalszych analizach by zachować prostotę i poglądowość wywodu. Uśredniamy więc nie odchylenia od wartości średniej ale ich kwadraty i wyciągamy pierwiastek, "niwelując" niejako podnoszenie do potęgi. Dla naszych danych, po odpowiednim zaokrągleniu otrzymujemy: $$\sigma_t = 0{,}3\ \mathrm{s}\ .$$ Jak widzimy otrzymaliśmy wartość nieco większą ale bliską niepewności przeciętnej. Dla dużej liczby pomiarów odchylenie standardowe powinno być trochę (25%) większe niż niepewność przeciętna. Na potrzeby studenckiej pracowni fizycznej możemy stosować oba rodzaje niepewności dość zamiennie. Należy jedynie w opracowaniu podać informację jaką metodą niepewność była liczona. Wracając do interpretacji statystycznej to odchylenie standardowe mówi, że z prawdopodobieństwem ok 70% każdy z otrzymanych wyników mieści się w granicach $[ t-\sigma_t;t+\sigma_t]$. Odchylenie standardowe jak sama nazwa wskazuje liczy się standardowo i dlatego też kalkulatory oraz programy obliczeniowe mają możliwość łatwego obliczania tej wielkości. A tu dobry jest moment by znów zająć się kalkulatorami i pokazać, że wcześniej wprowadzone dane nie służą jedynie do obliczania wartości średniej ale także np do obliczania odchylenia standardowego. Tak samo dobry jest to moment by pokazać odpowiednie funkcje w arkuszu kalkulacyjnym i GeoGebrze. ===== - Przenoszenie niepewności pomiarowych ===== ==== - Pojedyncze pomiary pośrednie ==== Zajmijmy się teraz wspomnianym wcześniej zagadnieniem przenoszenia niepewności pomiarowych. Tak jak poprzednio zilustrujmy konkretnym wspólnie wykonanym pomiarem. Tym razem zajmijmy się pomiarem oporu elektrycznego definiowanego przez prawo Ohma $$ R = \frac{U}{I} $$ Do wyznaczenia oporu potrzebne jest nam napięcie panujące na końcach opornika oraz natężenie prądu płynącego przez ten opornik. Połączmy układ zmierzmy to czego potrzebujemy Zdjęcie! FIXME $ U = 11{,}5\ \mathrm{V} $ \\ $ I = 0{,}11\ \mathrm{A} $ To oczywiście nie wszystko. Wyniki powinniśmy uzupełnić o niepewności pomiarowe. Dla mierników takich jak użyte niepewność określona jest jako 0,5% zakresu pomiarowego. $\delta U = 0{,}005 \times 30\ \mathrm{V} = 0{,}15 \ \mathrm{V}$ \\ $\delta I = 0{,}005 \times 1\ \mathrm{A} = 0{,}005 \ \mathrm{A}$ Możemy więc napisać: $ U = 11{,}5 \pm 0{,}15\ \mathrm{V}$ \\ $ I = 0{,}11 \pm 0{,}005\ \mathrm{A}$ Obliczmy opór: $ R = \frac{U}{I} = \frac{11{,}5\ \mathrm{V}}{0{,}11\ \mathrm{A}} = 104{,}545\ \mathrm{\Omega}$ Nie jest to jednak wartość której można zaufać do ostatniej cyfry! Jaka jest niepewność dla w ten sposób wyznaczonego oporu? === - Niepewność maksymalna === Posłużmy się tu tzw. niepewnościami względnymi czyli stosunkiem niepewności do wartości mierzonej wielkości $$ \frac{\delta U}{U}\ \mbox{oraz}\ \frac{\delta I}{I}\ .$$ Mówią one jakim ułamkiem zmierzonej wartości jest niepewność pomiarowa też wielkości lub też, jeśli wyrazimy to w procentach, jakim procentem zmierzonej wartości jest jej niepewność. Wyda się chyba naturalnym, że biorąc pod uwagę możliwość kumulowania się błędów to niepewność względna pomiaru oporu powinna być równa sumie niepewności względnych napięcia i natężenia prądu $$ \frac{\delta R}{R} = \frac{\delta U}{U} + \frac{\delta I}{I}$$ czyli $$ {\delta R} = R\left( \frac{\delta U}{U} + \frac{\delta I}{I}\right)\ .$$ Z powodu wspomnianego założenia kumulowania się błędów tak wyznaczoną niepewność nazwiemy **niepewnością maksymalną**. Podstawiając dane z naszego przykładu otrzymamy: $ {\delta R} = R\ \mathrm{\Omega\times}\left( \frac{0{,}15\ \mathrm{V}}{11{,}5\ \mathrm{V}} + \frac{0{,}11\ \mathrm{A}}{0{,}005\ \mathrm{A}}\right) = 6{,}1157\ \mathrm{\Omega}\ .$ Po zaokrągleniu $$ R = 105 \pm 6\ \mathrm{\Omega}\ .$$ Mimo, że powyższą regułę wprowadziliśmy bardzo poglądowo to sprawdza się ona w przypadku prostych wzorów zawierającymi ilorazy lub iloczyny mierzonych wielkości a także ich potęgi. W tym ostatnim przypadku mierzona wielkość brana jest w obliczeniach tyle razy ile wynosi wykładnik potęgi więc niepewność względną należałoby pomnożyć przez tę liczbę. **Przykład.** Jeśli mielibyśmy wyznaczyć moc elektryczną wydzielaną na odbiorniku o oporze $R$ gdy płynie przez niego prąd o natężeniu $I$ i korzystalibyśmy ze wzoru $$ P = R I^2\ ,$$ to niepewność wyznaczanej mocy wyraziłaby się wzorem $$ {\delta P} = P \left( \frac{\delta R}{R} + 2\frac{\delta I}{I}\right)\ .$$ === - Niepewność średnia kwadratowa === Reguła, którą omówiliśmy jest dość "restrykcyjna" tzn zakłada niejako złośliwe kumulowanie się błędów. Takie podejście sprawdza się gdy zależy nam na "stuprocentowej" pewności. W zwykłych jednak zastosowaniach wystarcza nam prawdopodobieństwo 70% (tak jak w odchyleniu standardowym). Wtedy właściwym jest zastosowanie tzw. średniej kwadratowej. Dla przykładu z wyznaczaniem oporu wzór wyglądałaby następująco $$ {\sigma R} = R\sqrt{ \left( \frac{\sigma U}{U}\right)^2 + \left(\frac{\sigma I}{I}\right)^2 }\ .$$ W ten sposób obliczamy **niepewność średnią kwadratową**. Jeśli do wzoru wstawimy odchylenia standardowe pomiaru napięcia i natężenia prądu to w ten sposób wyznaczymy odchylenie standardowe oporu. W gruncie rzeczy nie zostało jasno powiedziane czy deklarowana przez producenta miernika wartość jest niepewnością maksymalną czy standardową ale nie będziemy tego w szczegółach omawiać by nie tracić z oczu istoty rzeczy a w pracowni studenckiej nie ma to aż tak istotnego znaczenia. Obliczmy jeszcze na koniec tego punktu niepewność średnią kwadratową z naszego pomiaru. $$ \sigma R = 104{,}545 \sqrt{ \left( \frac{11{,}5}{0{,}5} \right)^2 + \left( \frac{0{,}11}{0{,}005} \right)^2 } = 4{,}944 \approx 5\ \mathrm{\Omega}.$$ ==== - Wielokrotny pomiar pośredni ==== Podejścia do analizy niepewności pomiarowej omawiane w poprzednich punktach (niepewność przypadkowa oraz przenoszenie niepewności w pojedynczym pomiarze) możemy połączyć w całkiem już skomplikowanym ćwiczeniu polegającym na wyznaczaniu oporu (trzymajmy się tego przykładu) ale nie jednokrotne tylko wielokrotne by sprawdzić czy nie mamy do czynienia z jakimiś dodatkowymi zaburzeniami. Wyniki zapiszmy w takiej oto tabeli: | Lp. ^ $$U\ \mathrm{[V]} $$ ^ $$I\ \mathrm{[A]} $$ ^ $$R\ \mathrm{[\Omega]} $$ ^ $$ \left| \bar{R} - R_i \right| $$ ^ $$\delta R $$ ^ | 1 | 14 | 0,13 | 107,69 | 4,6197 | 5,0 | | 2 | 21 | 0,21 | 100 | 3,0725 | 3,1 | | 3 | 28 | 0,28 | 100 | 3,0725 | 2,3 | | 4 | 11,5 | 0,11 | 104,54 | 1,4729 | 6,1 | | 5 | 16,5 | 0,16 | 103,12 | 0,0524 | 4,2 | ^ . ^ ^ | $\bar{R} =\ $103,07 | $\delta_p R =\ $2,5 ^ ^ Wypełniając tabelę uzyskamy po pierwsze niepewność przeciętną $\delta_p R$ (lub odchylenie standardowe $\sigma_p R$) **niosącą informację o przypadkowym rozrzucie pomiarów** oraz niepewność maksymalną $\Delta R$ lub niepewność średnią kwadratową **niosącą informację o ewentualnym błędzie wprowadzanym przez użyte przyrządy**. Na jaki wynik końcowy się zdecydujemy zależy od nas. Pamiętać musimy jednak o tym by był on **rzetelny**. Tak więc musimy podać wynik końcowy odpowiednio zaokrąglony wraz z informacją jaką metodą był wyznaczony. Dobrze jest podać krótkie uzasadnienie wyboru. W powyższym przypadku rozrzut statystyczny ($\delta_p R = 2,5\ \mathrm{\Omega}$) okazuje się być mniejszy niż niepewność $\delta R$ prawie każdego pojedynczego pomiaru. Całkiem więc uzasadnione wydaje się napisać, że po wykonaniu pomiarów wartość oporu okazała się wynosić $$ R = 103 \pm 5\ \mathrm{\Omega}\ ,$$ gdzie za niepewność pomiarową przyjęliśmy przeciętną wartość niepewności maksymalnych pojedynczych pomiarów wynikających z dokładności wzorcowania przyrządów. Wskazane jest zrobić kilka [[labfizyki:art-rach-niep-pogladowo#Przenoszenie niepewności - zadania|ćwiczeń]] ===== - Regresja liniowa ===== Na omawianym przykładzie można jeszcze pokazać jedną, bardzo silną metodą analizy danych a mianowicie graficzne prezentację danych w postaci wykresu i jego analizę. Używane przez nas równanie nazywane jest w skrócie prawem Ohma. Zapomina się czasami zasadniczą treścią prawa Ohma jest **proporcjonalność natężenie płynącego przez przewodnik prądu do napięcia panującego na jego końcach**. Oznacza to, że wykres $I(U)$ powinien być prostą lub też inaczej, że punktu reprezentujące dane pomiarowe powinny układać się w prostą. I **tylko wtedy** wyznaczanie oporu ma sens. Dodatkowo, współczynnik kierunkowy prostej ma ścisły związek z oporem. Porównajmy prawo Ohma (zapisane nieco inaczej) do równania prostej przechodzącej przez początek układu współrzędnych: $$ I = \frac{1}{R} U\ , $$ $$ y = a\,x\ .$$ Opór jest więc odwrotnością współczynnika kierunkowego prostej. Nanosząc punkty pomiarowe na wykres okazuje się często, że nie leżą one dokładnie wzdłuż prostej. Pamiętając jednak o możliwych błędach pomiarowych skłonni jesteśmy do uznania, że ta "średnia" prosta jednak istnieje. Dopasowując prostą do zestawu punktów dokonujmy tzw. **aproksymacji** czyli przybliżenia do zadanej funkcji (tu do funkcji liniowej). Aproksymacja w kontekście analizy danych pomiarowych nazywana jest **regresją** (tu **regresją liniową**). Jeśli dopasowania dokonamy graficznie to pozostaną nam do wyznaczenia parametry prostej a to zagadnienie powinno być studentom znane jeszcze ze szkoły. Możemy też ponadto określić niepewność pomiarową parametrów prostej rysując proste nieco bardziej i nieco mniej pochylone w stosunku do optymalnej (ale ciągle prawdopodobne) i wyznaczając ich parametry. {{:ts-lab1-reg-lin-1.png?500|}}\\ **Rys. ** Przykład regresji liniowej wykonanej za pomocą akrkusza kalkulacyjnego. Zastanówmy się jednak teraz dokładniej nad //kryterium dopasowania//. Co oznacza słowo //pasuje// w naszym przypadku? W najpowszechniej używanej metodzie dopasowania czyli **metodzie najmniejszych kwadratów** tym kryterium jest minimalizacja sumy kwadratów odległości (wzdłuż kierunku $y$) punktów od prostej. To kryterium umożliwia wyprowadzenie wzorów na wyznaczenie parametrów tak dopasowanej prostej. **Uwaga**. Pamiętać należy, że w praktyce stosowane są przynajmniej dwie formy równania prostej: $y = ax +b$ oraz $y = A +Bx$. Ta druga występuje na przykład w kalkulatorach naukowych i wielu programach obliczeniowych. Należy uważać by nie pomylić tych konwencji. Parametry prostej obliczmy następująco: Wielkość pomocnicza $P$, którą warto wcześniej obliczyć: $$P=n\sum x_i^2-\left (\sum x_i\right )^2 $$ Współczynniki $a$ i $b$ ($B$ i $A$): $$ a = B = \frac{1}{P}\left(n\sum x_iy_i-\sum x_i\sum y_i\right)$$ $$ b = A = \frac{1}{n}\left(\sum y_i-B\sum x_i\right)$$ Można też wyprowadzić wzory na odchylenia standardowe wyznaczonych parametrów prostej $$ \sigma_a = \sigma_B = \sqrt{\frac{n\left(\sum y_i^2-B\sum x_iy_i-A\sum y_i\right)}{(n-2)P}}$$ $$ \sigma_b = \sigma_A = \sqrt{\frac{1}{n}\sigma_B^2\sum x_i^2}$$ Wzory są dość przerażające ale na szczęście nie trzeba ich pamiętać. Przećwiczmy stosowanie tych wzorów na tabeli z wynikami otrzymanymi wcześniej: | Lp. ^ $x$ ^ $y$ ^ $xy$ ^ $x^2$ ^ $y^2$ ^ | ::: ^ $U\ \mathrm{[V]}$ ^ $I\ \mathrm{[A]}$ ^::: ^::: ^::: ^ | 1 | 14 | 0,13 | 1,82 | 196 | 0,0169 | | 2 | 21 | 0,21 | 4,41 | 441 | 0,0441 | | 3 | 28 | 0,28 | 7,84 | 784 | 0,0784 | | 4 | 11,5 | 0,11 | 1,265 | 132,25 | 0,0121 | | 5 | 16,5 | 0,16 | 2,64 | 272,25 | 0,0256 | | $\Sigma $ ^ 91 ^ 0,89 ^ 17,975^ 1825,5 ^ 0,1771 ^ $ B = \displaystyle \frac{5 \times 17,975 - 91 \times 0{,}89 }{ 5 \times 1825{,}5 - 91^{2} } = 0,010496 $ \\ $ A = \displaystyle \frac{1}{5} \left( 0,89 - 0,010496 \times 91 \right) = - 0,01303 $ I dalej $\sigma B = 0,0002361 $\\ $\sigma A = 0,004512 $ $ B = (10,4 \pm 0,2)\cdot 10^{-3}\ \displaystyle\mathrm{\frac{1}{\Omega}}$\\ $ A = ( 13 \pm 5 )\cdot 10^{-3}\ \mathrm{A} $ Wiedząc, o czym wcześniej wspominaliśmy, że opór $R$ jest odwrotnością współczynnika kierunkowego $B$, możemy ten opór obliczyć. A stosując reguły przenoszenia niepewności możemy obliczyć niepewność pomiaru oporu. $R = \displaystyle\frac{1}{B} = \frac{1}{10,4 \cdot 10^{-3}} = 95,27\ \mathrm{\Omega} $,\\ $ \sigma R = R \displaystyle\frac{\sigma B}{B} = 95,27 \times \frac{0,0002361}{0,010496} = 2,143$. Po zaokrągleniu $$ R = 95 \pm 2\ \mathrm{\Omega}\ ,$$ aczkolwiek, pamiętać należy, że nie uwzględniliśmy w tu niepewności związanej ze wzorcowaniem woltomierza i amperomierza. Wiele narzędzi w postaci programów obliczeniowych (jak Octave) czy arkusze kalkulacyjne (jak Libre Office Calc) oferuje odpowiednie procedury do regresji. Regresji liniowej można też tego dokonać za pomocą kalkulatora naukowego. Poświęćmy więc tu chwilę by pokazać jak to zrobić za pomocą kalkulatora naukowego. Kilka prostych [[labfizyki:art-rach-niep-pogladowo#Regresja liniowa - zadania|zadań]] z zastosowania regresji liniowej ===== - Zadania ===== ==== - Przenoszenie niepewności - zadania ==== === - === Student wyznaczał moment pędu $L$ obracającego się dysku mierząc jego masę $M$, promień $R$, i prędkość kątową $\omega$. Otrzymał następujące rezultaty: $M = 1{,}10\pm 0{,}01\ \mathrm{kg}$,\\ $R = 0{,}250\pm 0{,}005\ \mathrm{m}$,\\ $\omega = 21{,}5 \pm 0{,}4\ \mathrm{rad/s}$. Jaki jest moment pędu dysku jeżeli student korzysta ze wzoru: $$ L = \frac{M R^2 \omega}{2}\ \mbox{.} $$ Oblicz niepewność maksymalną lub średnią kwadratową. Podaj wynik końcowy odpowiednio zaokrąglając liczby. === - === Student wyznaczał moc wydzielaną na grzałce korzystając ze wzoru: $$ P = R I^2\ .$$ Mierzył natężenie prądu $I$ w obwodzie i opór grzałki $R$. Otrzymał następujące wyniki: $I = 5{,}230 \pm 0{,}005\ \mathrm{A}$,\\ $R = 20 \pm 1\ \mathrm{\Omega}$. Jaką ma wartość wyznaczana moc? Oblicz niepewność maksymalną lub niepewność średnią kwadratową. Podaj wynik końcowy odpowiednio zaokrąglając liczby. === - === Studentka wyznaczała moment bezwładności bryły $I$ mierząc jej średnicę $d$ i masę $m$. Otrzymała następujące wyniki: $d = 30{,}0 \pm 0{,}1\ \mathrm{mm}$,\\ $m = 0{,}550 \pm 0{,}001\ \mathrm{kg}$. Jaki jest moment bezwładnośc jeżeli studentka korzystała ze wzoru: $$ I = \frac{m d^2}{4}\ \mbox{.}$$ Oblicz niepewność maksymalną lub niepewność średnią kwadratową. Podaj wynik końcowy odpowiednio zaokrąglając liczby. === - === W laboratorium studenckim wyznaczano przyspieszenie $a$ staczającego się wózka mierząc przebytą drogę $s$ oraz czas $t$ potrzebny do jej pokonania. Otrzymano następujące wyniki: $s = 1{,}50 \pm 0{,}05\ \mathrm{m}$,\\ $t = 2{,}23 \pm 0{,}01\ \mathrm{s}$. Jaką wartość ma wyznaczane przyspieszenie jeżeli korzystano ze wzoru: $$ s = \frac{at^2}{2}\ \mbox{.}$$ Oblicz niepewność maksymalną lub niepewność średnią kwadratową. Podaj wynik końcowy odpowiednio zaokrąglając liczby. === - === Student wyznaczał pojemność kondensatora $C$ mierząc jego opór bierny $X_C$, a~następnie korzystał ze wzoru: $$ C = \frac{1}{2 \pi f X_c}\mbox{.}$$ gdzie:\\ $f = 50{,}0\pm 0{,}1\ \mathrm{Hz}$ - częstotliwość prądu. Jak wartość ma wyznaczana pojemność jeżeli mierzony opór miał wartość $X_C = 635 \pm 2\ \mathrm{\Omega}$? Oblicz niepewność maksymalną lub niepewność średnią kwadratową. Podaj wynik końcowy odpowiednio zaokrąglając liczby. === - === Studentka wyznaczała przyspieszenie ziemskie $g$ mierząc okres drgań $T$ i długość wahadła $l$. Otrzymała następujące wyniki: $l = 2{,}000\pm 0{,}002\ \mathrm{m}$,\\ $T = 2{,}82 \pm 0{,}05\ \mathrm{s}$s. Jaka jest wartość wyznaczonej wielkości jeżeli korzystano ze wzoru: $$ g = \frac{4 \pi ^2 l }{T^2}\mbox{.} $$ Oblicz niepewność maksymalną lub niepewność średnią kwadratową. Podaj wynik końcowy odpowiednio zaokrąglając liczby. === - === Celem doświadczenia Stokesa jest wyznaczenie współczynnika lepkości cieczy. Polega ono na pomiarze czasu jednostajnego opadania kulek o różnych średnicach w cylindrze z cieczą. Współczynnik oblicza się za pomocą wzoru: $$ \eta = \frac{d^2 g (\varrho _k - \varrho_c ) t}{18 l}\ \mbox{,}$$ gdzie:\\ $d$ - średnica kulki,\\ $t$ - czas opadania kulki,\\ $g = 9{,}81\ \mathrm{m/s^2}$ - przyspieszenie ziemskie,\\ $\varrho_k = 11{,}3\cdot10^3\ \mathrm{kg/m^3}$ - gęstość materiału kulki,\\ $\varrho_c = 1{,}3\cdot10^3\ \mathrm{kg/m^3}$ - gęstość cieczy,\\ $l$ - droga spadku. Oblicz współczynnik lepkości wiedząc, że czas mierzony był z~niepewnością $\sigma t = 0{,}1\ \mathrm{s}$, a średnica kulek z dokładnością $\sigma d = 0{,}01\ \mathrm{mm}$. Oblicz niepewność maksymalną lub niepewność średnią kwadratową. Podaj wynik końcowy odpowiednio zaokrąglając liczby. === - === Wartość natężenia ziemskiego pola magnetycznego można wyznaczyć tzw. metodą busoli stycznych, w której igła magnetyczna wychyla się pod wpływem dwóch poprzecznych pól magnetycznych: pola ziemskiego i pola wytwarzanego przez cewkę. Korzysta się wówczas ze wzoru: $$ H_z = \frac{n I}{d\ \mathrm{tg}(\alpha)}\ \mbox{,} $$ gdzie:\\ $ d = 0{,}25\ \mathrm{m}$ - średnica cewki,\\ $ n = 25$ - liczba zwojów cewki,\\ $ I$ -- natężenie prądu w cewce,\\ $\alpha$ -- kąt wychylenia igły. Zmieniając wartość natężenia prądu studenci otrzymali następujące wychylenia igły: ^ $$I\ \mathrm{[A]}$$ ^ $$\alpha\ [^\circ]$$ ^ | 0,2 | 45 | | 0,3 | 51 | | 0,4 | 61 | | 0,5 | 65 | | 0,6 | 69 | Pomiar natężenia prądu był wykonywany z niepewnością $\ \sigma I = 0{,}005\ \mathrm{A}\ $, a~pomiar kąta z~niepewnością $\ \sigma \alpha = 1^\circ = \pi /180\ \mathrm{rad}\ $. Wyznacz wartość natężenia ziemskiego pola magnetycznego. Oblicz niepewność przypadkową (jako niepewność przeciętną lub odchylenie standardowe) oraz niepewności pojedynczych pomiarów (jako niepewność maksymalną lub średnią kwadratową). Rozbuduj odpowiednio tabelę. Zdecyduj o wyniku końcowym analizując otrzymane rezultaty. Podając wynik końcowy odpowiednio zaokrąglij liczby. === - === Okres drgań relaksacyjnych układu kondensatora i neonówki jest proporcjonalny do pojemności kondensatora. Można tę zależność wykorzystać do wyznaczania pojemności nieznanego kondensatora przez porównanie z kondensatorem wzorcowym: $$ C_x = \frac{t_x}{t}C\mbox{,} $$ gdzie:\\ $C$ - pojemność kondensatora wzorcowego,\\ $t$ - czas trwania ustalonej ilości błysków neonówki połączonej z nieznanym kondensatorem,\\ $t_x$ - czas trwania tej samej ilości błysków neonówki połączonej z kondensatorem wzorcowym. Przeprowadzając serię pomiarów studentka otrzymała następujące wyniki: ^ $$t_x\ \mathrm{[s]}$$ ^ $$t\ \mathrm{[s]}$$ ^ | 26,9 | 71,2 | | 32,1 | 72,3 | | 31,8 | 66,7 | | 27,3 | 70,5 | | 29,4 | 73,1 | Oblicz nieznaną pojemność jeżeli czas mierzony był z niepewnością $\ \sigma t = 0{,}1\ \mathrm{s}\ $, a pojemność kondensatora wzorcowego i jej niepewność wynosiła $\ C = 2{,}00 \pm 0{,}01\ \mathrm{\mu F}$. Oblicz niepewność przypadkową (jako niepewność przeciętną lub odchylenie standardowe) oraz niepewności pojedynczych pomiarów (jako niepewność maksymalną lub średnią kwadratową). Rozbuduj odpowiednio tabelę. Zdecyduj o wyniku końcowym analizując otrzymane rezultaty. Podając wynik końcowy odpowiednio zaokrąglij liczby. ==== - Regresja liniowa - zadania ==== === - === Wydłużenie termiczne ciała jest w szerokim zakresie liniową funkcją temperatury $T$ $$ \Delta l = \alpha l_0 (T-T_0)\ $$, gdzie:\\ $\Delta l $ - wydłużenie próbki\\ $l_0 = 33{,}4\ \mathrm{mm}$ - długość początkowa próbki,\\ $T_0$ - temperatura początkowa próbki,\\ $\alpha$ - współczynnik rozszerzalności termicznej. Badając to zjawisko student otrzymał następujące wyniki: ^$$ T\ \mathrm{[C]}$$^$$\Delta l\ \mathrm{[\mu m]}$$^ | 40 | 4 | | 100 | 49 | | 160 | 93 | | 220 | 140 | | 280 | 190 | | 340 | 252 | Wyznacz współczynnik rozszerzalności termicznej materiału próbki oraz temperaturę początkową próbki metodą regresji liniowej. * Wykonaj wykres. * Porównaj równanie z początku zadania z równaniem prostej i zinterpretuj poszczególne wielkości. * Zastanów się nad jednostkami poszczególnych wielkości. * Utwórz tabelę z dodatkowymi kolumnami $xy$, $x^2$ i $y^2$. * Oblicz parametry prostej oraz ich odchylenia standardowe (w treści zadania nie ma mowy o dokładności przyrządów więc nie uwzględniaj tego typu niepewności). * Narysuj linię wyliczonych parametrach. * Dokonaj dodatkowych obliczeń (jeśli to potrzebne) by wyznaczyć poszukiwane wielkości i ich niepewności. * Podaj wynik końcowy. === - === Mierząc zależność długości sprężyny od obciążenia studentka otrzymała następujące rezultaty: ^ $$m\ \mathrm{[kg]}$$ ^ $$l\ \mathrm{[cm]}$$ ^ | 0,2 | 5,1 | | 0,3 | 5,5 | | 0,4 | 5,9 | | 0,5 | 6,8 | | 0,6 | 7,4 | | 0,7 | 7,5 | | 0,8 | 8,6 | | 0,9 | 9,4 | Dane powinny odpowiadać równaniu: $$ l = l_0 + \frac{g}{k}m \mbox{.}$$ Oblicz stałą sprężystości $k$ i~długość początkową $l_0$ korzystając z regresji liniowej. Za przyspieszenie ziemskie $g$ przyjmij wartość $9,81\pm 0,005\ \mathrm{m/s^2}$. * Wykonaj wykres. * Porównaj równanie z treści zadania z równaniem prostej i zinterpretuj poszczególne wielkości. * Zastanów się nad jednostkami poszczególnych wielkości. * Utwórz tabelę z dodatkowymi kolumnami $xy$, $x^2$ i $y^2$. * Oblicz parametry prostej oraz ich odchylenia standardowe (w treści zadania nie ma mowy o dokładności przyrządów więc nie uwzględniaj tego typu niepewności). * Narysuj linię wyliczonych parametrach. * Dokonaj dodatkowych obliczeń (jeśli to potrzebne) by wyznaczyć poszukiwane wielkości i ich niepewności. * Podaj wynik końcowy. === - === Student wykonywał doświadczenie Halla, w którym napięcie poprzeczne w~próbce $U_H$ jest proporcjonalne do natężenia prądu $I$ wzdłuż próbki i indukcji magnetycznej $B_m$ pola, w którym próbka jest umieszczona. Rozważania teoretyczne prowadzą do równania: $$ U_H = \frac{R_H B_m}{d}I\ ,$$ gdzie: $B_m = 160 \cdot 10^{-3}\ \mathrm{T}$, $d = 2{,}00 \cdot 10^{-3}\ \mathrm{m}$ - szerokość próbki, $R_H$ - stała Halla (zależna od materiału próbki). Zmieniając natężenie prądu student otrzymał wyniki jak w tabeli poniżej. ^ $$I\ \mathrm{[mA]}$$ ^ $$ U_H\ \mathrm{[mV]}$$ ^ | 1 | 1,3 | | 3 | 4,1 | | 6 | 8,4 | | 9 | 12,7 | | 12 | 16,8 | | 15 | 20,4 | Wyznacz stałą Halla korzystając z regresji liniowej. * Wykonaj wykres. * Porównaj równanie z treści zadania z równaniem prostej i zinterpretuj poszczególne wielkości. * Zastanów się nad jednostkami poszczególnych wielkości. * Utwórz tabelę z dodatkowymi kolumnami $xy$, $x^2$ i $y^2$. * Oblicz parametry prostej oraz ich odchylenia standardowe (w treści zadania nie ma mowy o dokładności przyrządów więc nie uwzględniaj tego typu niepewności). * Narysuj linię wyliczonych parametrach. * Dokonaj dodatkowych obliczeń (jeśli to potrzebne) by wyznaczyć poszukiwane wielkości i ich niepewności. * Podaj wynik końcowy. === - === Studenci badając zależność ciśnienia $p$ gazu w zależności od jego temperatury $T$, otrzymali następujący zbiór wyników: ^ $$T\ \mathrm{[^\circ C]}$$ ^ $$p\ \mathrm{[torr]}$$ ^ | -20 | 65 | | 17 | 75 | | 42 | 85 | | 94 | 95 | | 127 | 105 | Wiedząc, że wielkości powinny spełniać następującą zależność: $$ p = A + B T$$ oblicz w jakiej temperaturze gaz powinien mieć zerowe ciśnienie. * Wykonaj wykres. * Porównaj równanie na początku zadania z równaniem prostej i zinterpretuj poszczególne wielkości. * Zastanów się nad jednostkami poszczególnych wielkości. * Utwórz tabelę z dodatkowymi kolumnami $xy$, $x^2$ i $y^2$. * Oblicz parametry prostej oraz ich odchylenia standardowe (w treści zadania nie ma mowy o dokładności przyrządów więc nie uwzględniaj tego typu niepewności). * Narysuj linię wyliczonych parametrach. * Dokonaj dodatkowych obliczeń (jeśli to potrzebne) by wyznaczyć poszukiwane wielkości i ich niepewności. * Podaj wynik końcowy.