====== Ćw. nr 2. Pomiar współczynnika rozszerzalności cieplnej ======
===== - Cel ćwiczenia =====
- Określenie materiału próbki poprzez wyznaczenie współczynnika rozszerzalności temperaturowej.
- Obliczenie naprężeń termicznych.
===== - Zagadnienia teoretyczne =====
- Współczynnik rozszerzalności liniowej.
- Budowa ciała stałego.
- Zjawisko termoelektryczne, pomiar temperatury przy pomocy termopary.
- Prawo Hooke'a, naprężenia normalne i styczne.
===== - Wprowadzenie =====
Ze wzrostem temperatury większość ciał stałych rozszerza się. W przypadku ciał stałych o wyróżnionym jednym kierunku (np. pręt) mówimy o wydłużeniu liniowym. Długość pręta jest funkcją temperatury
$$l_t=l_0\left(1+\alpha \Delta t\right), \tag{2.1}$$
gdzie:
$ l_t $ - długość w temperaturze $t$,\\
$ l_0 $ - długość początkowa, tj. w temperaturze początkowej $t_0$,\\
$ \alpha $ - współczynnik rozszerzalności liniowej,\\
$ \Delta t =t-t_0$ - różnica temperatur.
Z równania (2.1), po przekształceniu, otrzymujemy wyrażenie na przyrost długości:
$$\Delta l=l_t-l_0=l_0 \alpha \Delta t \tag{2.2}$$
i na względny przyrost długości $\frac{\Delta l}{l_0}=\alpha \Delta t\,\!$ .
Pomijając niewielką zależność współczynnika $ \alpha $ od temperatury i podstawiając $ \Delta t=t-t_0 $ otrzymujemy:
$$\frac{\Delta l}{l_0}=\alpha (t-t_0)\ . \tag{2.3}$$
Wykresem zależności (2.3), która odpowiada znanej z matematyki funkcji liniowej $y=ax+b$, jest linia prosta. W ćwiczeniu z tego wykresu wyznaczamy współczynnik rozszerzalności liniowej $\alpha$.
Jeśli ogrzewając pręt uniemożliwimy mu wydłużenie się, lub w przypadku schładzania zmniejszenie długości, w pręcie powstaną naprężenia zwane naprężeniami termicznymi, w pierwszym przypadku ściskające, a w drugim rozciągające.
Zgodnie z teorią sprężystości zmiany długości mogą być wywołane przez działanie siły $F$, w zakresie wydłużeń sprężystych określa je prawo Hooke'a:
$$\Delta l=\frac{F l_0}{S E}=p\frac{l_0}{E} , \tag{2.4}$$
gdzie:
$l_0 $ - długość początkowa pręta,\\
$S $ - pole przekroju poprzecznego,\\
$E $ - moduł Younga (współczynnik sprężystości wzdłużnej),\\
$p $ - naprężenie (F/S).
Widzimy, że wydłużenie czy skrócenie ciała możemy uzyskać w sposób termiczny, odpowiednio podgrzewając je lub schładzając, albo w sposób mechaniczny, przykładając siłę odpowiednio rozciągającą lub ściskającą ciało.
Możemy zatem nie dopuścić do wydłużenia czy skrócenia termicznego przykładając odpowiednią siłę. Z równań (2.2) i (2.4) otrzymujemy wzór na naprężenie $ p $, które powstaje w materiale po ogrzaniu o $ \Delta t $ i nie mogącym, wskutek przyłożonej siły, zmienić swoich rozmiarów:
$$l_0\alpha\Delta t=p\frac{l_0}{E}\quad \Rightarrow\quad p=E \alpha \Delta t\ . \tag{2.5}$$
===== - Opis eksperymentu =====
==== - Przeprowadzenie pomiarów ====
{{Rys2_1.png?300}}\\
**Rys. 2.1.** Schemat układu pomiarowego.
- Układ pomiarowy łączymy wg rysunku.
- Po włączeniu układu grzejnego do autotransformatora i do sieci ustalamy prąd początkowy 1 A.
- Wartość prądu zwiększamy o około 0,5 A co w przybliżeniu 5 minut aż do 2 A.
- Dokonujemy odczytu wielkości wydłużenia $ \Delta l$ przy zmianach wartości napięcia termopary co 1 mV, do 23 mV. Wyniki zapisujemy w tabeli 2.1.
- Odczytujemy temperaturę pomieszczenia $t_p$.
===== - Opracowanie wyników =====
- Sporządzić wykres charakterystyki termopary $ t=f(U)\,\! $.
- Przy pomocy powyższego wykresu wyznaczyć temperatury próbki w tabeli 2.1 pamiętając, że temperatury w tabeli charakterystyki termopary oznaczają różnicę temperatur gorącego i zimnego końca termopary - w ćwiczeniu zimny koniec termopary znajduje się w temperaturze pokojowej (czyli do temperatury odczytanej z wykresu charakterystyki termopary należy dodać temperaturę pomieszczenia jako temperaturę odniesienia).
- Sporządzić wykres zależności wydłużenia względnego od temperatury $\frac{\Delta l}{l_0}=f(t) \,\!$.
- Z wykresu wyznaczyć współczynnik rozszerzalności liniowej α badanego materiału (z dokładnością do 3 cyfr znaczących).
- Na podstawie wyznaczonych wartości $ \alpha $ określić z jakiego materiału wykonano próbkę, znaleźć w tablicach moduł Younga tego materiału.
- Obliczyć wg równania (2.5) naprężenia termiczne badanego elementu w temperaturze $ 500^\circ\mbox{C}$ (z dokładnością do 3 cyfr znaczących).
===== - Wzór tabeli pomiarów i obliczeń =====
|< - 3em 5em 5em 5em 5em >|
^ **Tab. 2.1.** Wyniki pomiarów i obliczeń ^^^^^
^ Lp. ^ $U\ \mathrm{[mV]}$ ^ $\Delta l\ \mathrm{[\mu m]}$ ^ $t\ \mathrm{[^\circ C]}$ ^ $\Delta l/l_0$ ^
| 1 | | | | |
| 2 | | | | |
| 3 | | | | |
| 4 | | | | |
| 5 | | | | |
| 6 | | | | |
| 7 | | | | |
| 8 | | | | |
| 9 | | | | |
| 10 | | | | |
===== - Dane =====
**Próbka** (sprawdzić aktualność danych w instrukcji na stanowisku, próbka mogła zostać zmieniona a instrukcja internetowa tego jeszcze nie uwzględnia):
długość próbki w temperaturze 20oC: l0 = (34,45 $\pm$ 0,05) mm,
średnica próbki: d = (4,00 $\pm$ 0,05) mm.
**Gimetr**
dokładność pomiaru wydłużenia: $\Delta l = 10 \mu$m
**Multimetr cyfrowy Metex M3800**
dokładność pomiaru napięcia termopary dla zakresu 200 mV: $\Delta U = \pm$ (0,3% odczytu + 0,1) mV.
**Termopara** (przyjąć klasę II wg tab. 2.3):
| **Tab. 2.2.** Charakterystyka termometryczna termoelementu NiCr-Ni według PN-59/M-53854. |||||||||||
^ Temperatura $T\ \mathrm{[^\circ C]}$ ^^^^^^^^^^^
^ ^ 0 ^ 10 ^ 20 ^ 30 ^ 40 ^ 50 ^ 60 ^ 70 ^ 80 ^ 90 ^
^ 0 | 0,00 | 0,40 | 0,80 | 1,20 | 1,61 | 2,02 | 2,43 | 2,85 | 3,26 | 3,68 |
^ 100 | 4,10 | 4,51 | 4,92 | 5,33 | 5,73 | 6,13 | 6,53 | 6,93 | 7,33 | 7,73 |
^ 200 | 8,13 | 8,53 | 8,93 | 9,34 | 9,74 | 10,15 | 10,56 | 10,97 | 11,38 | 11,80 |
^ 300 | 12,21 | 12,62 | 13,04 | 13,45 | 13,87 | 14,29 | 14,71 | 15,13 | 15,55 | 15,97 |
^ 400 | 16,39 | 16,82 | 17,24 | 17,66 | 18,08 | 18,50 | 18,93 | 19,36 | 19,78 | 20,21 |
^ 500 | 20,64 | 21,07 | 21,49 | 21,92 | 22,34 | 22,77 | 23,20 | 23,62 | 24,05 | 24,48 |
^ 600 | 24,90 | 25,32 | 25,75 | 26,18 | 26,60 | 27,03 | 27,45 | 27,87 | 28,29 | 28,72 |
^ 700 | 29,14 | 29,56 | 29,98 | 30,40 | 30,82 | 31,23 | 31,65 | 32,07 | 32,48 | 32,90 |
^ 800 | 33,31 | 33,71 | 34,12 | 34,54 | 34,94 | 35,35 | 35,75 | 36,16 | 36,56 | 36,96 |
^ 900 | 37,36 | 37,76 | 38,16 | 38,56 | 38,96 | 39,35 | 39,75 | 40,14 | 40,53 | 40,92 |
^ 1000 | 41,31 | 41,37 | 42,08 | 42,47 | 42,86 | 43,24 | 43,62 | 44,00 | 44,38 | 44,76 |
^ 1100 | 45,14 | 45,52 | 45,89 | 46,27 | 46,64 | 47,01 | 47,38 | 47,75 | 48,12 | 48,48 |
^ 1200 | 48,85 | 49,21 | 49,57 | 49,93 | 50,29 | 50,65 | 51,00 | 51,36 | 51,71 | 52,06 |
^ 1300 | 52,41 | Siła termoelektryczna $E\ \mathrm{[mV]}$ |||||||||
| **Tab. 2.3.** Dopuszczalne odchyłki w °C\\ od wartości podanych w tablicy 2.2\\ według PN-59/M-53854 ||||
| ^ Klasa termoelementu ^^^
| ^ S ^ I ^ II ^
^ Temperatura [°C] | Dokładność |||
^ 0 - 400°C | ±1,5°C | ±3°C | ±6°C |
^ powyżej 400°C | ±0,4°C | ±0,75°C | ±1,5°C |