====== Ćw. nr 24. Pomiar oporności w obwodzie prądu stałego ======
===== - Cel ćwiczenia =====
- Wyznaczenie oporności czynnej metodą techniczną w obwodzie prądu stałego.
- Wyznaczenie oporności właściwej materiału.
===== - Zagadnienia =====
- Prawo Ohma.
- Metody pomiaru oporności.
- Moc w obwodzie prądu stałego.
=====- Wprowadzenie =====
Ćwiczenie dotyczy elementarnego prawa związanego z przepływem prądu elektrycznego, tzn. **prawa Ohma**.
Jeżeli do przewodnika przyłożymy stałe napięcie $U$, to zacznie w nim płynąć prąd elektryczny o natężeniu $I$. Natężenie prądu okazuje się być **proporcjonalne do przyłożonego napięcia**, co jest treścią tego prawa:
$$I=\frac{U}{R} \tag{24.1}$$
gdzie R – opór elektryczny przewodnika, zwany inaczej rezystancją.
Stwierdzenie powyższe jest **słuszne, dopóki przewodnik zachowuje stałą temperaturę**, ponieważ opór elektryczny jest od temperatury zależny. Trzeba nadmienić, że są też materiały, w przypadku których rezystancja zależy także od innych wielkości fizycznych, jak natężenie padającego światła (lub promieniowania elektromagnetycznego z innego zakresu), indukcja zewnętrznego pola magnetycznego itp.
Opór elektryczny zależny jest od wymiarów przewodnika oraz od rodzaju materiału, z którego jest wykonany. Jeżeli przewodnik będzie miał kształt wydłużonego walca (okrągły drut) lub wydłużonego graniastosłupa (drut o przekroju kwadratowym lub prostokątnym, wszelkiego rodzaju taśmy itp.), to opór będzie wprost proporcjonalny do długości $l$ przewodnika i odwrotnie proporcjonalny do pola $S$ jego przekroju poprzecznego. Współczynnikiem proporcjonalności $\varrho$ jest natomiast tzw. **oporność właściwa**, będąca jedną z podstawowych właściwości materiałów.
$$ R = \varrho \frac{l}{S} \tag{24.2}$$
Są też materiały, dla których przewodnictwo elektryczne zależy od natężenia pola elektrycznego wewnątrz przewodnika, a więc i od przyłożonego napięcia. Wtedy zależność $I(U)$ nie jest liniowa i trudno wówczas mówić o oporze elektrycznym, ponieważ jest on zmienny. Prawo Ohma ma więc ograniczony charakter i stosuje się tylko do "zwykłych" przewodników.
=====- Opis eksperymentu =====
Obiektem eksperymentu jest drut lub taśma wykonana z tzw. kantalu (od handlowej nazwy Kanthal) – jednego ze stopów szeroko stosowanych na grzejniki elektryczne, zawierającego żelazo, aluminium, chrom i kobalt. Rozpięta na stole taśma podłączona będzie do zasilacza prądu stałego, a do tego układu podłączony będzie woltomierz i amperomierz. Zależność $I(U)$ powinna być w przypadku tego przewodnika liniowa, chyba że dostarczana moc
$$P=UI\ \tag{24.3}$$
spowoduje rozgrzanie drutu i zmianę oporu.
FIXME Zdjęcie stołu pomiarowego
==== - Przeprowadzenie pomiarów ====
* 1. W celu przeprowadzenia pomiaru zestawiamy następujący obwód wg schematu (Rys. 24.1).
* 2. Zmieniając napięcie $U$ od 2 do około 20 V odczytać natężenie prądu płynącego przez drut oporowy, a dane zapisać w tabeli wg wzoru (Tab. 24.1).
* 3. Odszukać w specyfikacji technicznej użytych mierników dokładności pomiarowe i zapisać odpowiednie formuły w Tab. 24.2.
* 4. Zmierzyć rezystancję opornika przy użyciu miernika cyfrowego oraz odszukać w specyfikacji i zapisać dokładność pomiarową miernika.
* 5. Dokonać pomiaru wymiarów geometrycznych przewodnika. Oszacować niepewności pomiarowe tych wielkości.
{{Rys24A1A.png?300}}
\\ \\ **Rys. 24.1.** Schemat układu pomiarowego. $R_x$ -- badany przewodnik, A -- amperomierz (zakres 0--20 A), V -- woltomierz (zakres 0--20 V), Z -- zasilacz regulowany prądu stałego (zakres 0--25 V).
=====- Opracowanie wyników =====
- Wykonać wykres zależności $I(U)$ zaznaczając na wykresie, o ile to możliwe, pola błędów $\delta U$ i $\delta I$. Do wykreślenia najlepiej dopasowanej prostej wskazane jest wykorzystanie [[wzory-do-regresji-liniowej|regresji liniowej metodą najmniejszych kwadratów]].
- Jeżeli zależność nie jest liniowa wskazać możliwe źródła nieliniowości.
- Znając wartość współczynnika kierunkowego prostej $a$, wyznaczyć opór $$R = \frac{1}{a}$$ oraz niepewność tej wartości, podstawiając za $\delta a$ odchylenie standardowe $ \sigma_a $ $$\delta R = R\frac{\delta a}{a}.$$
- Obliczyć na podstawie wyników z tabeli opór $R$ przewodnika dla każdego zastosowanego napięcia $U$.
- Obliczyć wartość średnią oporu i niepewność przeciętną (lub odchylenie standardowe) oraz niepewność maksymalną dla wybranych dwóch, trzech pomiarów $$\delta R = R \left( \frac{\delta U}{U}+\frac{\delta I}{I} \right).$$
- Porównać obliczone wartości oporu z wynikiem otrzymanym z bezpośredniego pomiaru miernikiem cyfrowym.
- Wyznaczyć oporność właściwą drutu oporowego $$ \varrho = R \frac{c d}{l} $$ oraz niepewność tej wartości jako niepewność maksymalną $$ \delta \varrho = \varrho \left( \frac{\delta R}{R} + \frac{\delta l}{l} + \frac{\delta c}{c} + \frac{\delta d}{d} \right).$$
Sprawozdanie powinno zawierać:
* tabelkę identyfikacyjną,
* opisany krótko cel ćwiczenia oraz opis i schemat układu pomiarowego,
* tabelę pomiarów uzupełnioną o wyniki obliczeń (:!: wzory tabel można zmodyfikować jeśli zachodzi taka potrzeba),
* przykładowe obliczenia,
* wynik końcowy czyli:
* wykres zależności $I(U)$,
* wyznaczony opór z jego niepewnością pomiarową (odpowiednio zaokrąglony),
* wyznaczoną oporność właściwą z jej niepewnością,
* wnioski, uwagi końcowe.
===== - Wzory tabel =====
|< - 3em 5em 5em 5em 5em >|
| **Tabela 24.1.** Wyniki pomiarów i obliczeń |||||
^ Lp. ^ $U\ \mathrm{[V]}$ ^ $I\ \mathrm{[A]} $ ^ $ R=\frac{U}{I}\ \mathrm{[\Omega]}$ ^ $\left| \bar{R} - R_i \right| $ ^
| 1 | | | | |
| 2 | | | | |
| 3 | | | | |
| 4 | | | | |
| 5 | | | | |
| 6 | | | | |
| 7 | | | | |
^ Średnie ||| | |
| **Tabela 24.2.** Dane dodatkowe ||
^ Dokładność woltomierza |$\delta U = \underline{\hspace{3cm}}\ \mathrm{V}$|
^ Dokładność amperomierza |$\delta I = \underline{\hspace{3cm}}\ \mathrm{A}$|
^ Opór zmierzony miernikiem cyfrowym, niepewność |$R = \underline{\hspace{1cm}}\pm\underline{\hspace{1cm}}\ \mathrm{\Omega}$|
^ Długość przewodnika, niepewność |$l = \underline{\hspace{1cm}}\pm\underline{\hspace{1cm}}\ \mathrm{mm}$|
^ Szerokość przewodnika, niepewność |$c = \underline{\hspace{1cm}}\pm\underline{\hspace{1cm}}\ \mathrm{mm}$|
^ Grubość przewodnika, niepewność |$d = \underline{\hspace{1cm}}\pm\underline{\hspace{1cm}}\ \mathrm{mm}$|
Miernik cyfrowy UT58 C
{{:cw24_ut58c_manual.jpg?600|}}
T. Suszko (2018)