====== Ćw. nr 24. Pomiar oporności w obwodzie stałego i przemiennego ====== ===== - Cel ćwiczenia:===== - Poznanie metod wyznaczania oporności biernych. ===== - Zagadnienia teoretyczne ===== - Rodzaje oporności w obwodach prądu stałego i przemiennego: - rezystancja, - reaktancja, - impedancja. - Wykres wskazowy obwodu RLC. ===== - Wprowadzenie ===== ==== - Obwód prądu stałego ==== Ćwiczenie dotyczy elementarnego prawa związanego z przepływem prądu elektrycznego tzn. **prawa Ohma**. Jeżeli do przewodnika przyłożymy stałe napięcie $U$, to zacznie w nim płynąć prąd elektryczny o natężeniu $I$. Natężenie prądu okazuje się być **proporcjonalne do przyłożonego napięcia**, co jest treścią tego prawa: $$I=\frac{U}{R} \tag{24.1}$$ gdzie R – **opór elektryczny przewodnika**, zwany inaczej **rezystancją**. Stwierdzenie powyższe jest **słuszne dopóki przewodnik zachowuje stałą temperaturę**, ponieważ opór elektryczny jest od temperatury zależny. Trzeba nadmienić, że są też materiały, w przypadku których rezystancja zależy także od innych wielkości fizycznych, jak natężenie padającego światła (lub promieniowania elektromagnetycznego z innego zakresu), indukcja zewnętrznego pola magnetycznego itp. Opór elektryczny zależny jest od wymiarów przewodnika oraz od rodzaju materiału z którego jest wykonany. Jeżeli przewodnik będzie miał kształt walca (np. drut), to opór będzie wprost proporcjonalny do długości $l$ przewodnika, a odwrotnie proporcjonalny do pola $S$ jego przekroju poprzecznego. Współczynnikiem proporcjonalności $\varrho$ jest natomiast tzw. **oporność właściwa** będąca jedną z podstawowych właściwości materiałów. $$ R = \varrho \frac{l}{S} \tag{24.2}$$ Są też materiały, dla których przewodnictwo elektryczne zależy od natężenia pola elektrycznego wewnątrz przewodnika, a więc i od przyłożonego napięcia. Wtedy zależność $I(U)$ nie jest liniowa i trudno wówczas mówić o oporze elektrycznym, ponieważ jest on zmienny. **Prawo Ohma ma więc ograniczony charakter i stosuje się tylko do "zwykłych" przewodników**. ===== - Obwód prądu przemiennego z kondensatorem ===== Kondensator jest elementem, który w obwodach elektrycznych służy do gromadzenia w określonym celu ładunku elektrycznego. Ze względu na jego budowę, dwie metalowe folie oddzielone od siebie izolatorem, można domniemywać, że prąd może płynąć przez kondensator tylko przez krótki czas – do momentu jego naładowania lub rozładowania. Tak jest w istocie i zasadniczo dla prądu stałego kondensator stanowi przerwę w obwodzie. W przypadku kondensatora (obwód wg Rys. 24.2) podłączonego do źródła prądu przemiennego zauważamy, że prąd jednak płynie, ponieważ mamy wtedy do czynienia z naprzemiennym jego ładowaniem i rozładowaniem. Można też mówić wtedy o pewnym oporze kondensatora, który w obwodach prądu przemiennego nazywany jest **impedancją** lub niekiedy także **zawadą**, choć to określenie stało się już archaizmem. $$ Z = \frac{U}{I}. \tag{24.3}$$ Tak więc impedancję zmierzyć można w ten sam sposób jak rezystancję, aczkolwiek zastosować należy specjalne, przeznaczone do prądu przemiennego, rodzaje woltomierzy i amperomierzy, które wskazują w pewien sposób uśrednioną wartość napięcia i natężenia prądu – **wartość skuteczną**. Impedancja kondensatora zależy od jego pojemności $C$ (im większa pojemność, tym mniejszy opór) oraz od częstotliwości $f$ prądu (im większa częstotliwość, tym mniejszy opór): $$ Z = \frac{1}{2 \pi\, f\, C}\ . \tag{24.4}$$ ===== - Opis eksperymentu ===== W pomiarach w obwodzie prądu stałego postawimy sobie cel, jakim będzie będzie sprawdzenie prawa Ohma wyrażonego równaniem (24.1) i wyznaczenie rezystancji używanego opornika. Wyniki pomiarów w obwodzie prądu przemiennego wykorzystamy natomiast do wyznaczenia pojemności zastosowanego kondensatora, bo połączenie równań (24.3) i (24.4) daje taką możliwość: $$ C = \frac{I}{2\pi\, f\, U}\ . \tag{24.5}$$ ==== - Przeprowadzenie pomiarów ==== === - Obwód prądu stałego === - W celu przeprowadzenia pomiaru zestawiamy następujący obwód wg schematu z Rys. 24.1. - Zmieniając napięcie $U$ od 2 do około 20 V odczytać natężenie prądu płynącego przez drut oporowy, a dane zapisać w tabeli wg wzoru (Tab. 24.1). - Określić i zapisać niepewność pomiaru napięcia i natężenia prądu dla minimalnych i maksymalnych ich wartości (Tab. 24.2). - Zmierzyć rezystancję opornika przy użyciu miernika cyfrowego oraz odczytać i zapisać dokładność pomiaru. {{Rys24A1.png?250}}\\ **Rys. 24.1.** Schemat układu pomiarowego. $R_x$ -- badany opornik, mA -- miliamperomierz, V -- woltomierz (zakres 0--30 V), Z -- zasilacz regulowany prądu stałego (zakres 0--25 V). \\ === - Obwód prądu przemiennego === - W celu przeprowadzenia pomiaru zawady zestawiamy obwód jak na Rys. 24.2. - Dla różnych wartości napięcia odczytujemy natężenie prądu, a dane zapisujemy w Tab. 24.3. - Określić i zapisać niepewność pomiaru napięcia i natężenia prądu dla minimalnych i maksymalnych ich wartości (Tab. 24.4). {{Rys24B2.png?250}}\\ **Rys. 24.2.** Schemat układu pomiarowego do wyznaczenia pojemności kondensatora, gdzie: A – amperomierz, V – woltomierz, Z – zasilacz regulowany prądu przemiennego, Cx – kondensator. ===== - Opracowanie wyników ===== ==== - Obwód prądu stałego ==== - Wykonać wykres zależności $I(U)$. - Obliczyć rezystancję $R$ dla każdej pary napięcia i natężenia prądu wg przekształconego wzoru (24.1) $$ R = \frac{U}{I}\ .$$ Wyniki wpisać do odpowiedniej kolumny Tab. 24.1. - Obliczyć wartość średnią rezystancji a następnie odchylenia od wartości średniej uzupełniając ostatnią kolumnę tabeli. - Obliczyć wartość średnią odchylenia od wartości średniej oporu, czyli tzw. niepewność przeciętną, stanowiącą miarę rozrzutu statystycznego rezultatów. - Obliczyć niepewność aparaturową pierwszego i ostatniego pomiaru (dla minimalnej i maksymalnej wartości napięcia) jako niepewność średnią kwadratową lub jako niepewność maksymalną wg wzorów odpowiednio: $$ \sigma R = R \sqrt{ \left(\frac{\delta U}{U}\right)^2 + \left(\frac{\delta I}{I}\right)^2} \quad\mbox{lub}\quad \delta_m R = R \left( \frac{\delta U}{U} + \frac{\delta I}{I} \right) $$ - W sprawozdaniu podać wyznaczoną wartość rezystancji z końcową niepewnością pomiarową, której wartość powinna wynikać z porównania wyliczonych wartości. **Uwaga**: Zwróćmy uwagę, że rezystancję możemy też wyznaczyć jako odwrotność współczynnika kierunkowego z założenia liniowej zależności $I(U)$: $$ R = \frac{1}{R}U\ ,$$ a ten z kolei można wyznaczyć stosując [[wzory-do-regresji-liniowej|regresję liniową]]. ==== - Obwód prądu przemiennego z kondensatorem ==== - Obliczyć pojemność $C$ wg wzoru (24.5) dla każdej pary napięcia i natężenia prądu. Wyniki wpisać do odpowiedniej kolumny Tab. 24.3. - Obliczyć wartość średnią pojemności a następnie odchylenia od wartości średniej uzupełniając ostatnią kolumnę tabeli. - Obliczyć wartość średnią odchylenia od wartości średniej pojemności czyli tzw. niepewność przeciętną stanowiącą miarę rozrzutu statystycznego rezultatów. Zamiast niepewności przeciętnej można też obliczyć odchylenie standardowe korzystając na przykład z zaawansowanych funkcji kalkulatora inżynierskiego. - Obliczyć niepewność aparaturową pierwszego i ostatniego pomiaru (dla minimalnej i maksymalnej wartości napięcia) jako niepewność maksymalną wg wzoru: $$ \delta_m C = C \left( \frac{\delta U}{U} + \frac{\delta I}{I} \right) $$ lub też jako niepewność średnią kwadratową $$ \sigma C = C \sqrt{ \left(\frac{\delta U}{U}\right)^2 + \left(\frac{\delta I}{I}\right)^2} $$ - W sprawozdaniu podać wyznaczoną wartość pojemności z końcową niepewnością pomiarową, której wartość powinna wynikać z porównania i przeanalizowania wyliczonych wartości. ===== - Wzory tabel ===== \\ |< - 3em 5em 5em 5em 5em >| | **Tabela 24.1.** Wyniki pomiarów i obliczeń\\ (obwód prądu stałego) ||||| ^ Lp. ^ $U\ \mathrm{[V]}$ ^ $I\ \mathrm{[A]} $ ^ $ R=\frac{U}{I}\ \mathrm{[\Omega]}$ ^ $\left| \bar{R} - R_i \right| $ ^ | 1 | | | | | | 2 | | | | | | 3 | | | | | | 4 | | | | | | 5 | | | | | | 6 | | | | | | 7 | | | | | | 8 | | | | | | 9 | | | | | | 10 | | | | | ^ Średnie ||| | | \\ | **Tabela 24.2.** Dane dodatkowe (obwód prądu stałego) || ^ Dokładność pomiaru napięcia |$\delta U_\mathrm{min} = \underline{\phantom{00000}}\ \mathrm{V}$| ^ ::: |$\delta U_\mathrm{max} = \underline{\phantom{00000}}\ \mathrm{V}$| ^ Dokładność pomiaru natężenia prądu |$\delta I_\mathrm{min} = \underline{\phantom{00000}}\ \mathrm{A}$| ^ ::: |$\delta I_\mathrm{max} = \underline{\phantom{00000}}\ \mathrm{A}$| ^ Opór zmierzony miernikiem cyfrowym, niepewność |$R = \underline{\phantom{00000}}±\underline{\phantom{00000}}\ \mathrm{\Omega}$| \\ \\ |< - 3em 5em 5em 5em 5em >| | **Tabela 24.3.** Wyniki pomiarów i obliczeń\\ (obwód prądu przemiennego) ||||| ^ Lp. ^ $U\ \mathrm{[V]}$ ^ $I\ \mathrm{[A]} $ ^ $ C\ \mathrm{[\mu F]}$ ^ $\left| \bar{C} - C_i \right| $ ^ | 1 | | | | | | 2 | | | | | | 3 | | | | | | 4 | | | | | | 5 | | | | | | 6 | | | | | | 7 | | | | | | 8 | | | | | | 9 | | | | | | 10 | | | | | ^ Średnie ||| | | \\ | **Tabela 24.4.** Dane dodatkowe (obwód prądu przemiennego) || ^ Dokładność pomiaru napięcia |$\delta U_\mathrm{min} = \underline{\phantom{00000}}\ \mathrm{V}$| ^ ::: |$\delta U_\mathrm{max} = \underline{\phantom{00000}}\ \mathrm{V}$| ^ Dokładność pomiaru natężenia prądu |$\delta I_\mathrm{min} = \underline{\phantom{00000}}\ \mathrm{A}$| ^ ::: |$\delta I_\mathrm{max} = \underline{\phantom{00000}}\ \mathrm{A}$|