===== Ćw. nr 26. Wyznaczanie pojemności kondensatora z krzywej rozładowania oraz metodą drgań relaksacyjnych =====
===== - Cel ćwiczenia =====
* Poznanie jednej z metod wyznaczania pojemności zalecanej szczególnie w przypadku bardzo dużych pojemności.
===== - Zagadnienia =====
*[[https://pl.wikipedia.org/wiki/Kondensator]]
*Kondensator w obwodzie prądu stałego.
*Równanie ładowania i rozładowania kondensatora.
*Drgania relaksacyjne.
===== - Wprowadzenie =====
Kondensator jest elementem elektronicznym, składającym się zasadniczo z dwóch płytek przewodnika o stosunkowo dużej powierzchni oddalonych od siebie o niewielką odległość, przy czym przestrzeń między płytkami zwykle wypełniona jest dielektrykiem.
Przemieszczaniu ładunku elektrycznego $Q$ pomiędzy płytkami towarzyszy stopniowy wzrost napięcia elektrycznego. Wielkości te są do siebie wzajemnie proporcjonalne, a współczynnik proporcjonalności nazywany jest pojemnością kondensatora.
$$ Q = CU\quad \mathrm{\left[ C = \frac{C}{V} V = F V\right]} \tag{26.1}$$
Jednostką pojemności elektrycznej jest farad [F] odpowiadający zgromadzeniu 1 kulomba ładunku przy napięciu 1 V. **Tak więc im więcej ładunku zgromadzi kondensator przy jednostkowym wzroście napięcia, tym większą ma pojemność**. Farad jest jednostką stosunkowo dużą i tylko kondensatory o specjalnej konstrukcji (tzw. superkondensatory) mają pojemność rzędu jednego farada.
Pojemność kondensatora jest wprost proporcjonalna do powierzchni $S$ okładek i odwrotnie proporcjonalna do odległości $d$ między okładkami (im bliżej są okładki tym większa pojemność). Ze względów konstrukcyjnych okładki kondensatora nie są płaskie, ale stanowią rulon z folii aluminiowej przedzielonej folią z tworzywa sztucznego. Czasami też dielektryk jest utworzony jako warstwa tlenku aluminium na folii aluminiowej, a drugą okładkę stanowi płynny lub żelowy elektrolit. Tak skonstruowane są kondensatory elektrolityczne, wykazujące szczególnie dużą pojemność ze względu na bardzo cienką warstwę tlenkową.
$$ C = \varepsilon \frac{S}{d}\quad \mathrm{\left[ F = \frac{F}{m}\frac{m^2}{m} \right]} , \tag{26.2}$$
gdzie $\varepsilon$ jest przenikalnością elektryczną dielektryka, która dla powietrza wynosi około 8,85×10-12 F/m.
Korzystając z definicji napięcia elektrycznego jako ilości pracy wykonanej przy przeniesieniu jednostkowego ładunku, można łatwo wykazać, że energia $E$ zgromadzona przez kondensator wynosi:
$$ E = \frac{1}{2}CU^2 . \tag{26.3}$$
Gdy kondensator podłączymy do źródła prądu, tak jak na schemacie poniżej (Rys. 26.1, przełącznik W w pozycji 1), to napięcie na kondensatorze stopniowo wzrasta, aż osiągnie napięcie $U_0$ źródła. W tym samym czasie prąd przestaje płynąć i kondensator jest naładowany. Gdy przestawimy przełącznik W w pozycję 2, to kondensator będzie się rozładowywał, a napięcie będzie stopniowo malało (zwarcie końcówek kondensatora bez opornika powoduje jego prawie natychmiastowe rozładowanie).
{{rys-26-01.png?400|}}\\
**Rys. 26.1.** Ładowanie i rozładowanie kondensatora w obwodzie z opornikiem.
Zależność napięcia na kondensatorze od czasu podczas ładowania i rozładowania jest wykładnicza:
$$ U_\mathrm{ład}(t) = U_0 - U_0\ \exp\left({\frac{1}{RC}t}\right) \tag{26.4a}$$
$$ U_\mathrm{rozład}(t) = U_0\ \exp\left({\frac{1}{RC}t}\right) \tag{26.4b} $$
===== - Opis eksperymentu =====
Część eksperymentalna ćwiczenia będzie składała się z dwóch etapów:
* Obserwacji zmian napięcia na rozładowującym się kondensatorze i rejestracji danych do wykreślenia krzywej rozładowania.
* Obserwacji tzw. drgań relaksacyjnych w obwodzie zawierającym dodatkowy element, neonówkę.
==== - Krzywa rozładowania kondensatora ====
W tej części ćwiczenia używany będzie obwód jak na Rys. 26.2.
{{rys-26-02.png?250|}}\\
**Rys. 26.2.** Schemat obwodu do obserwacji rozładowania kondensatora.
Po zwarciu włącznika W napięcie na kondensatorze wskazywane przez woltomierz V będzie stopniowo rosło, aż osiągnie napięcie zasilania $U_0$ – kondensator zostanie w tym momencie naładowany. Po rozwarciu włącznika napięcie powinno pozostać stałe o ile mielibyśmy do czynienia z woltomierzem idealnym, czyli takim, który ma nieskończony opór. Jednakże z powodu skończonej oporności przyrządu napięcie będzie spadało zgodnie z równaniem (26.4b), przy czym opornik $R$ będzie stanowiła teraz oporność wewnętrzna woltomierza $R_w$.
$$ U(t) = U_0\ \exp\left({\frac{1}{R_wC}t}\right) \tag{26.5} $$
Jeżeli zlogarytmujemy obie strony równania, otrzymamy zależność:
$$ \ln U = \ln U_0\ - \frac{1}{R_w C} t \tag{26.6} $$
{{rys-26-03.png?250|}}\\
**Rys. 26.3.** Zależność napięcia na kondensatorze i logarytmu tego napięcia w czasie rozładowania kondensatora.
Tak więc logarytm rejestrowanego napięcia będzie zmieniał się liniowo z czasem (Rys. 26.3). Równanie (26.6) szczególnie nadaje się do analizy danych eksperymentalnych, bo w łatwy sposób można wyznaczyć **stałą czasową** $R_w C$. Ponadto mając daną oporność $R_w$ można **obliczyć pojemność kondensatora, co będzie jednym z celów ćwiczenia**.
==== - Drgania relaksacyjne ====
Neonówka, dodatkowy element zastosowany w tej części ćwiczenia, jest wypełnioną neonem pod zmniejszonym ciśnieniem bańką z dwoma elektrodami. Przy określonym napięciu $U_z$ neonówka zapala się, a jej opór elektryczny gwałtownie maleje. Neonówka świeci się aż do momentu, kiedy napięcie między elektrodami nie spadnie poniżej tzw. napięcia gaśnięcia $U_g$, a to napięcie jest wyraźnie niższe od napięcia zapłonu. Możemy przyjąć na potrzeby ćwiczenia, że opór nieświecącej neonówki jest nieskończony (przerwa w obwodzie), a opór neonówki świecącej jest zerowy. Zastosowanie tego elementu powoduje ciekawe zachowanie w obwodzie jak na schemacie poniżej (Rys. 26.4).
{{Rys-26-04.png?350 }}\\
**Rys. 26.4.** Obwód do obserwacji drgań relaksacyjnych.
Po włączeniu napięcia zasilania $U_0$ kondensator $C$ będzie się ładował zgodnie z zależnością (26.4a), przy czym proces zostanie przerwany przy napięciu $U_z$ zapłonu neonówki. Nastąpi wtedy krótkotrwały jej błysk, podczas którego kondensator się rozładuje, przy czym nie będzie to całkowite rozładowanie, ale tylko do napięcia $U_g$ przy którym neonówka zgaśnie. Od tego momentu proces będzie się powtarzał zgodnie z fragmentem krzywej ładowania, jak to przedstawia wykres na Rys. 26.5.
{{Rys-26-05.png?350}}\\
**Rys. 26.5.** Zmiany napięcia w obwodzie drgań relaksacyjnych.
Można wyznaczyć okres powtarzania błysków korzystając z równania krzywej ładowania zastosowanego do czasu i napięcia zapłonu oraz czasu i napięcia gaśnięcia neonówki. Po pierwsze zapiszmy równanie krzywej ładowania w nieco innej formie:
$$ \frac{U_0 - U(t)}{U_0} = \exp\left(-\frac{1}{RC}t\right)$$
Po drugie zastosujmy to równanie do czasu $t_z$ i $t_g$ zapłonu i gaśnięcia:
$$ \frac{U_0 - U_z}{U_0} = \exp\left(-\frac{1}{RC}t_z\right)$$
$$ \frac{U_0 - U_g}{U_0} = \exp\left(-\frac{1}{RC}t_g\right)$$
Podzielenie stronami tych równań umożliwi nam wyznaczenie różnicy czasów $t_z - t_g$, będącego okresem drgań prądu w obwodzie. Po podzieleniu stronami otrzymamy:
$$ \frac{U_0 - U_z}{U_0 - U_g} = \exp\left(-\frac{1}{RC}(t_z - t_g)\right) $$
A po zlogarytmowaniu obustronnym mamy:
$$ \ln\frac{U_0 - U_z}{U_0 - U_g} = - \frac{1}{RC}(t_z - t_g)$$
i dalej
$$ T = t_z - t_g = - RC \ln\frac{U_0 - U_z}{U_0 - U_g}$$
lub też
$$ T = RC \ln\frac{U_0 - U_g}{U_0 - U_z} \tag{26.7} $$
Najważniejszym wnioskiem płynącym z powyższego równania jest fakt, że **okres drgań jest proporcjonalny do pojemności kondensatora**. Można więc na przykład wyznaczyć nieznaną pojemność $C_x$ kondensatora przez porównanie okresu drgań kondensatora wzorcowego $C_{wz}$ w obwodzie z takim samym napięciem zasilania, tą samą neonówką i opornikiem.
**Celem tej części ćwiczenia** będzie obserwacja drgań relaksacyjnych, pomiar charakterystycznych wielkości dla tych drgań: $U_0, U_g, U_z$ i okresu $T$ drgań przy użyciu oscyloskopu oraz sprawdzenie zależności (26.7).
==== - Przeprowadzenie pomiarów ====
=== - Krzywa rozładowania ===
* 1. Zestawiamy obwód jak na Rys. 26.2.
* 2. Zwieramy włącznik W i czekamy aż kondensator się naładuje.
* 3. Rozwieramy włącznik i sprawdzamy jak długo trwa rozładowanie kondensatora.
* 4. Dobieramy odstępy czasowe, pomiędzy którymi będziemy rejestrować napięcie tak, aby podczas całego cyklu rozładowania zarejestrować co najmniej 10 wartości.
* 5. Wyniki zapisać w tabeli jak poniżej. Można od razu obliczyć logarytm naturalny z $U$ i także wpisać do tabeli.
* 6. Zmierzyć (prosząc o pomoc prowadzącego) lub odczytać z instrukcji oporność wewnętrzną woltomierza. Wartość zapisać w tabeli.
* 7. Sprawdzić czy na obudowie kondensatora jest podana pojemność. Jeżeli tak to zapisać jej wartość.
=== - Drgania relaksacyjne ===
* 1. Zestawiamy obwód wg schematu na Rys. 26.3.
* 2. Włączamy zasilacz i czekamy na pojawienie się pierwszych błysków drgań relaksacyjnych.
* 3. Można zmienić zastosowany opornik, obserwując przy tym jak zmienia się częstotliwość błysków.
* 4. Do zacisków kondensatora podłączyć oscyloskop i ustawić parametry pracy tak, aby widać było na ekranie jeden lub dwa przebiegi ładowania. :!: **W przypadku nieumiejętności posługiwania się oscyloskopem poprosić o pomoc instruktora!**
* 5. Zmierzyć za pomocą oscyloskopu napięcie zasilania, napięcia zapłonu i gaśnięcia neonówki oraz okres drgań relaksacyjnych. Wyniki zapisać w tabeli.
* 6. Odczytać wartość zastosowanego oporu i także zapisać.
===== - Opracowanie wyników =====
- W oparciu o wyniki z Tab. 1 wykonać wykres zależności $U(t)$ oraz $\ln U(t)$
- Na podstawie wyników wykresu $\ln U(t)$ wyznaczyć współczynnik kierunkowy $a$ prostej. :!: **Wskazanym jest skorzystanie z [[wzory-do-regresji-liniowej|regresji liniowej]].**
- Korzystając z wartości współczynnika kierunkowego oraz z wartości oporności wewnętrznej woltomierza wyznaczyć pojemność kondensatora. $$ a = -\frac{1}{R_w C} \quad \Rightarrow \quad C = -\frac{1}{a C}$$
- Oszacować niepewność wyznaczenia pojemności $$\delta C = C \left( \frac{\delta R_w}{R_w}+\frac{\delta a}{a} \right)$$
- Otrzymaną wartość pojemności porównać z wartością deklarowaną przez producenta (jeżeli jest dostępna).
- W oparciu o wyniki z Tab. 2 i wzór (26.7) wyliczyć oczekiwany okres drgań relaksacyjnych i porównać tę wartość z wartością mierzoną. Rezultat porównania opisać we wnioskach.
===== - Wzory tabel =====
|< - 3em 6em 6em 6em>|
^ **Tab. 1** Krzywa rozładowania -- dane ||||
^ Lp. ^ $t\ \mathrm{[s]}$ ^ $U\ \mathrm{[V]}$ ^ $\ln{U}$ ^
| 1. | | | |
| 2. | | | |
| 3. | | | |
| 4. | | | |
| 5. | | | |
| 6. | | | |
| 7. | | | |
| 8. | | | |
| 9. | | | |
| 10. | | | |
^ Oporność wew. woltomierza, niepewność ||||
| $R_w \pm \delta R_w\ \mathrm{[M\Omega]}$ || ||
^ Pojemność kondensatora, niepewność ||||
| $C \pm \delta C\ \mathrm{[\mu F]}$ || ||
|< - - - 6em >|
^ **Tab. 2.** Drgania relaksacyjne\\ Dane z pomiarów za pomocą oscyloskopu |||
^ Napięcie zasilania | $U_0 \mathrm{[V]}$ | |
^ Napięcie zapłonu | $U_z \mathrm{[V]}$ | |
^ Napięcie gaśnięcia | $U_g \mathrm{[V]}$ | |
^ Oporność rezystora | $R \mathrm{[\Omega]}$ | |
^ Pojemność kondensatora | $C \mathrm{[\mu F]}$ | |
^ Okres drgań | $T \mathrm{[s]}$ | |
T. Suszko (2019, 2025)