====== Ćw. nr 28. Zjawisko termoelektryczne ====== ===== - Cel ćwiczenia ===== * Wyznaczenie charakterystyki termopary. ===== - Zagadnienia ===== * Klasyczna teoria przewodnictwa elektrycznego metali. * Zjawiska kontaktowe na granicy dwóch metali. * Pojęcie temperatury, skale Celsjusza i Kelvina, przeliczanie temperatury i różnicy temperatur między obiema skalami. * Metody pomiaru temperatury. ===== - Wprowadzenie ===== Jeżeli stykają się ze sobą dwa różne metale, czyli substancje zawierające w swojej strukturze **swobodne elektrony**, to część tych elektronów przejdzie z jednego metalu do drugiego. Jest to spowodowane różnymi **pracami wyjścia** $W$ i różnymi **koncentracjami $n$ elektronów**. Kierunek przemieszczania się zależy od wartości tych wielkości:\\ – elektrony przechodzą z metalu o mniejszej pracy wyjścia do metalu o większej pracy wyjścia,\\ – elektrony z metalu o większej koncentracji elektronów przechodzą do metalu o mniejszej koncentracji. Przemieszczanie się elektronów (dyfuzja) powoduje, że na jednej stronie złącza pojawia się ładunek dodatni (niedobór elektronów), a po drugiej ładunek ujemny (nadmiar elektronów), czyli metale stają się naładowane elektrycznie. Proces dyfuzji trwa tak długo, aż powstające **pole elektryczne** zatrzyma proces. Ze względu na ogromną prędkość ruchu cieplnego elektronów następuje to praktycznie natychmiast. Na złączu metali powstaje w ten sposób **napięcie kontaktowe**, które ma na ogół wartość dziesiątych części wolta. Napięcie kontaktowe $U_{1,2}$ zależy nie tylko od prac wyjścia i koncentracji elektronów, ale także od temperatury zgodnie ze wzorem: $$U_{1,2} = \frac{1}{e}\left(W_1-W_2 \right)+\frac{kT}{e}\ln \frac{n_1}{n_2} , \tag{28.1}$$ gdzie:\\ $e=1,60\cdot 10^{-19}\ \mathrm{C}$ -- ładunek elementarny,\\ $W_1, W_2$ -- prace wyjścia elektronu z metali,\\ $n_1, n_2$ -- koncentracja elektronów przewodnictwa w metalach,\\ $k=1,38\cdot 10^{-23}\ \mathrm{J/K}$ -- stała Boltzmanna,\\ $T$ -- temperatura spoiny (styku) metali w skali Kelwina. Jeżeli weźmiemy zamknięty pierścień (**Rys. 28.1**) składający się z dwóch metali i styki ich umieścimy w różnych temperaturach, to powstanie w takim układzie **siła termoelektryczna** $\mathcal{E}$ równa sumie napięć kontaktowych powstałych na obu stykach (napięcia mają przeciwne znaki), którą możemy przedstawić następująco: $$ \begin{aligned} \mathcal{E} & = U_{1,2}+U_{2,1}= \\ & = \frac{1}{e}\left(W_1-W_2 \right)+\frac{kT_1}{e}\ln \frac{n_1}{n_2} + \frac{1}{e}\left(W_2-W_1 \right)+\frac{kT_2}{e}\ln \frac{n_2}{n_1}= \\ & = \frac{1}{e}\left(W_1-W_2 \right)+\frac{kT_1}{e}\ln \frac{n_1}{n_2} - \frac{1}{e}\left(W_1-W_2 \right)-\frac{kT_2}{e}\ln \frac{n_1}{n_2}= \\ & = \frac{k}{e}\ln \frac{n_1}{n_2}\left(T_1-T_2 \right). \end{aligned} \tag{28.2} $$ Wyrażenie to można zapisać w postaci: $$ \mathcal{E}=\alpha \left(T_1-T_2 \right),\tag{28.3}$$ gdzie $\alpha$ jest tzw. **zdolnością termoelektryczną**. Ponieważ w powyższym wzorze występuje różnica temperatur, a różnice temperatur w skalach Celsjusza i Kelvina są takie same, to możemy zastosować skalę Celsjusza, oraz przyjąć, że jedno ze złącz ma temperaturę 0°C, wtedy otrzymamy wzór: $$ \mathcal{E}=\alpha t \tag{28.4},$$ gdzie $t$ -- temperatura złącza w ${}^{\circ}\mathrm{C}$, przy założeniu, że temperatura drugiego złącza jest równa $0^{\circ}\mathrm{C}$. By zmierzyć siłę termoelektryczną $\mathcal{E}$ musimy jeden z drutów z **Rys. 28.1** przeciąć i podłączyć do miliwoltomierza, otrzymujemy w ten sposób **termoparę** -- przyrząd do pomiarów temperatury. W termoparze jedno złącze nazywamy **złączem odniesienia** lub **zimnym** i umieszczamy je pojemniku z mieszaniną wody z lodem (czyli w stabilnej temperaturze $0^{\circ}\mathrm{C}$) lub podłączamy do niego układ wytwarzający napięcie kontaktowe odpowiadające temperaturze $0^{\circ}\mathrm{C}$. Drugie złącze nazywamy **gorącym** umieszczamy w miejscu, którego temperaturę chcemy wyznaczyć. By z wartości zmierzonej siły termoelektrycznej wyznaczyć temperaturę potrzebujemy jeszcze tzw. **charakterystyki termopary**, czyli tabeli zawierające zależność $\mathcal{E}$ od temperatury. {{image28_1.png?400|Rys.28.1 Zamknięty pierścień z dwu różnych metali, w którym powstaje siła termoelektryczna}}\\ **Rys. 28.1.** Zamknięty pierścień z dwu różnych metali, w którym powstaje siła termoelektryczna $\mathcal{E}$. ===== - Opis eksperymentu ===== Układ pomiarowy składa się ze statywu, termopar, pojemnika zawierającego wodę z lodem, pojemnika z olejem ustawionym na podgrzewanym mieszadle laboratoryjnym oraz termometru do odczytu temperatury oleju. {{image_28_2.png?500|Rys.28.2. Schemat układu pomiarowego}}\\ **Rys. 28.2.** Schemat układu pomiarowego (oznaczenia na rysunku dotyczą termopary Cu-Constantan, w ćwiczeniu może być użyta inna termopara). ==== - Przebieg ćwiczenia==== - Umieścić termopary i termometr w zlewce z olejem. - Umieścić złącza odniesienia badanych termopar w termosie z lodem. - Włączyć grzanie. - Odczytywać wielkości siły termoelektrycznej $\mathcal{E}$ termopary i temperaturę $t$ co 5°C w zakresie temperatury pokojowej do 60°C, a następnie wyłączyć grzanie. - Wyniki zapisać w tabeli wg **Tab. 28.1** - Zapisać niepewności pomiarowe $\delta t$ oraz $\delta \mathcal{E}$. ===== - Opracowanie wyników ===== - Na podstawie tabeli wykonać wykres zależności $\mathcal{E}=f(t)$ dla badanej termopary, zaznaczyć (jeśli będą widoczne w skali wykresu) niepewności maksymalne poszczególnych pomiarów temperatury i siły termoelektrycznej (**wykres nie może być zbyt mały**, gdyż w dalszej części będą z niego odczytywane współrzędne dwu punktów, ważne by możliwie dokładnie). - Dokonać regresjii liniowej danych pomiarowych. Regresja może być wykonana trzema sposobami: - Metodą graficzną poprzez narysowanie na papierze milimetrowym najlepiej pasującej do punktów pomiarowych prostej. Następnie obliczenie jej współczynnika kierunkowego i wyrazu wolnego. - Metodą algebraiczną przez skorzystanie z odpowiednich wzorów, a następnie wykreślenie na papierze milimetrowym prostej, z wykorzystaniem obliczonych parametrów prostej. - Za pomocą jednego z dostępnych programów obliczeniowych, jak arkusz kalkulacyjny lub inny program do analizy danych, i wykonanie za pomocą tego programu wykresu. - Wyznaczony za pomocą regresji współczynnik kierunkowy prostej jest zdolnością termoelektryczną $\alpha$. - Wyznaczyć niepewność współczynnika $\alpha$. Metodę należy wybrać zgodnie z metodą regresji: - W metodzie graficznej można narysować dwie dodatkowe proste, bardziej i mniej stromą od najlepiej dopasowanej. Następnie obliczyć ich współczynniki kierunkowe, co przełoży się na pewien zakres niepewności parametrów. - W metodzie algebraicznej należy skorzystać z gotowych wzorów podobnie jak na wartość samych parametrów prostej. - Przy użyciu programu obliczeniowego należy skorzystać z odpowiedniej opcji w menu. - W **Zestawieniu wyników** podać końcową  wartość $\alpha$ zgodnie z zasadami (wartość i niepewność odpowiednio zaokrąglone oraz jednostkę). - We **Wnioskach/Dyskusji wyników** otrzymaną wartość zdolności termoelektrycznej porównać z danymi z literatury (skorzystać na przykład z wikipedii, hasło //termopara//) i określić jej/ich rodzaj (tzn. z jakich metali jest wykonana). ===== - Uzupełnienia ===== ==== - Wzory tabel pomiarych ==== Poniżej podano wzór tabeli pomiarowej dla jednej termopary, zawierającą dodatkowe kolumny danych do regresji liniowej za pomocą [[wzory-regresji-liniowej|odpowiednich wzorów]]. Jeśli badanych było więcej termopar, tabele należy powtórzyć dla każdej z nich. Tabelę można zmodyfikować, jeśli obrana została inna metoda regresji. **Tab. 28.1.** Tabela pomiarowa dla jednej termopary, zawierająca dodatkowe kolumny danych do regresji liniowej. | L.p. | $t$ jako $x_i$\\ [°C] | $\mathcal{E}$ jako $y_{i}$\\ [mV] | $\ x_{i}y_{i}\ $ | $\quad x_{i}^2\quad$ | $\quad y_{i}^2\quad $ | | 1 | | | | | | | 2 | | | | | | | 3 | | | | | | | 4 | | | | | | | 5 | | | | | | | 6 | | | | | | | 7 | | | | | | | 8 | | | | | | | 9 | | | | | | | ... | | | | | | ^ Sumy | | | | | | |niepewność pomiarowa $\delta t=\phantom{abcdefghij}$\\ niepewność pomiarowa $\delta\mathcal{E}=\phantom{abcdefghij}$ |||||| /* | Suma | $\displaystyle \sum_{i=1}^{n}x_{i}=$\\ $=$ | $\displaystyle \sum_{i=1}^{n}y_{iI}=$\\ $=$ |$\displaystyle \sum_{i=1}^{n}y_{iII}=$\\ $=$ |$\displaystyle \sum_{i=1}^{n}x_{i}y_{iI}=$\\ $=$ |$\displaystyle \sum_{i=1}^{n}x_{i}y_{iII}=$\\ $=$ | $\displaystyle \sum_{i=1}^{n}x_{i}^2=$\\ $=$ | |niepewność pomiarowa $\delta t=\phantom{abcdefghij}$\\ niepewność pomiarowa (wzór) $\delta\mathcal{E}=\phantom{abcdefghij}$ |||||| - Wykreślić krzywą teoretyczną badanej zależności, tu -- prostą odpowiadającą układowi punktów pomiarowych, dopasowanie prostej do punktów pomiarowych wykonać metodą graficzną. - Na prostej zaznaczyć 2 punkty leżące jeden przed, drugi poza zakresem punktów pomiarowych. Wyznaczyć ich współrzędne $(t_1,\mathcal{E}_1)$ i $(t_2,\mathcal{E}_2)$. Wyznaczyć zdolność termoelektryczną $\alpha$ ze wzoru\\ $$\alpha=\frac{\Delta \mathcal{E}}{\Delta t}=\frac{\mathcal{E}_2-\mathcal{E}_1}{t_2-t_1}\tag{28.5}$$ czyli nachylenie prostej na wykresie. Zwróć uwagę, że symbol $\Delta$ we wzorze powyżej nie oznacza niepewności pomiarowej lecz przyrost, czyli różnicę dwu wartości (występuje w innym kontekście, co jest dla niego częste, nie prowadzi to jednak do nieporozumień). ==== - Wyprowadzenie wzoru na niepewność pomiarową (28.6) ==== \begin{eqnarray*} \alpha & = & \frac{\mathcal{E}_2-\mathcal{E}_1}{t_2-t_1}\\ \ln \alpha & = & \ln(\mathcal{E}_2-\mathcal{E}_1)-\ln(t_2-t_1)\\ d\ln \alpha & = & d\ln(\mathcal{E}_2-\mathcal{E}_1)-d\ln(t_2-t_1)\\ \frac{d\alpha}{\alpha} & = & \frac{d(\mathcal{E}_2-\mathcal{E}_1)}{\mathcal{E}_2-\mathcal{E}_1}-\frac{d(t_2-t_1)}{t_2-t_1}\\ \frac{d\alpha}{\alpha} & = & \frac{d\mathcal{E}_2}{\mathcal{E}_2-\mathcal{E}_1}-\frac{d\mathcal{E}_1}{\mathcal{E}_2-\mathcal{E}_1}-\frac{dt_2}{t_2-t_1}+\frac{dt_1}{t_2-t_1}\\ \frac{\delta\alpha}{\alpha} & = & \frac{\delta\mathcal{E}_2}{\mathcal{E}_2-\mathcal{E}_1} + \frac{\delta\mathcal{E}_1}{\mathcal{E}_2-\mathcal{E}_1} + \frac{\delta t_2}{t_2-t_1} + \frac{\delta t_1}{t_2-t_1}\\ \delta\alpha & = & \alpha\left(\frac{\delta\mathcal{E}_2+\delta\mathcal{E}_1}{\mathcal{E}_2-\mathcal{E}_1} + \frac{2\delta t}{t_2-t_1}\right) \end{eqnarray*} */ ==== - Wzory dla regresji liniowej (metody najmniejszych kwadratów) ==== Przykładowo: wykonaliśmy pomiary wielkości $y$ w funkcji $x$. Wybraliśmy $n$ wartości $x$ z przedziału $$. Otrzymaliśmy zestaw $n$ wyników $\{x_i,y_i\}$, sporządziliśmy wykres $y(x)$ i widzimy, że punkty układają się w przybliżeniu na linii prostej. Chcemy wyznaczyć równanie prostej, która będzie najlepiej dopasowaną do naszych punktów pomiarowych. Równanie tej prostej ma postać $$ y = ax + b\ .\tag{28.7}$$ Musimy obliczyć współczynniki $a$ i $b$ wykorzystując współrzędne wszystkich naszych punktów, korzystamy z poniższych wzorów. Najpierw warto obliczyć wielkość pomocniczą $P$: $$ P = n\sum x_i^2-\left (\sum x_i\right )^2 \ . \tag{28.8} $$ Współczynniki $a$ i $b$ obliczymy dalej następująco: $$ a = \frac{1}{P}\left(n\sum x_iy_i-\sum x_i\sum y_i\right) \ , \tag{28.9} $$ $$ b = \frac{1}{n}\left(\sum y_i-a\sum x_i\right) \ , \tag{28.10} $$ gdzie $n$ jest liczbą pomiarów. Poszczególne sumy powinny być wcześniej obliczone i zapisane w tabeli. Wzory na niepewności parametrów prostej studenci mogą znaleźć gdzie indziej, na przykład [[wzory-regresji-liniowej|TU]].