====== Ćw. 34. Kalorymetryczne wyznaczanie ciepła właściwego płynu ====== ===== - Cel ćwiczenia ===== * Wyznaczenie ciepła właściwego płynu (np. wody) za pomocą kalorymetru z grzałką elektryczną. ===== - Zagadnienia ===== * Temperatura i ciepło. * Pojemność cieplna i ciepło właściwe. * Kalorymetr ===== - Wprowadzenie ===== W XVII zaczęto sobie zdawać sprawę z faktu, że ciepło podlega prawu zachowania, a więc na przykład: * Jeśli ciało ogrzejemy o pewną ilość stopni $\Delta T$ to: * pochłania ono pewną ilość ciepła $Q$, * taką samą ilość ciepła odda ono przy ponownym jego ochłodzeniu o $-\Delta T$. * Ilość ciepła potrzebna do ogrzania ciała o jednostkę temperatury jest proporcjonalna do jego masy (ilości gramów, kilogramów). * Ilość ciepła potrzebna do ogrzania ciała jest proporcjonalna do przyrostu temperatury. * Różne substancje potrzebują różnej ilości ciepła, by jednostkę masy tej substancji (gram, kilogram) ogrzać o 1 stopień. Substancje charakteryzują się więc różnym **ciepłem właściwym** $c$. Za jednostkę ciepła uznano w XIX w **kalorię** [cal], która z definicji równa jest ilości ciepła potrzebnego do ogrzania 1 g wody o 1°C. Oznacza to też, że ciepło właściwe wody wynosi 1 cal/(g·°C). Systematyczne pomiary J. Joule'a wykazały, że praca mechaniczna //zamienia się// w ciepło, czyli każda jednostka pracy (dziś mierzona w dżulach, J), wykonywanej przy pokonywaniu sił tarcia lub oporów ruchu, zamienia się w taką samą ilość ciepła, niezależnie od rodzaju ciał uczestniczących w tarciu, ich cech fizycznych i chemicznych. Dotyczy to też pracy prądu elektrycznego „przeciwko” oporowi elektrycznemu. $$ \mathrm{ 1 cal = 4,1868\ J }\ .$$ Ciepło $Q$ potrzebne do ogrzania $m$ gramów substancji o $\Delta T$ stopni Celsjusza (kelwinów) wyrazić można jako: $$ Q = c\, m\, \Delta T\ ,$$ $$ \mathrm{\left[ cal = \frac{cal}{g\,\cdot °C}\,\cdot g\ \cdot °C \right]}\ ,$$ \\ lub we właściwszych jednostkach: $$ \mathrm{\left[ J = \frac{J}{kg\,\cdot °C}\,\cdot kg\ \cdot °C \right]}\ .$$ Oprócz ciepła właściwego stosuje się wielkość zwaną **pojemnością cieplną** $C$, która określona jest jako ilość ciepła potrzebna do ogrzania danego ciała (a nie jednostki masy) o 1°C (lub o 1 K). zbiorniku $$ Q = C\, \Delta T\ ,$$ $$ \mathrm{\left[ J = \frac{J}{°C} °C \right]}\ .$$ Celem ćwiczenia jest **wyznaczenie ciepła właściwego** wody, przy czym ciepło będzie dostarczane na sposób elektryczny, przez grzałkę umieszczoną w naczyniu z wodą odizolowanym termicznie od otoczenia, czyli w tak zwanym **kalorymetrze**. ===== - Opis eksperymentu ===== Do doświadczenia wykorzystamy szkolny, kalorymetr wyposażony w grzałkę elektryczną i termometr. {{:cw29_view.png?600|}} Grzałka dostarcza ciepła, które można obliczyć jako $$ Q = U I t\ ,$$ gdzie $U$ [V] to napięcie panujące pomiędzy końcówkami grzałki, $I$ [A] jest natężeniem prądu płynącego przez grzałkę, a $t$ [s] jest czasem przepływu prądu. To ciepło zostaje przekazane wodzie oraz naczyniu: $$ U I t = c_\text{w} m_\text{w} \Delta t + C_\text{k} \Delta T\ .$$ Jak wynika z powyższego równania, do obliczenia ciepła właściwego wody $c_\text{w}$, oprócz łatwo mierzalnych wielkości $U, I, t, m_\text{w}, \Delta T$ potrzebna jest znajomość pojemności cieplnej kalorymetru $C_\text{k}$, której jednak nie znamy. Tę niedogodność daje się usunąć jeśli użyjemy powyższego równania dwukrotnie, dla dwóch różnych ilości wody: $$ U I t = c_\text{w} m_\text{w1} \Delta T_1 + C_\text{k} \Delta T_1 $$ $$ U I t = c_\text{w} m_\text{w2} \Delta T_2 + C_\text{k} \Delta T_2 \ .$$ Zakładamy, że napięcie i natężenie prądu oraz czas podgrzewania w obu wypadkach będzie taki sam. Dzieląc obie strony równiania przez odpowiednio $\Delta T_1$ i $\Delta T_2$, oraz odejmując stronami otrzymujemy: $$ U I t \left( \frac{1}{\Delta T_1} - \frac{1}{\Delta T_2} \right) = c_\text{w} \left( m_\text{w1} - m_\text{w2} \right) \ .$$ W rezultacie kolejnego przekształcenia otrzymujemy wzór na ciepło właściwe wody: $$ c_\text{w} = U I t \frac{ \frac{1}{\Delta T_1} - \frac{1}{\Delta T_2} }{ m_\text{w1} - m_\text{w2} } \ .$$ ==== - Przygotowanie stanowiska i przeprowadzenie pomiarów ==== - Do wewnętrznego naczynia kalorymetru wlać wodę (mierząc jej masę) tak, aby prawie całe naczynie byłe wypełnione. - Zamknąć kalorymetr i podłączyć zasilacz nie włączając go, oraz mierniki wg schematu: \\ {{:cw29_elektr.png|}} - W odpowiednim miejscu zainstalować termometr. - Odczytać temperaturę początkową i włączyć stoper. - Odczytywać temperaturę co minutę, a po upływie 5 minut włączyć zasilanie. - Po kolejnych 10 minutach (czas pracy grzałki), podczas których także rejestrujemy temperaturę oraz napięcie i natężenie prądu, wyłączyć zasilanie, a przez kolejne pięć minut odczytywać temperaturę. - Procedurę z poprzednich punktów powtórzyć dla mniejszej ilości wody w kalorymetrze – takiej ilości, by jedynie przykryta była grzałka. - Wyniki zapisywać w dwóch tabelach, takich jak poniższa. - Określić niepewności pomiarowe mierzonych bezpośrednio wielkości. **Tabela 1.** Dane pomiarowe ^Masa wody $m_{w1}$ = ___ ± ___ g |||| ^ $t\mathrm{[min.]}$ ^ $U\mathrm{[V]}$ ^ $I\mathrm{[A]}$ ^ $T_1\mathrm{[°C]}$ ^ | 0 | – | – | | | 1 | – | – | | | 2 | – | – | | | 3 | – | – | | | 4 | – | – | | | 5 | | | | | 6 | | | | | 7 | | | | | 8 | | | | | 9 | | | | | 10 | | | | | 11 | | | | | 12 | | | | | 13 | | | | | 14 | | | | | 15 | | | | | 16 | – | – | | | 17 | – | – | | | 18 | – | – | | | 19 | – | – | | | 20 | – | – | | ===== - Opracowanie wyników ===== - Na podstawie tabeli przygotować wykresy zależności temperatury od czasu $T(t)$ dla obu eksperymentów. Jest on potrzebny, by rzetelnie określić przyrost temperatury. Jest to związane z czasem potrzebnym do uzyskania staniu równowagi termicznej. - Po określeniu przyrostu temperatury, dokonać obliczenia ciepła właściwego. Zwrócić uwagę na poprawne jednostki wielkości do obliczeń! - Niepewność pomiaru ciepła właściwego obliczyć jako średnią kwadratową niepewności względnych poszczególnych mierzonych wielkości: $$ \delta c_\text{w} = c_\text{w} \sqrt{ \frac{\delta U}{U} + \frac{\delta I}{I} + \frac{\delta t}{t} + \frac{\delta T}{\Delta T_2} + \frac{\delta m}{\Delta m} } \,$$ gdzie $\Delta m$ jest różnicą mas wody w dwóch przeprowadzonych eksperymentach. - Wynik końcowy podać właściwie zaokrąglony Sprawozdanie powinno zawierać następujące punkty: * Tabelkę identyfikacyjną studenta (lub zespołu) w formie podobnej do {{Art_Sprawozdanie_z_cw.pdf| proponowanej}}. * **1. Opis ćwiczenia**. Należy krótko i zwięźle opisać ćwiczenie ze schematycznym rysunkiem układu pomiarowego. Nie powinno to zająć więcej niż pół, czy 3/4 strony A4. * **2. Wielkości mierzone bezpośrednio i ich niepewności**. Należy wskazać, jakie wielkości były mierzone bezpośrednio oraz jaka była dokładność tych pomiarów. * **3. Wyniki eksperymentów**. Zamieścić należy tabele pomiarowe wg wzorów proponowanych wyżej, wykresy oraz przykładowe obliczenia z komentarzem. * **4. Wynik końcowy**. Końcowy wynik odpowiednio zaokrąglony i z właściwą jednostką. * **5. Konkluzje, uwagi, wnioski**. Pozostawiamy to kreatywności studentów. T. Suszko (2024)