====== Ćw. nr 3. Prawa gazów doskonałych. Prawo Boyle’a-Mariotte’a ====== ===== - Cel ćwiczenia ===== * Eksperymentalne sprawdzenie prawa Boyle’a-Mariotte’a ===== - Zagadnienia ===== * Pojęcie gazu doskonałego * Prawo (równanie) Clapeyrona oraz historycznie poprzedzające je: * Prawo Boyle’a-Mariotte’a * Prawo Charles'a * Prawo Gay-Lussaca * Prawo (hipoteza) Avogadra * Temperatura bezwzględna ===== - Wprowadzenie ===== ==== - Gaz doskonały ==== Gazem doskonałym nazywa się gaz, który nie podlega przy zmianie temperatury i ciśnienia takim przemianom jak skraplanie ani nie podlega reakcjom chemicznym. Gaz doskonały zasadniczo nie istnieje, ale w praktyce wszystkie gazy, które są dostatecznie rozrzedzone (gęstość ich jest przynajmniej kilkaset razy mniejsza niż cieczy) a temperatura jest wyższa niż temperatura skraplania przy danym ciśnieniu, możemy traktować jako gazy doskonałe. Oznacza to też, że podlegają one prawom opisanym niżej. W połowie XVII w. odkryto, że dla danej ilości dowolnego gazu **w danej temperaturze iloczyn ciśnienia $p$ i objętości $V$ jest stały** lub też inaczej ciśnienie gazu jest odwrotnie proporcjonalne do objętości: $$ pV = \text{const}\ , \tag{3.1}$$ $$ p = \text{const}\frac{1}{V}\, \ , \tag{3.2}$$ gdzie $\text{const}\ \mathrm{\left[ \frac{Pa}{m^3} \right]} $ jest stałą zależną od ilości gazu. Dla gazów rzeczywistych ze względu na oddziaływania międzycząsteczkowe oraz niezerową objętość własną cząsteczek gazu obserwuje się pewne odstępstwa przy dużym ciśnieniu i w niższej temperaturze. Prawo to zostało ogłoszone w 1662 r. przez brytyjskiego naukowca Roberta Boyle’a oraz niezależnie, w 1676 r. przez Francuza Edme'a Mariotte’a. Na przełomie XIII i XIX w., a więc znacznie później, dzięki pracom zapoczątkowanym przez francuskiego fizyka Jacques’a Charles’a i kontynuowanym przez także francuskiego uczonego Josepha Gay-Lussaca jeszcze dwa inne prawa: * Prawo Gay-Lusacca mówiące, że **objętość gazu (jeśli tylko utrzymamy stałe ciśnienie) jest liniową funkcją temperatury**: $$V = \text{const}\ T + V_0\quad \mathrm{\left[ m^3 = \frac{m^3}{°C} + m^3\right]} \ , \tag{3.3}$$ gdzie $V_0$ jest objętością w temperaturze 0°C. * Prawo Charlesa mówiące, że **ciśnienie jest liniową funkcją temperatury (jeśli tylko utrzymamy stałą objętość)**: $$p = \text{const}\ T + p_0\quad \mathrm{\left[Pa = \frac{Pa}{°C}°C + Pa\right]}\ , \tag{3.4}$$ gdzie $p_0$ jest jest ciśneniem w temperaturze 0°C. Okazało się też, co było niezwykłe, że: * Ekstrapolowana linia na wykresie zależności objętości gazu od jego temperatury $V(T)$ wynikająca z prawa Gay-Lussaca zmierza zawsze do temperatury –273,15°C, w której to gaz powinien wykazywać zerową objętość. * Ekstrapolowana linia na wykresie $p(T)$ wynikająca z prawa Charles'a zmierza do temperatury –273,15°C, w której gaz powinien wykazywać zerowe ciśnienie. Dochodzimy tu do ciekawego wniosku, że **istnieje najniższa możliwa temperatura**, bo nie rozumiemy, co miałoby oznaczać ujemne ciśnienie i ujemna objętość w temperaturze poniżej –273,15°C. Jeżeli uznamy tę temperaturę za zerową, to możemy zdefiniować nową skalę temperatury, **skalę bezwzględną** lub też **skalę Kelvina**. Temperaturę w skali bezwzględnej mierzymy w kelwinach $\mathrm{[K]}$ (nie w //stopniach kelwina// – to błąd językowy). Przyrost temperatury w kelwinach jest taki sam jak w stopniach skali Celsiusza. Do trzech praw omówionych wyżej należy jeszcze dołączyć prawo Avogadra (Amade Avogadro, włoski fizyk), mówiące o tym, że w **tych samych warunkach tj. w tej samej temperaturze i ciśnieniu i równej objętości znajduje się taka sama liczba cząstek**, czyli ta sama liczba moli gazu – jeden mol to 6,022·1023. W pierwszej połowie XIX w. istnienie cząsteczek gazu nie było jeszcze pewne, więc prawo Avogadra nosi też miano hipotezy Avogadra. ==== - Prawo gazów doskonałych – równanie Clapeyrona ==== Przy użyciu bezwzględnej skali temperatury wszystkie prawa gazowe: * prawo Boyle'a-Mariotte'a, * prawo Charles'a, * prawo Gay-Lussac'a, * prawo Avogadra można zebrać pod prostą postacią **prawa gazów doskonałych** lub inaczej **równania Clapeyrona**, sformułowane w 1834 roku przez Benoît Clapeyrona: $$ \frac{p_1 V_1}{T_1} = \frac{p_2 V_2}{T_2} = nR\ . \tag{3.5}$$ Prawo gazów doskonałych mówi, że dla **danej ilości moli gazu** $n$ wyrażenie $\displaystyle\frac{p V}{T}$ ma stałą wartość, czyli jeśli zmienimy temperaturę gazu, to ciśnienie lub objętość muszą się zmienić tak, by to wyrażenie nie zmieniło swojej wartości. Podobnie jest oczywiście gdy zmienimy któryś z pozostałych parametrów. Występująca w równaniu stała $R$ nazywana jest **stałą gazową** i ma wartość 8,314 J/(mol K) i równa jest pracy, jaką wykonuje jeden mol gazu w **przemianie izobarycznej** podgrzany o 1 K. ===== - Opis eksperymentu ===== W ćwiczeniu sprawdzimy, w jakim stopniu w warunkach dokładności pomiarów w studenckiej pracowni spełnione są prawa Boyle'a-Mariotte'a i prawo Charles'a. ==== - Sprawdzenie prawa Boyle'a-Mariotte'a ==== W przypadku tego pierwszego doświadczenie będzie polegało na pomiarze ciśnienia powietrza zamkniętego w cylindrze z tłokiem. Przy zmianie położenia tłoka zmieniać się będzie ciśnienie (rys. 3.1). Iloczyn tych wielkości powinien być stały. Ponadto, korzystając z pełnej wersji prawa gazów doskonałych, czyli z równania Clapeyrona (3.5), dzieląc iloczyn $pV$ przez iloczyn $RT$ otrzymujemy ilość moli gazu, która oczywiście w doświadczeniu powinna być stała. Dodatkowo zależność $p(V)$ zostanie zilustrowana na wykresie. {{:rys-03-bench-boyle.png?250|}}\\ **Rys. 3.1.** Układ pomiarowy do sprawdzania prawa Boyle'a-Mariotte'a **Zadania do wykonania:** - Zapoznać się ze stanowiskiem (rys. 3.1). Zwrócić należy uwagę na manometr, który nie pokazuje ciśnienia bezwzględnego, ale ciśnienie względem ciśnienia atmosferycznego (0 hPa na manometrze odpowiada 1000 hPa ciśnienia bezwzględnego). - Określić dokładność $\delta p$ pomiaru ciśnienia. - Zapisać temperaturę $T$ powietrza wraz z niepewnością pomiarową. - Przy otwartym zaworze ustawić tłok w mniej więcej połowie skali, a następnie zamknąć zawór. - Przeprowadzić pomiary ciśnienia przy różnych objętościach wpisując dane do tabeli wg wzoru (tab. 3.1). - Zwrócić należy uwagę na zmiany temperatury podczas sprężania i rozprężania gazu. Prawo Boyle'a-Mariotte'a odnosi się do warunków izotermicznych, należy więc odczekać po zmianie objętości na powrót temperatury do wartości początkowej. **Opracowanie wyników** - Obliczyć liczbę moli $n$, a raczej ułamek mola gazu korzystając z danych każdego z pomiarów. Wypełnić odpowiednią kolumnę tabeli 3.1. - Obliczyć aparaturowy błąd $\delta n$ każdego pomiaru korzystając ze wzoru: $$ \delta n = n \left( \frac{\delta p}{p} + \frac{\delta V}{V} \right) \ . \tag{3.6}$$ Nie uwzględniamy tu niepewności pomiaru temperatury, traktując ten pomiar jako znacznie bardziej dokładny od pozostałych. - Obliczyć średnią wartość ilości moli oraz niepewność statystyczną jako niepewność przeciętną lub jako odchylenie standardowe. W razie potrzeby dodać odpowiednią kolumnę danych (patrz [[art-rach-niep-pogladowo|Poglądowe wprowadzenie do rachunku niepewności]]). - Wykonać wykres zależności $p(V)$ nanosząc punkty pomiarowe z polem niepewności. - Na tym samym wykresie nanieść linię „teoretyczną” $$ V = nRT\frac{1}{p}$$ wstawiając w obliczeniach za $n$ obliczoną średnią(!) wartość liczby moli. W tym celu można przygotować osobną tabelę. ^ Tabela 3.1. Dane z pomiarów ^^^^^ ^ (prawo Boyle'a-Mariotte'a) ^^^^^ | $T = \text{\_\_\_}\pm\text{\_\_\_}\mathrm{°C} = \text{\_\_\_}\pm \text{\_\_\_}\mathrm{K}$ ||||| | $ \delta V = \text{\_\_\_}\ \mathrm{cm^3} $ ||||| | $ \delta p = \text{\_\_\_}\ \mathrm{hPa} $ ||||| ^ ^ $V$ ^ $p$ ^ $ n = \frac{pV}{RT}$ ^ $\delta n$ ^ ^ Lp. ^ $\mathrm{[cm^3]}$ ^ $\mathrm{[hPa]}$ ^ $10^{-3}\,\text{mol}$ ^ $10^{-3}\,\text{mol}$ ^ | 1 | | | | | | 2 | | | | | | 3 | | | | | | 4 | | | | | | 5 | | | | | | 6 | | | | | | 7 | | | | | | 8 | | | | | | 9 | | | | | | 10 | | | | | ^ $\bar{n} = $^^^| | ===== - Zawartość sprawozdania ===== Sprawozdanie powinno zawierać następujące punkty: * Tabelkę identyfikacyjną studenta (lub zespołu) w formie podobnej do {{Art_Sprawozdanie_z_cw.pdf| proponowanej}}. * **1. Opis ćwiczenia**. Należy krótko i zwięźle opisać ćwiczenie ze schematycznym rysunkiem układu pomiarowego. Nie powinno to zająć więcej niż pół strony A4. * **2. Opis wielkości mierzonych bezpośrednio i ich niepewności** (należy wskazać, jakie wielkości były mierzone bezpośrednio oraz jaka była dokładność (aparaturowa) tych pomiarów). * **3. Tabela wyników**. Należy umieścić tabele podobne do tab. 3.1 i 3.2. * **4. Wykres zależności $p(V)$.** * **5. Wynik końcowy**. * **6. Konkluzje, uwagi, wnioski**. Można jednak zawrzeć tu dowolne uwagi dotyczące ćwiczenia. Pozostawiamy to kreatywności studentów. T. Suszko (2025)