====== Ćw. nr 3. Prawa gazów doskonałych. Prawo Boyle’a-Mariotte’a ======
===== - Cel ćwiczenia =====
* Eksperymentalne sprawdzenie prawa Boyle’a-Mariotte’a
===== - Zagadnienia =====
* Pojęcie gazu doskonałego
* Prawo (równanie) Clapeyrona oraz historycznie poprzedzające je:
* Prawo Boyle’a-Mariotte’a
* Prawo Charles'a
* Prawo Gay-Lussaca
* Prawo (hipoteza) Avogadra
* Temperatura bezwzględna
===== - Wprowadzenie =====
==== - Gaz doskonały ====
Gazem doskonałym nazywa się gaz, który nie podlega przy zmianie temperatury i ciśnienia takim przemianom jak skraplanie ani nie podlega reakcjom chemicznym. Gaz doskonały zasadniczo nie istnieje, ale w praktyce wszystkie gazy, które są dostatecznie rozrzedzone (gęstość ich jest przynajmniej kilkaset razy mniejsza niż cieczy) a temperatura jest wyższa niż temperatura skraplania przy danym ciśnieniu, możemy traktować jako gazy doskonałe. Oznacza to też, że podlegają one prawom opisanym niżej.
W połowie XVII w. odkryto, że dla danej ilości dowolnego gazu **w danej temperaturze iloczyn ciśnienia $p$ i objętości $V$ jest stały** lub też inaczej ciśnienie gazu jest odwrotnie proporcjonalne do objętości:
$$ pV = \text{const}\ , \tag{3.1}$$
$$ p = \text{const}\frac{1}{V}\, \ , \tag{3.2}$$
gdzie $\text{const}\ \mathrm{\left[ \frac{Pa}{m^3} \right]} $ jest stałą zależną od ilości gazu. Dla gazów rzeczywistych ze względu na oddziaływania międzycząsteczkowe oraz niezerową objętość własną cząsteczek gazu obserwuje się pewne odstępstwa przy dużym ciśnieniu i w niższej temperaturze.
Prawo to zostało ogłoszone w 1662 r. przez brytyjskiego naukowca Roberta Boyle’a oraz niezależnie, w 1676 r. przez Francuza Edme'a Mariotte’a.
Na przełomie XIII i XIX w., a więc znacznie później, dzięki pracom zapoczątkowanym przez francuskiego fizyka Jacques’a Charles’a i kontynuowanym przez także francuskiego uczonego Josepha Gay-Lussaca jeszcze dwa inne prawa:
* Prawo Gay-Lusacca mówiące, że **objętość gazu (jeśli tylko utrzymamy stałe ciśnienie) jest liniową funkcją temperatury**: $$V = \text{const}\ T + V_0\quad \mathrm{\left[ m^3 = \frac{m^3}{°C} + m^3\right]} \ , \tag{3.3}$$ gdzie $V_0$ jest objętością w temperaturze 0°C.
* Prawo Charlesa mówiące, że **ciśnienie jest liniową funkcją temperatury (jeśli tylko utrzymamy stałą objętość)**: $$p = \text{const}\ T + p_0\quad \mathrm{\left[Pa = \frac{Pa}{°C}°C + Pa\right]}\ , \tag{3.4}$$ gdzie $p_0$ jest jest ciśneniem w temperaturze 0°C.
Okazało się też, co było niezwykłe, że:
* Ekstrapolowana linia na wykresie zależności objętości gazu od jego temperatury $V(T)$ wynikająca z prawa Gay-Lussaca zmierza zawsze do temperatury –273,15°C, w której to gaz powinien wykazywać zerową objętość.
* Ekstrapolowana linia na wykresie $p(T)$ wynikająca z prawa Charles'a zmierza do temperatury –273,15°C, w której gaz powinien wykazywać zerowe ciśnienie.
Dochodzimy tu do ciekawego wniosku, że **istnieje najniższa możliwa temperatura**, bo nie rozumiemy, co miałoby oznaczać ujemne ciśnienie i ujemna objętość w temperaturze poniżej –273,15°C. Jeżeli uznamy tę temperaturę za zerową, to możemy zdefiniować nową skalę temperatury, **skalę bezwzględną** lub też **skalę Kelvina**. Temperaturę w skali bezwzględnej mierzymy w kelwinach $\mathrm{[K]}$ (nie w //stopniach kelwina// – to błąd językowy). Przyrost temperatury w kelwinach jest taki sam jak w stopniach skali Celsiusza.
Do trzech praw omówionych wyżej należy jeszcze dołączyć prawo Avogadra (Amade Avogadro, włoski fizyk), mówiące o tym, że w **tych samych warunkach tj. w tej samej temperaturze i ciśnieniu i równej objętości znajduje się taka sama liczba cząstek**, czyli ta sama liczba moli gazu – jeden mol to 6,022·1023. W pierwszej połowie XIX w. istnienie cząsteczek gazu nie było jeszcze pewne, więc prawo Avogadra nosi też miano hipotezy Avogadra.
==== - Prawo gazów doskonałych – równanie Clapeyrona ====
Przy użyciu bezwzględnej skali temperatury wszystkie prawa gazowe:
* prawo Boyle'a-Mariotte'a,
* prawo Charles'a,
* prawo Gay-Lussac'a,
* prawo Avogadra
można zebrać pod prostą postacią **prawa gazów doskonałych** lub inaczej **równania Clapeyrona**, sformułowane w 1834 roku przez Benoît Clapeyrona:
$$ \frac{p_1 V_1}{T_1} = \frac{p_2 V_2}{T_2} = nR\ . \tag{3.5}$$
Prawo gazów doskonałych mówi, że dla **danej ilości moli gazu** $n$ wyrażenie $\displaystyle\frac{p V}{T}$ ma stałą wartość, czyli jeśli zmienimy temperaturę gazu, to ciśnienie lub objętość muszą się zmienić tak, by to wyrażenie nie zmieniło swojej wartości. Podobnie jest oczywiście gdy zmienimy któryś z pozostałych parametrów. Występująca w równaniu stała $R$ nazywana jest **stałą gazową** i ma wartość 8,314 J/(mol K) i równa jest pracy, jaką wykonuje jeden mol gazu w **przemianie izobarycznej** podgrzany o 1 K.
===== - Opis eksperymentu =====
W ćwiczeniu sprawdzimy, w jakim stopniu w warunkach dokładności pomiarów w studenckiej pracowni spełnione są prawa Boyle'a-Mariotte'a i prawo Charles'a.
==== - Sprawdzenie prawa Boyle'a-Mariotte'a ====
W przypadku tego pierwszego doświadczenie będzie polegało na pomiarze ciśnienia powietrza zamkniętego w cylindrze z tłokiem. Przy zmianie położenia tłoka zmieniać się będzie ciśnienie (rys. 3.1). Iloczyn tych wielkości powinien być stały. Ponadto, korzystając z pełnej wersji prawa gazów doskonałych, czyli z równania Clapeyrona (3.5), dzieląc iloczyn $pV$ przez iloczyn $RT$ otrzymujemy ilość moli gazu, która oczywiście w doświadczeniu powinna być stała. Dodatkowo zależność $p(V)$ zostanie zilustrowana na wykresie.
{{:rys-03-bench-boyle.png?250|}}\\
**Rys. 3.1.** Układ pomiarowy do sprawdzania prawa Boyle'a-Mariotte'a
**Zadania do wykonania:**
- Zapoznać się ze stanowiskiem (rys. 3.1). Zwrócić należy uwagę na manometr, który nie pokazuje ciśnienia bezwzględnego, ale ciśnienie względem ciśnienia atmosferycznego (0 hPa na manometrze odpowiada 1000 hPa ciśnienia bezwzględnego).
- Określić dokładność $\delta p$ pomiaru ciśnienia.
- Zapisać temperaturę $T$ powietrza wraz z niepewnością pomiarową.
- Przy otwartym zaworze ustawić tłok w mniej więcej połowie skali, a następnie zamknąć zawór.
- Przeprowadzić pomiary ciśnienia przy różnych objętościach wpisując dane do tabeli wg wzoru (tab. 3.1).
- Zwrócić należy uwagę na zmiany temperatury podczas sprężania i rozprężania gazu. Prawo Boyle'a-Mariotte'a odnosi się do warunków izotermicznych, należy więc odczekać po zmianie objętości na powrót temperatury do wartości początkowej.
**Opracowanie wyników**
- Obliczyć liczbę moli $n$, a raczej ułamek mola gazu korzystając z danych każdego z pomiarów. Wypełnić odpowiednią kolumnę tabeli 3.1.
- Obliczyć aparaturowy błąd $\delta n$ każdego pomiaru korzystając ze wzoru: $$ \delta n = n \left( \frac{\delta p}{p} + \frac{\delta V}{V} \right) \ . \tag{3.6}$$ Nie uwzględniamy tu niepewności pomiaru temperatury, traktując ten pomiar jako znacznie bardziej dokładny od pozostałych.
- Obliczyć średnią wartość ilości moli oraz niepewność statystyczną jako niepewność przeciętną lub jako odchylenie standardowe. W razie potrzeby dodać odpowiednią kolumnę danych (patrz [[art-rach-niep-pogladowo|Poglądowe wprowadzenie do rachunku niepewności]]).
- Wykonać wykres zależności $p(V)$ nanosząc punkty pomiarowe z polem niepewności.
- Na tym samym wykresie nanieść linię „teoretyczną” $$ V = nRT\frac{1}{p}$$ wstawiając w obliczeniach za $n$ obliczoną średnią(!) wartość liczby moli. W tym celu można przygotować osobną tabelę.
^ Tabela 3.1. Dane z pomiarów ^^^^^
^ (prawo Boyle'a-Mariotte'a) ^^^^^
| $T = \text{\_\_\_}\pm\text{\_\_\_}\mathrm{°C} = \text{\_\_\_}\pm \text{\_\_\_}\mathrm{K}$ |||||
| $ \delta V = \text{\_\_\_}\ \mathrm{cm^3} $ |||||
| $ \delta p = \text{\_\_\_}\ \mathrm{hPa} $ |||||
^ ^ $V$ ^ $p$ ^ $ n = \frac{pV}{RT}$ ^ $\delta n$ ^
^ Lp. ^ $\mathrm{[cm^3]}$ ^ $\mathrm{[hPa]}$ ^ $10^{-3}\,\text{mol}$ ^ $10^{-3}\,\text{mol}$ ^
| 1 | | | | |
| 2 | | | | |
| 3 | | | | |
| 4 | | | | |
| 5 | | | | |
| 6 | | | | |
| 7 | | | | |
| 8 | | | | |
| 9 | | | | |
| 10 | | | | |
^ $\bar{n} = $^^^| |
===== - Zawartość sprawozdania =====
Sprawozdanie powinno zawierać następujące punkty:
* Tabelkę identyfikacyjną studenta (lub zespołu) w formie podobnej do {{Art_Sprawozdanie_z_cw.pdf| proponowanej}}.
* **1. Opis ćwiczenia**. Należy krótko i zwięźle opisać ćwiczenie ze schematycznym rysunkiem układu pomiarowego. Nie powinno to zająć więcej niż pół strony A4.
* **2. Opis wielkości mierzonych bezpośrednio i ich niepewności** (należy wskazać, jakie wielkości były mierzone bezpośrednio oraz jaka była dokładność (aparaturowa) tych pomiarów).
* **3. Tabela wyników**. Należy umieścić tabele podobne do tab. 3.1 i 3.2.
* **4. Wykres zależności $p(V)$.**
* **5. Wynik końcowy**.
* **6. Konkluzje, uwagi, wnioski**. Można jednak zawrzeć tu dowolne uwagi dotyczące ćwiczenia. Pozostawiamy to kreatywności studentów.
T. Suszko (2025)