====== Ćw. 34. Wyznaczanie ciepła właściwego, mechaniczny równoważnik ciepła ====== ===== - Cel ćwiczenia ===== * Wyznaczenie ciepła właściwego mosiądzu (lub aluminium) metodą Joula. ===== - Zagadnienia ===== * Energia wewnętrzna. * Temperatura i ciepło. * Praca mechaniczna. * Pojemność cieplna i ciepło właściwe. * Pierwsza zasada termodynamiki. * Mechaniczny równoważnik ciepła. ===== - Wprowadzenie ===== Ćwiczenie ma interesujący kontekst historyczny, bo dotyczy okresu połowy XIX w, kiedy powstawało pojęcie energii i coraz bliżej było do sformułowania fundamentalnej **zasady zachowania energii**. Nie widziano jeszcze wtedy ścisłego związku między ciepłem i pracą mechaniczną, choć oczywiście potrafiono już konstruować np. maszyny parowe, które wykorzystywały ciepło do wykonywania pracy mechanicznej. Zdawano już jednak sobie sprawę z tego, że ciepło podlega prawu zachowania energii, a więc na przykład: * Jeśli ciało ogrzejemy o pewną ilość stopni $\Delta T$ to: * pochłania ono pewną ilość ciepła $Q$, * taką samą ilość ciepła odda ono przy ponownym jego ochłodzeniu o $\Delta T$. * Ilość ciepła potrzebna do ogrzania ciała o jednostkę temperatury jest proporcjonalna do jego masy (ilości gramów, kilogramów). * Ilość ciepła potrzebna do ogrzania ciała jest proporcjonalna do przyrostu temperatury. * Różne substancje potrzebują różnej ilości ciepła, by jednostkę masy tej substancji (gram, kilogram) ogrzać o 1 stopień, czyli że substancje charakteryzują się różnym **ciepłem właściwym** $c$. Za jednostkę ciepła uznano wtedy **kalorię** [cal], która z definicji równa jest ilości ciepła potrzebnego do ogrzania 1 g wody o 1°C (lub o 1 K). Oznacza to też, że ciepło właściwe wody wynosi 1 cal/(g $\cdot$°C). Systematyczne pomiary Joule'a wykazały, że praca mechaniczna //zamienia się// w ciepło, czyli każda jednostka pracy (dziś mierzona w dżulach, J), wykonywanej przy pokonywaniu sił tarcia lub oporów ruchu, zamienia się w taką samą ilość ciepła, niezależnie od rodzaju ciał uczestniczących w tarciu, ich cech fizycznych i chemicznych. $$ \mathrm{ 1 cal = 4,1868\ J }\ .$$ Ciepło $Q$ potrzebne do ogrzania $m$ gramów substancji o $\Delta T$ stopni Celsjusza (kelwinów) wyrazić można jako: $$ Q = c\, m\, \Delta T\ ,$$ $$ \mathrm{\left[ cal = \frac{cal}{g\,\cdot °C}\,\cdot g\ \cdot °C \right]}\ ,$$ \\ lub we właściwszych jednostkach: $$ \mathrm{\left[ J = \frac{J}{kg\,\cdot °C}\,\cdot kg\ \cdot °C \right]}\ .$$ Oprócz ciepła właściwego stosuje się wielkość zwaną **pojemnością cieplną** $C$, która określona jest jako ilość ciepła potrzebna do ogrzania danego ciała (a nie jednostki masy) o 1°C (lub o 1 K). $$ Q = C\, \Delta T\ ,$$ $$ \mathrm{\left[ J = \frac{J}{°C} °C \right]}\ .$$ Celem ćwiczenia jest **wyznaczenie ciepła właściwego** mosiądzu (lub aluminium), czyli energii potrzebnej do ogrzania 1 kg substancji o 1 K (1°C), przy czym ciepło będzie dostarczane na sposób mechaniczny, przez tarcie.\\ ===== - Opis eksperymentu ===== Do doświadczenia wykorzystywany jest obracany, metalowy walec, o którego powierzchnię będzie tarła taśma z tworzywa sztucznego zaciśnięta na walcu przez zawieszony na jej końcu ciężar. Walec posiada osiowo wykonany otwór, w którym umieszcza się termometr. **Rys.1.** Zdjęcie układu pomiarowego.\\ {{ts-cw24-1.png?300}} \\ \\ Siła tarcia pomiędzy taśmą a walcem równa będzie różnicy ciężaru zawieszonego odważnika $F_c$ i siły wskazywanej przez siłomierz zaczepiony na górnym końcu taśmy $F_s$ $$ F_t = F_c - F_s\ . $$\\ \\ **Rys.2.** Siły działające na taśmę podczas spoczynku (a)\\ i podczas jednostajnego obracania walca (b). {{ts-cw34-2.png?250}} Podczas obracania, pomiędzy taśmą a walcem wytwarzane jest ciepło kosztem wykonywanej pracy przeciwko sile tarcia, które jest pochłaniane przez walec i przez taśmę. Temperatura walca rośnie, co można stwierdzić odczytując wartości wskazań termometru. Jeżeli obroty nie będą zbyt szybkie, to temperatura na powierzchni styku nie będzie zbyt wysoka i prawie całe wytworzone ciepło będzie pochłaniane przez walec i tylko niewielka jego ilość będzie oddana do otoczenia. Temperatura walca będzie rosła i będzie tym większa, im więcej obrotów będzie wykonane. Przypomnijmy, że praca mechaniczna obliczana jest jako: $$ W = F\,s $$ $$ \mathrm{\left[ J\ =\ N\cdot m\right]}\ . $$ W naszym przypadku, po podstawieniu za drogę $s$ obwodu walca $\pi d$ pomnożonego przez liczbę obrotów $n$, otrzymujemy: $$ W = F_t\, \pi d\, n\ . $$ Wiedząc, że dostarczone do walca ciepło równe będzie wykonanej pracy $W=Q$ zapisać możemy: $$ F_t\, \pi d\, n = c m\, \Delta T\ .$$ Z powyższego wzoru wynika także, że przyrost temperatury powinien być proporcjonalny do ilości obrotów albo inaczej, temperatura powinna zależeć liniowo od ilości obrotów: $$ \Delta T = \frac{ F_t\, \pi d}{c\, m} n\ \ ,$$ \\ $$ T = \frac{ F_t\, \pi d}{c\, m} n + T_p \ \ ,$$ gdzie $T_p$ jest temperaturą początkową. Ćwiczenie polega na sprawdzeniu tej zależności i na wyznaczeniu z niej ciepła właściwego materiału, z którego wykonany jest walec. Ćwiczenie wymagać będzie pomiaru średnicy walca $d$ i jego masy $m$, a następnie ciągłego pomiaru ilości obrotów $n$, siły tarcia $F_t$ i temperatury $T$.\\ \\ \\ ==== - Przygotowanie stanowiska i przeprowadzenie pomiarów ==== * Wybrać walec, którego ciepło właściwe będzie mierzone. * Przetrzeć walec i taśmę suchą szmatką. * Zmierzyć suwmiarką średnicę $d$ zastosowanego walca (części, na której będzie nawinięta taśma). Określić niepewność pomiarową. Wynik zapisać w tabeli. * Zamocować w statywie siłomierz sprężynowy - dla walca mosiężnego 100 N, dla walca aluminiowego 10 N. * Zamocować taśmę cierną na siłomierzu. Sprawdzić jego wskazania. W razie potrzeby skalibrować (wyzerować). * Za pomocą wagi zmierzyć masę $m$ stosowanego walca. Wynik zapisać w tabeli. * Zamontować mosiężny walec na osi. * Owinąć taśmę cierną dwukrotnie na walcu a na drugim jej końcu zamocować odważnik (ok 5 kg jeśli zastosowano walec mosiężny i ok. 1 kg jeśli zastosowano walec aluminiowy). * Wypełnić otwór cylindra pastą przewodzącą ciepło i zamontować w otworze termometr mocując go w statywie. * Zmierzyć siłę wskazywaną przez siłomierz (walec w spoczynku, korba niezamontowana). Pomiaru dokonać kilkukrotnie, przed każdym pomiarem lekko poruszyć walcem, by potem siłomierz samoistnie osiągnął stan równowagi. W ten sposób zmierzony zostanie ciężar odważnika $F_c$ oraz oszacowana będzie niepewność tego pomiaru. Wynik zapisać. * Zarejestrować temperaturę początkową walca. Określić niepewność pomiarową temperatury. Wynik zapisać. * Obracać **równomiernie**, niezbyt szybko (ok. 2 obr/s) korbą i co 30 obrotów rejestrować wskazania termometru. Wyniki zapisywać w tabeli jak poniżej. Wykonać przynajmniej 600 obrotów. * Co pewien czas sprawdzać siłę $F_s$ wskazywaną przez siłomierz podczas obrotów oraz jej wahania. Wynik zapisać. ===== - Opracowanie wyników ===== 1. Na podstawie tabeli pomiarowej przygotować wykres zależności $T(n)$. Pamiętać jednak należy, że ciepło dociera do centralnej części walca z pewnym opóźnieniem. Ponadto gdy powierzchnia walca będzie miała temperaturę wyższą niż otoczenie, to pojawia się konkurencyjny proces - oddawania ciepła do otoczenia. Dlatego też do obliczeń należy wziąć tylko te punkty pomiarowe na wykresie, które wyraźnie układają się w prostą. \\ \\ 2. Dokonać regresji liniowej - wyznaczyć współczynniki $a$ i $b$ prostej $y = ax + b$. Wyznaczyć także niepewność $\delta a$ współczynnika $a$. Regresję wykonać albo graficznie, albo stosując metodę najmniejszych kwadratów. Można posłużyć się kalkulatorem naukowym lub którymś z programów matematycznych (GeoGebra, Octave, itp). Pamiętając, że wykres powinien spełniać zależność $$ T = \frac{ F_t\, \pi d}{c\, m} n + T_p \ \ ,$$ wyznaczyć ciepło właściwe $c$ z porównania $$ a = \frac{ F_t\, \pi d}{c\, m}\ .$$ \\ 3. Dla oszacowania niepewności $\delta c$ pomiaru ciepła właściwego zastosować wzór na niepewność maksymalną:$$\displaystyle \delta c = c \left( \frac{\delta F_t}{F_t} + \frac{\delta d}{d} + \frac{\delta m}{m} + \frac{\delta a}{a} \right)\ ,$$ który otrzymujemy stosując zwykłe reguły przenoszenia niepewności. \\ \\ 4. Otrzymaną wartość ciepła właściwego porównać z wartością podawaną w tablicach wielkości fizycznych. \\ \\ 5. We wnioskach określić jakie jeszcze czynniki, nieopisywane w niniejszym opracowaniu, mogły powodować błędy w wyznaczaniu wartości poszukiwanej wielkości. \\ \\ \\ \\ ===== - Wzory tabel ===== **Tabela 1.** Dane pomiarowe ^Średnica walca ^| $ d = $ ____ $\pm$ ____ $\ \mathrm{mm}$ | ^Masa walca ^| $ m = $ 0,640 $\pm$ 0,001 $\ \mathrm{kg}$ | ^Ciężar odważnika ^| $ F_c = $ ____ $\pm$ ____ $\ \mathrm{N}$ | ^Temperatura początkowa ^| $ T_p = $ ____ $\pm$ ____ $\ \mathrm{°C}$ | ^Siła podczas obrotów ^| $ F_s = $ ____ $\pm$ ____ $\ \mathrm{N}$ | ^ Lp. ^ $n$ ^ $T\ \mathrm{[°C]}$ ^ | 1 | 30 | | | 2 | 60 | | | 3 | 90 | | | 4 | 120 | | | 5 | 150 | | | 6 | 180 | | | 7 | 210 | | | 8 | 240 | | | 9 | 270 | | | 10 | 300 | | | 11 | 330 | | | 12 | 360 | | | 13 | 390 | | | 14 | 420 | | | 15 | 450 | | | 16 | 480 | | | 17 | 510 | | | 18 | 540 | | | 19 | 570 | | | 20 | 600 | | T. Suszko (2018)