====== Ćw. nr 35. Zasada zachowania pędu ====== ===== - Cel ćwiczenia ===== * Eksperymentalne sprawdzenie zasady zachowania pędu w zderzeniach ===== - Zagadnienia ===== * **Zasady dynamiki Newtona** dla punktu materialnego * Definicja **niutona** jako jednostki siły * Definicja i jednostka **pędu** * Definicja i jednostka **impulsu siły**, czyli inaczej **popędu** * Zasada zachowania pędu jako wniosek z zasad dynamiki ===== - Wprowadzenie ===== ==== - Zasady dynamiki Newtona ==== Trzy zasady dynamiki Newtona można ująć skrótowo następująco: ** Pierwsza zasada**: Jeżeli na ciało nie działa żadna siła lub działające siły sumują się do zera, to ciało porusza się jednostajnie (tzn. ze stałą prędkością), lub spoczywa. ** Druga zasada**: Przyspieszenie ciała $\vec{a}$ jest wprost proporcjonalne do siły wypadkowej $\vec{F}_w$ działającej na ciało, a odwrotnie proporcjonalne do masy $m$ tego ciała. Jeżeli za jednostkę siły przyjmiemy taką jej wartość, że siła o tej wartości działająca na ciało wywoła jego przyspieszenie równe 1 m/s², to druga zasada przyjmuje postać: $$ \vec{a} = \frac{ \vec{F_w} }{m} \ .$$ ** Trzecia zasada**: Wszystkie oddziaływania (siły) są wzajemne, a więc jeśli ciało A działa na ciało B z pewną siłą to ciało ciało B działa na ciało A z siłą o tej samej wartości i przeciwnie skierowaną. $$ \vec{F}_\mathrm{A \rightarrow B} = - \vec{F}_\mathrm{B\rightarrow A} \ .$$ ==== - Inne sformułowanie drugiej zasady ==== Drugą zasadę możemy sformułować inaczej, używając wielkości fizycznej zwanej **pędem**, zdefiniowanej jako iloczyn masy i prędkości: $$ \vec{p} = m \vec{v} \ .$$ Jednostką pędu jest kg×m/s i nie ma dla tej jednostki osobnej nazwy. Dalej, jeśli w drugiej zasadzie dynamiki użyjemy zamiast przyspieszenia definicji tej wielkości, to otrzymamy: $$ \frac{\Delta \vec{v}}{\Delta t} = \frac{ \vec{F_w} }{m} \ ,$$ a więc $$ m\, \Delta \vec{v} = \vec{F_w}\, {\Delta t} \ .$$ Wyrażenie po lewej stronie jest, jak widać, zmianą pędu ciała. Zapiszemy więc $$ \Delta \vec{p} = \vec{F_w}\, {\Delta t} \ .$$ Zmiana pędu ciała równa jest więc **iloczynowi siły działającej na ciało i czasu trwania tej siły**. Ten iloczyn nazywany jest **impulsem siły** lub **popędem**. Jednostką tej wielkości jest Ns (niutonosekunda). Do niezwykle ciekawego wniosku dochodzimy łącząc powyższe stwierdzenie i trzecią zasadę dynamiki. Pomnóżmy wyrażenie opisujące wzajemność i przeciwność oddziaływań na przez czas trwania tego oddziaływania. Otrzymujemy: $$ \vec{F}_\mathrm{A \rightarrow B}\, \Delta t = - \vec{F}_\mathrm{B\rightarrow A}\, \Delta t \ .$$ Po lewej stronie więc mamy impuls siły działającej na ciało B, a po prawej impuls siły działającej na ciało A. Tak więc $$ \vec{\Delta p}_\mathrm{B} = - \vec{\Delta p}_\mathrm{A}\ \ ,$$ czyli ciało A "zyskuje" tyle samo pędu, ile "traci" ciało B. Użyliśmy tutaj cudzysłowów, ponieważ pęd jest wielkością wektorową i nie zawsze te słowa dobrze oddają fizyczny sens zmian. Przeniesienie jednak prawej strony na lewą daje już całkiem oczywiste wyrażenie: $$ \vec{\Delta p}_\mathrm{B} + \vec{\Delta p}_\mathrm{A}\ = 0 \ ,$$ które oznacza, że sumaryczna zmiana pędu podczas oddziaływania wynosi zero. Oznacza to też, że suma pędów pozostaje stała pomimo oddziaływania, zmian prędkości itp. Jest to **zasada zachowania pędu**, którą w pełnym brzmieniu można sformułować następująco: **Sumaryczny pęd ciał oddziałujących jedynie ze sobą pozostaje stały bez względu na skutki tych oddziaływań.** ===== - Opis ćwiczenia ===== Ćwiczenie wykonywane będzie przy użyciu tzw. toru powietrzngo (Rys. 1), po którym poruszać się będą wózki (ślizgacze). Dzięki zastosowaniu poduszki powietrznej ślizgacze poruszają się po torze z minimalnym tarciem, które w praktyce można tu zaniedbać. Opory powietrza także są minimalne ze względu na niewielkie prędkości. Jeżeli tor jest dobrze wypoziomowany, to ślizgacz powinien zasadniczo spoczywać, jeśli wcześniej nie został rozpędzony. {{:cw35-ped-stanowisko.png?|Ćw. 35. Układ pomiarowy}}\\ **Rys. 1.** Układ pomiarowy z torem powietrznym. Zadaniem studentów w tym ćwiczeniu będzie obserwacja różnego typu zderzeń (elastycznych i nieelastycznych) pomiędzy dwoma wózkami, oraz rachunkowe sprawdzanie zgodności wyników z zasadą zachowania pędu. Pęd mierzony będzie pośrednio przez pomiar masy wózków i prędkości przed i po zderzeniu. Ta natomiast będzie mierzona pośrednio przez czas przejazdu przez fotobramkę stopera elektronicznego. Ćwiczenie składa się z kilku eksperymentów pomiarowych, a ich ilość zależy od decyzji prowadzącego. W każdym eksperymencie wyznaczany będzie sumaryczny pęd dwóch wózków przed i po zderzeniu ($p_\text{przed}$ i $p_\text{po}$) oraz stosunek $R$ tych dwóch pędów. $$ R = \frac{ p_\text{po} }{ p_\text{przed}} = \frac{ m_1v'_1 \pm m_2v'_2}{ m_1v_1 \pm m_2v_2 }\ , $$ gdzie $m_1$ i $m_2$ to masy wózków a $v_1$ i $v_2$ to ich prędkości. Prędkości ze znakiem prim dotyczą sytuacji po zderzeniu. Znak plus czy minus w sumowaniu zależy od obranego zwrotu prędkości (pędu). W ćwiczeniu bezpośrednio nie jest mierzona prędkość ale czas $t$ przejścia przesłony o długości $l$ przed fotobramką. $$ v_x = \frac{l}{t_x}\ ,$$ gdzie $v_x$ to odpowiednia prędkość ($ v_1, v_2, v'_1, v'_2$), a $t_x$ to odpowiednie czasy ($ t_1, t_2, t'_1, t'_2$). Wartość $R$ powinna być bliska jedności (czy też 100%). Wartość poniżej jedności może wskazywać na utratę pędu w oddziaływaniu z powietrzem, lub wskazywać na minimalne tarcie o tor. Oczywiście przyczyna może też tkwić w błędach pomiarowych. Związana z tym maksymalna niepewność aparaturowa pomiaru $R$ będzie równa $$ \delta R = \frac{\delta m}{m_1} + \frac{\delta m}{m_2} + \frac{\delta t}{t_1} + \frac{\delta t}{t_2} + \frac{\delta t}{t'_1} + \frac{\delta t}{t'_2} \ .$$ Nie występuje tu niepewność pomiaru $l$, ponieważ używana jest ona w liczniku oraz mianowniku wyrażenia na $R$ i ewentualny błąd pomiaru się znosi. Poniżej opisano przykładowe eksperymenty do wykonania przez studentów. ==== - Zderzenie całkowicie niesprężyste ==== W pierwszym eksperymencie sprawdzać będziemy zachowanie pędu w zderzeniu całkowicie niesprężystym, czyli gdy w zderzeniu nastąpi połączenie wózków i dalszy ruch będzie wspólny. {{:dyn-ped-nieelast.png?250|}}\\ **Rys. 2.** Zderzenie całkowicie niesprężyste. Zadania do wykonania: - Zapoznać się ze stanowiskiem, działaniem toru powietrznego, stopera z fotobramkami i ogólną ideą pomiarów prędkości wózków za pomocą tego zestawu. - Wziąć dwa wózki o mniej więcej równych masach, zaopatrzonych w zderzak igła-plastelina, z których jeden powinien mieć przesłonę dla fotobramek. Masy można wyrównać, używając wagi i dokładając stosowne odważniki. Masy wózków zapisać. Zapisać także niepewność pomiaru masy. Dla wagi o rozdzielczości 0,01 g przyjmujemy niepewność równą 0,03 g (0,000 03 kg). - Wykonać kilka próbnych zderzeń, gdzie za każdym razem jeden z wózków przed zderzeniem powinien być nieruchomy. - Wykonać następnie kilka pomiarów, których wyniki zapisać w tabeli jak poniżej (Tab. 1). Przynajmniej po trzy pomiary w każdym kierunku ruchu. - Dokonać obliczeń pozostałych wielkości (pędów przed i po zderzeniu, stosunku tych pędów, niepewności aparaturowej dla każdego pomiaru, średniej wartości stosunku pędów). - Obliczyć niepewność statystyczną $R$ jako średnie odchylenie od wartości średniej $\delta R$ lub jako odchylenie standardowe $\sigma R$. - Przeanalizować wyniki i odpowiedzieć na pytanie, w jakim stopniu ten studencki eksperyment potwierdza zasadę zachowania pędu. |< - 3em 5em 5em 5em 5em 5em 5em >| ^ Tab. 1 Tabela danych, eksperyment nr 1 ||||||| | $m_1 =$ _____ kg, $m_2 =$ _____ kg, $\delta m =$ _____ kg, $l =$ _____ m ||||||| ^ Lp. ^ $ t_1 $ ^ $t'_1$ ^ $p_\text{przed}$ ^ $p_\text{po}$ ^ $R$ ^ $\delta R$ ^ ^ ::: ^ $\text{[s]}$ ^ $\text{[s]}$ ^ $\text{[kg×m/s]}$ ^ $\text{[kg×m/s]}$ ^ ^ ^ | 1 | | | | | | | | 2 | | | | | | | | 3 | | | | | | | | 4 | | | | | | | | 5 | | | | | | | | 6 | | | | | | | | ... | | | | | | | ^ Średnia ||||| | — | ==== - Zderzenie (nie całkiem) sprężyste ==== W drugim eksperymencie sprawdzać będziemy zachowanie pędu w zderzeniu sprężystym. Sprężystość zderzenia zapewni, choć nie w pełnym stopniu, zastosowanie jako zderzaka gumowej taśmy. {{:dyn-ped-elast.png?250|}}\\ **Rys. 3.** Zderzenie sprężyste. W zderzeniu idealnie sprężystym zachowana powinna być energia kinetyczna, tzn. suma energii kinetycznych przed zderzeniem powinna być taka sama jak po zderzeniu. $$ E_{k1} + E_{k2} = E'_{k1} + E'_{k2}\ ,$$ gdzie lewa strona odnosi się do sytuacji przez zderzeniem, a prawa po zderzeniu. Energię kinetyczną oblicza się oczywiście ze wzoru $$ E_k = \frac{m v^2}{2}\ .$$ Zadania do wykonania: - Wziąć dwa wózki, z których jeden ma masę około dwukrotnie większą niż drugi. Obydwa wózki powiny mieć przesłony dla fotobramek oraz gumowe zderzaki. - Wykonać kilka próbnych zderzeń gdzie za każdym razem wózek o większej masie powinien być nieruchomy. Zwrócić uwagę na sposób reakcji stopera (które wartości dotyczą sytuacji przed, a które po zderzeniu) - Wykonać następnie kilka pomiarów, których wyniki zapisać w tabeli jak poniżej (Tab. 2). Przynajmniej po trzy pomiary w każdym kierunku ruchu. - Dokonać obliczeń pozostałych wielkości (pędów przed i po zderzeniu, stosunku tych pędów, niepewności aparaturowej dla każdego pomiaru, średniej wartości stosunku pędów), a także energii kinetycznych. Pamiętać należy, że po zderzeniu jeden z wózków porusza się w przeciwną stronę, a więc jego pęd (ale nie energię) należy wziąć ze znakiem minus. - Obliczyć niepewność statystyczną $R$ jako średnie odchylenie od wartości średniej $\delta R$ lub jako odchylenie standardowe $\sigma R$. - Przeanalizować wyniki i odpowiedzieć na pytanie, w jakim stopniu ten studencki eksperyment potwierdza zasadę zachowania pędu oraz w jakim stopniu zachowana jest w eksperymencie energia kinetyczna. |< - 3em 5em 5em 5em 5em 5em 5em 5em 5em 5em >| ^ Tab. 2 Tabela danych, eksperyment nr 2 |||||||||| | $m_1 = \underline{\phantom{00000}}\ \text{kg},\quad m_2 = \underline{\phantom{00000}}\ \text{kg},\quad \delta m = \underline{\phantom{00000}}\ \text{kg},\quad l = \underline{\phantom{00000}}\ \text{m}$ |||||||||| ^ Lp. ^ $ t_1 $ ^ $t'_1$ ^ $t'_2$ ^ $p_\text{przed}$ ^ $p_\text{po}$ ^ $R$ ^ $|\bar{R} - R_i|$ ^ $E_k$ ^ $E'_k$ ^ ^ ::: ^ $\text{[s]}$ ^ $\text{[s]}$ ^ $\text{[s]}$ ^ $\text{[kg×m/s]}$ ^ $\text{[kg×m/s]}$ ^ ^ ^ $\text{[J]}$ ^ $\text{[J]}$ ^ | 1 | | | | | | | | | | | 2 | | | | | | | | | | | 3 | | | | | | | | | | | 4 | | | | | | | | | | | 5 | | | | | | | | | | | 6 | | | | | | | | | | | ... | | | | | | | | | | ^ Średnia |||||| | ^ ^ ^ ==== - Zderzenie dowolne ==== W tym eksperymencie sprawdzać będziemy zachowanie pędu w zderzeniu wózków poruszających się naprzeciwko siebie. Może to być zderzenie sprężyste lub nie (decyzja należy do prowadzącego zajęcia). {{:dyn-ped-dowolne.png?250|}}\\ **Rys. 4.** Przed i po zderzeniu. Sytuacja ogólna. Zadania do wykonania: - Wziąć dwa wózki. Obydwa wózki powiny mieć przesłony dla fotobramek. - Wykonać kilka próbnych zderzeń gdzie za każdym razem wózki poruszać się będą napeciwko siebie. Zwrócić nalezy uwagę na sposób reakcji stopera (które wartości dotyczą sytuacji przed, a które po zderzeniu) - Wykonać następnie kilka pomiarów, których wyniki zapisać w tabeli jak poniżej (Tab. 3). Przynajmniej po trzy pomiary w każdym kierunku ruchu. - Dokonać obliczeń pozostałych wielkości (pędów przed i po zderzeniu, stosunku tych pędów). - Obliczyć niepewność statystyczną $R$ jako średnie odchylenie od wartości średniej $\delta R$ lub jako odchylenie standardowe $\sigma R$. - Przeanalizować wyniki i odpowiedzieć na pytanie, w jakim stopniu eksperyment potwierdza zasadę zachowania pędu. |< - 3em 5em 5em 5em 5em 5em 5em 5em 5em >| ^ Tab. 3 Tabela danych, eksperyment nr 3 ||||||||| | $m_1 = \underline{\phantom{00000}}\ \text{kg},\quad m_2 = \underline{\phantom{00000}}\ \text{kg},\quad \delta m = \underline{\phantom{00000}}\ \text{kg},\quad l = \underline{\phantom{00000}}\ \text{m}$ ||||||||| ^ Lp. ^ $ t_1 $ ^ $t_2$ ^ $t'_1$ ^ $t'_2$ ^ $p_\text{przed}$ ^ $p_\text{po}$ ^ $R$ ^ $\delta R$ ^ ^ ::: ^ $\text{[s]}$ ^ $\text{[s]}$ ^ $\text{[s]}$ ^ $\text{[s]}$ ^ $\text{[kg×m/s]}$ ^ $\text{[kg×m/s]}$ ^ ^ ^ | 1 | | | | | | | | | | 2 | | | | | | | | | | 3 | | | | | | | | | | 4 | | | | | | | | | | 5 | | | | | | | | | | 6 | | | | | | | | | | ... | | | | | | | | | ^ Średnia||||||| | — | ===== - Zawartość sprawozdania, opracowanie wyników ===== Sprawozdanie powinno zawierać następujące punkty: * Tabelkę identyfikacyjną studenta (lub zespołu) w formie podobnej do {{Art_Sprawozdanie_z_cw.pdf| proponowanej}}. * **1. Opis ćwiczenia**. Należy krótko i zwięźle opisać ćwiczenie ze schematycznym rysunkiem układu pomiarowego. Nie powinno to zająć więcej niż pół strony A4. * **2. Wielkości mierzone bezpośrednio i ich niepewności**. Należy wskazać, jakie wielkości były mierzone bezpośrednio oraz jaka była dokładność tych pomiarów. * **3. Wyniki eksperymentów**. W kolejnych podpunktach opisać bardzo krótko rodzaj eksperymentu (zderzenia), stan początkowy i końcowy. Zamieścić należy tabele pomiarowe wg wzorów proponowanych wyżej uzupełnione o obliczane wielkości. Właściwym jest tu też umieszczenie przykładowych podstawień do wzorów, podanie informacji o używanych narzędziach obliczeniowych (kalkulator, arkusz kalkulacyjny, inny program obliczeniowy itp.). * **4. Konkluzje, uwagi, wnioski**. W tym punkcie należy zapisać wynik analizy otrzymanych wyników. Dobrym tematem dyskusji w tym punkcie jest dokładność pomiarów i uzyskanych rezultatów. Można jednak zawrzeć tu dowolne uwagi dotyczące ćwiczenia. Pozostawiamy to kreatywności studentów. T. Suszko (2025)