====== Ćw. nr 36. Dynamika ruchu obrotowego ====== ===== - Cel ćwiczenia ===== * Eksperymentalne zastosowanie praw dynamiki dla ruchu obrotowego * Wyznaczenie momentu bezwładności bryły ===== - Zagadnienia ===== * Prędkość i przyspieszenie kątowe * II zasada dynamiki Newtona dla ruchu obrotowego * Moment siły * Moment bezwładności ===== - Wprowadzenie ===== ==== - Prędkość i przyspieszenie kątowe ==== Jeżeli wyobrazimy sobie obiekt obracający się wokół stałej osi, to zauważamy, że różne punkty tego ciała pokonują inną odległość w swoim ruchu po okręgu, ale jednocześnie **zakreślają ten sam kąt**. Prowadzi to do wniosku, że kąt jest wygodniejszą wielkością do opisu położenia w takim ruchu. Ten kąt można wyrazić różnymi sposobami: kątem wyrażonym w **stopniach kątowych**, kątem wyrażonym w **radianach** (czyli liczbą), czy tez **ilością obrotów**. Kat wyrażony w radianach jest może najmniej intuicyjny, ale też ma swoje zalety ze względu na wiele uproszczeń rachunkowych. Dlatego też konsekwentnie będziemy tę formę stosować. Kąt $\theta$ w mierze łukowej jest stosunkiem zakreślonego łuku $x$ do jego promienia $r$ (Rys. 1). Wiąże to w łatwy sposób drogę po łuku z zakreślonym kątem: $$ x = \theta r \ .$$ {{kin-obr-01.png?250}}\\ **Rys. 1.** Przemieszczenie w ruchu obrotowym. Jeżeli obie strony powyższego równania podzielimy przez czas, w jakim dany kąt został zakreślony, to otrzymamy definicję **prędkości kątowej** $\omega$. Dodany tu symbol $\Delta$ podkreśla, że chodzi o przyrosty odpowiednich wielkości: $$ \omega = \frac{\Delta \theta}{\Delta t} \quad \mathrm{\left[ \frac{rad}{s} \right]\ .} $$ Jeżeli prędkość kątowa zmienia w czasie, to możemy mówić o **przyspieszeniu kątowym** mówiącym o tempie zmian prędkości kątowej. Przyspieszenie kątowe $\varepsilon$ zdefiniowane jest więc jako: $$ \varepsilon = \frac{\Delta \omega}{\Delta t}\quad \mathrm{\left[ \frac{rad}{s^2} \right].}$$ Tak jak dla ruchu postępowego można powiązać wzorem przyspieszenie i pokonaną drogę: $$ s = \frac{a t^2}{2}\ ,$$ tak dla ruchu obrotowego można wyprowadzić wzór analogiczny na zakreślony kąt $\theta$: $$ \theta = \frac{\varepsilon t^2}{2}\quad \mathrm{[rad]}\ .$$ Kąt ten można przeliczyć na ilość obrotów: $$ n = \frac{\theta}{2\pi}$$ ==== - Dynamika ruchu obrotowego ==== Z newtonowskich zasad dynamiki można wyprowadzić prawa o podobnym brzmieniu, ale dla ruchu obrotowego. Brzmiałyby one nstępująco następująco: * Jeżeli suma momentów sił działających na ciało zeruje się, to ciało spoczywa lub porusza się ze stałą **prędkością kątową** $\omega$. * Gdy na ciało działa pewien niezerowy wypadkowy **moment siły** $M_w$, to porusza się ono z **przyspieszeniem kątowym** $\varepsilon$ wprost proporcjonalnym do momentu siły, a odwrotnie proporcjonalnym do **momentu bezwładności** $I$ tego ciała. $$ \varepsilon = \frac{M_w}{I} \ .$$ Widzimy, że **odpowiednikim siły jest w ruchu obrotowym moment siły**. Formalnie jest on zdefiniowany iloczyn wektorowy ramienia siły $\vec{r}$ oraz siły $\vec{F}$: $$ \vec{M} = \vec{r} \times \vec{F}\ ,$$ czyli $$ M = r\ F \sin \alpha\quad \mathrm{[Nm]} \ ,$$ gdzie $\alpha$ jest kątem zawartym między kierunkami ramienia i siły. Jednostką momentu siły jest niutonometr (Nm). W przypadku gdy siła działa prostopadle do ramienia, a z taką sytuacją będziemy mieli do czynienia podczas ćwiczenia, otrzymujemy: $$ M = r\, F.$$ **Odpowiednikiem zaś masy (bezwładności) jest w ruchu obrotowym moment bezwładności**. Jest od prporcjonalny do masy $m$ ale zależy też od umiejscowienia tej masy względem osi obrotu. Formalnie Moment bezwładności $I$ zdefiniowany jest jako $$ I = m\, r_m^2\quad \mathrm{[kg\ m^2]}\ ,$$ gdzie $r$ jest odległością położenia masy od osi obrotu. Wynika z tego, że moment bezwładności można łatwo obliczyć dla sytuacji, gdzie odległość $r$ jest stała, a więc dla punktowej masy, kilku punktowych mas równo oddalonych od osi obrotu, obręczy o ustalonym promieniu i dla „wydrążonego” walca. Moment bezwładności jest wielkością addytywną, a więc moment bezwładności kilku połączonych brył jest sumą momentów bezwładności poszczególnych części: $$I = \sum_i m_i\ r_i^2\quad \mathrm{[kg\ m^2]\ .}$$ Dla ciągłego rozkładu masy sumowanie przyjmuje postać całki: $$ I = \int r^2\ dm$$ i korzystając z tego rodzaju rachunku można otrzymać wzory na moment bezwładności różnych regularnych brył WIKIPEDIA ===== - Opis ćwiczenia ===== W ćwiczeniu używać będziemy przyrządu jak na zdjęciu, składającego się z ramy, na której zamocowane jest obrotowe ramię, na które można zakładać dodatkowe ciężarki. {{:cw36-ruch-obr-01.png?|Ćw 36. Stanowisko pomiarowe}}\\ **Rys. 2.** Stanowisko pomiarowe Obrotowe ramie jest też zaopatrzone w kilka walców, na które można nawinąć nić. Nić przewieszona przez bloczek i obciążona może wywierać na obrotową część pewien moment siły równy $$ M = mg\, r\ ,$$ gdzie $r$ jest promieniem walca, na którym nić jest owinięta. Obrotowe ramię ma pewien moment bezwładności, który można dodatkowo zwiększyć, umieszczając na nim dodatkowe ciężarki. W ćwiczeniu będą one traktowane jak punkty materialne. Obrotowe ramię ma dość skomplikowany kształt i dość żmudne byłoby rachunkowe wyznaczenie momentu bezwładności. Z tego też powodu jako cel ćwiczenia postawimy sobie wyznaczenie momentu bezwładności tej bryły, korzystając z drugiej zasady dynamiki dla ruchu obrotowego. $$ \varepsilon = \frac{M}{I + I_c} \ ,$$ gdzie $I$ jest nieznanym momentem bezwładności ramienia, $I_c$ jest momentem bezwładności dodatkowych ciężarków o masie $m_c$ umieszczonych w odległości $r_c$ od osi obrotu: $$ I_c = m_c r_c^2\ .$$ Z równań powyższych otrzymujemy: $$ I = \frac{M}{\varepsilon} - I_c \ ,$$ i dalej $$ I = \frac{mg\, r}{\varepsilon} - m_c r_c^2 \ .$$ Do wyznaczenia momentu bezwładności $I$ potrzebne jest więc zmierzenie masy $m$ zawieszonego ciężarka oraz masy $m_c$ założonych ciężarków na ramię, promienia $r$ walca, na którym owinięta jest nić i odległości $r_c$ założonych ciężarków od osi obrotu. Ponadto koniecznym będzie wyznaczenie przyspieszenia kątowego $\varepsilon$ ruchu, które wyznaczymy z zależności ilości wykonanych obrotów od czasu trwania ruchu. Należy tu zaznaczyć, że zawieszona masa $m$ działa na walec z siłą $mg$ tylko w przypadku równowagi (spoczynku), a w trakcie ruchu przyspieszonego z nieco mniejszą siłą (jak to wytłumaczysz?), ale tę różnicę w ćwiczeniu pominiemy. Ewentualnie można tę różnicę wyliczyć, traktując to jako dodatkowe zadanie (na plusa do dziennika). ==== - Przebieg ćwiczenia, opracowanie wyników ==== - Zmontować układ pomiarowy, mierząc odpowiednie masy i promienie (średnice) i zapisać otrzymane wyniki w tabeli. - Zmierzyć czas wykonania przez ramię 0.5, 1, 2, 3, 4, 5 obrotów (od stanu spoczynku). Dla każdej ilości obrotów pomiar czasu wykonać trzykrotnie. - Wyniki zapisać w tabeli. - Przeliczyć ilość obrotów $n$ na kąt $\theta$. - W tym ćwiczeniu zakładamy z góry, że pomiar masy za pomocą dokładnej wagi i odległości za pomocą suwmiarki jest zdecydowanie dokładniejszy niż pomiar czasu za pomocą ręcznego stopera. Dlatego też obliczanie niepewności wyniku końcowego opierać będziemy jedynie na niepewności przypadkowej (a nie aparaturowej). - Zależność $$\theta = \frac{\varepsilon}{2}t^2$$ powinna być proporcją $y = ax$ jeśli za $x$ przyjmiemy $t^2$. Współczynnik kierunkowy $a$ można wyznaczyć z [[art-rach-niep-pogladowo|regresji liniowej]]. Mając wartość współczynnika kierunkowego, możemy obliczyć przyspieszenie kątowe $\varepsilon = 2a$. - Obliczyć moment bezwładności obrotowego ramienia zauważając, że składa się on z kilku walców o różnych średnicach (moment bezwładności $ 1/2 \times mr^2$) oraz pręta (moment bezwł. $1/12 \times ml^2$). Jak widać, elementy wykonane są z aluminium, którego gęstość wynosi 2,700×10³ kg/m³ (2,700 g/cm³). Rezultat obliczeń posłuży do porównania z wartością obliczoną z pomiarów przyspieszenia. ^ Tabela danych ||||| | $m = \underline{\phantom{00000}}\ \text{kg}, \quad r = \underline{\phantom{00000}}\ \text{m}$ ||||| | $m_c = \underline{\phantom{00000}}\ \text{kg}, \quad r_c = \underline{\phantom{00000}}\ \text{m}$ ||||| ^ Lp. ^ $ n $ ^ $t$ ^ $t^2$ ^ $\theta $ ^ ^ ::: ^ ::: ^ $\text{[s]}$ ^ $\mathrm{[s^2]}$ ^ $\text{[rad]}$ ^ | 1 | 0,5 | | | | | 2 | 0,5 | | | | | 3 | 0,5 | | | | | 4 | 1 | | | | | 5 | 1 | | | | | 6 | 1 | | | | | 7 | 2 | | | | | 8 | 2 | | | | | 9 | 2 | | | | | 10 | 3 | | | | | 11 | 3 | | | | | 12 | 3 | | | | | 13 | 4 | | | | | 14 | 4 | | | | | 15 | 4 | | | | | 16 | 5 | | | | | 17 | 5 | | | | | 18 | 5 | | | | ===== - Zawartość sprawozdania ===== Sprawozdanie powinno zawierać następujące punkty: * Tabelkę identyfikacyjną studenta (lub zespołu) w formie podobnej do {{Art_Sprawozdanie_z_cw.pdf| proponowanej}}. * **1. Opis ćwiczenia**. Należy krótko i zwięźle opisać ćwiczenie ze schematycznym rysunkiem układu pomiarowego. Nie powinno to zająć więcej niż pół strony A4. * **2. Metoda pomiaru**. Należy opisać krótko metodę uzyskania wyniku końcowego, czyli momentu bezwładności ramienia z wykorzystaniem przyspieszenia kątowego. * **3. Tabela wyników i wykres**. Zamieścić należy tabelę wyników oraz wykres przedstawiający regresję liniową zależności $\theta(t^2)$. Właściwym jest tu też umieszczenie przykładowych podstawień do wzorów, podanie informacji o używanych narzędziach obliczeniowych (kalkulator, arkusz kalkulacyjny, inny program obliczeniowy itp.). * **4. Przykładowe obliczenia**. W tym punkcie należy pokazać obliczenia momentu bezwładności wg wzoru $$ I = \frac{mg\, r}{\varepsilon} - m_c r_c^2 \ $$ oraz niepewności $\delta I$ wg wzoru $$ \delta I = I\frac{\delta a}{a}\ ,$$ gdzie $\delta a$ jest niepewnością (odchyleniem standardowym) współczynnika nachylenia prostej obliczonym z regresji. * **5. Wynik końcowy**. Podać odpowiednio zaokrąglony wynik końcowy. * **6. Konkluzje, uwagi, wnioski**. Zawartość punktu pozostawiamy kreatywności studentów. T. Suszko (2025)