====== Ćw. nr 4. Prawa gazów doskonałych. Prawo Charlesa ======
===== - Cel ćwiczenia =====
* Eksperymentalne sprawdzenie prawa Charles'a
===== - Zagadnienia =====
* Pojęcie gazu doskonałego
* Prawo (równanie) Clapeyrona oraz historycznie poprzedzające je:
* Prawo Boyle’a-Mariotte’a
* Prawo Charles'a
* Prawo Gay-Lussaca
* Prawo (hipoteza) Avogadra
* Temperatura bezwzględna
===== - Wprowadzenie =====
==== - Gaz doskonały ====
Gazem doskonałym nazywa się gaz, który nie podlega przy zmianie temperatury i ciśnienia takim przemianom jak skraplanie ani nie podlega reakcjom chemicznym. Gaz doskonały zasadniczo nie istnieje, ale w praktyce wszystkie gazy, które są dostatecznie rozrzedzone (gęstość ich jest przynajmniej kilkaset razy mniejsza niż cieczy) a temperatura jest wyższa niż temperatura skraplania przy danym ciśnieniu, możemy traktować jako gazy doskonałe. Oznacza to też, że podlegają one prawom opisanym niżej.
W połowie XVII w. odkryto, że dla danej ilości dowolnego gazu **w danej temperaturze iloczyn ciśnienia $p$ i objętości $V$ jest stały** lub też inaczej ciśnienie gazu jest odwrotnie proporcjonalne do objętości:
$$ pV = \text{const}\ , \tag{4.1}$$
$$ p = \text{const}\frac{1}{V}\, \ , \tag{4.2}$$
gdzie $\text{const}\ \mathrm{\left[ \frac{Pa}{m^3} \right]} $ jest stałą zależną od ilości gazu. Dla gazów rzeczywistych ze względu na oddziaływania międzycząsteczkowe oraz niezerową objętość własną cząsteczek gazu obserwuje się pewne odstępstwa przy dużym ciśnieniu i w niższej temperaturze.
Prawo to zostało ogłoszone w 1662 r. przez brytyjskiego naukowca Roberta Boyle’a oraz niezależnie, w 1676 r. przez Francuza Edme'a Mariotte’a.
Na przełomie XIII i XIX w., a więc znacznie później, dzięki pracom zapoczątkowanym przez francuskiego fizyka Jacques’a Charles’a i kontynuowanym przez także francuskiego uczonego Josepha Gay-Lussaca jeszcze dwa inne prawa:
* Prawo Gay-Lusacca mówiące, że **objętość gazu (jeśli tylko utrzymamy stałe ciśnienie) jest liniową funkcją temperatury**: $$V = \text{const}\ T + V_0\quad \mathrm{\left[ m^3 = \frac{m^3}{°C} + m^3\right]} \ , \tag{4.3}$$ gdzie $V_0$ jest objętością w temperaturze 0°C.
* Prawo Charlesa mówiące, że **ciśnienie jest liniową funkcją temperatury (jeśli tylko utrzymamy stałą objętość)**: $$p = \text{const}\ T + p_0\quad \mathrm{\left[Pa = \frac{Pa}{°C}°C + Pa\right]}\ , \tag{4.4}$$ gdzie $p_0$ jest jest ciśneniem w temperaturze 0°C.
Okazało się też, co było niezwykłe, że:
* Ekstrapolowana linia na wykresie zależności objętości gazu od jego temperatury $V(T)$ wynikająca z prawa Gay-Lussaca zmierza zawsze do temperatury –273,15°C, w której to gaz powinien wykazywać zerową objętość.
* Ekstrapolowana linia na wykresie $p(T)$ wynikająca z prawa Charles'a zmierza do temperatury –273,15°C, w której gaz powinien wykazywać zerowe ciśnienie.
Dochodzimy tu do ciekawego wniosku, że **istnieje najniższa możliwa temperatura**, bo nie rozumiemy, co miałoby oznaczać ujemne ciśnienie i ujemna objętość w temperaturze poniżej –273,15°C. Jeżeli uznamy tę temperaturę za zerową, to możemy zdefiniować nową skalę temperatury, **skalę bezwzględną** lub też **skalę Kelvina**. Temperaturę w skali bezwzględnej mierzymy w kelwinach $\mathrm{[K]}$ (nie w //stopniach kelwina// – to błąd językowy). Przyrost temperatury w kelwinach jest taki sam jak w stopniach skali Celsiusza.
Do trzech praw omówionych wyżej należy jeszcze dołączyć prawo Avogadra (Amade Avogadro, włoski fizyk), mówiące o tym, że w **tych samych warunkach tj. w tej samej temperaturze i ciśnieniu i równej objętości znajduje się taka sama liczba cząstek**, czyli ta sama liczba moli gazu – jeden mol to 6,022·1023. W pierwszej połowie XIX w. istnienie cząsteczek gazu nie było jeszcze pewne, więc prawo Avogadra nosi też miano hipotezy Avogadra.
==== - Prawo gazów doskonałych – równanie Clapeyrona ====
Przy użyciu bezwzględnej skali temperatury wszystkie prawa gazowe:
* prawo Boyle'a-Mariotte'a,
* prawo Charles'a,
* prawo Gay-Lussac'a,
* prawo Avogadra
można zebrać pod prostą postacią **prawa gazów doskonałych** lub inaczej **równania Clapeyrona**, sformułowane w 1834 roku przez Benoît Clapeyrona:
$$ \frac{p_1 V_1}{T_1} = \frac{p_2 V_2}{T_2} = nR\ . \tag{4.5}$$
Prawo gazów doskonałych mówi, że dla **danej ilości moli gazu** $n$ wyrażenie $\displaystyle\frac{p V}{T}$ ma stałą wartość, czyli jeśli zmienimy temperaturę gazu, to ciśnienie lub objętość muszą się zmienić tak, by to wyrażenie nie zmieniło swojej wartości. Podobnie jest oczywiście gdy zmienimy któryś z pozostałych parametrów. Występująca w równaniu stała $R$ nazywana jest **stałą gazową** i ma wartość 8,314 J/(mol K) i równa jest pracy, jaką wykonuje jeden mol gazu w **przemianie izobarycznej** podgrzany o 1 K.
===== - Opis eksperymentu =====
W ćwiczeniu sprawdzimy, w jakim stopniu w warunkach dokładności pomiarów w studenckiej pracowni spełnione jest prawo Charlesa.
Sprawdzenie będzie polegało na pomiarze ciśnienia powietrza zamkniętego w zbiorniku. Pomiar **zmian ciśnienia** względem początkowej wartości równej ciśnieniu atmosferycznemu $p_A$, dokonywany będzie za pomocą manometru wodnego (u-rurki) połączonego ze zbiornikiem. Gaz będzie podgrzewany, co spowoduje wzrost ciśnienia:
$$ p = p_A + \varrho g \left( h_2 - h_1\right)\ , \tag{4.6}$$
gdzie $\left( h_2 - h_1\right)$ jest różnicą wysokości słupa wody w ramionach manometru, $\varrho$ jest gęstością wody, a $g$ przyspieszeniem ziemskim. Zdjęcie układu pomiarowego przedstawia rys. 4.1.
{{:rys-03-bench-charles.png?250|}}\\
**Rys. 4.1.** Układ pomiarowy do sprawdzania prawa Charles'a.
Zbiornik z gazem znajduje się wewnątrz drugiego zbiornika otoczonego matą grzejną. Wewnątrz znajduje się sonda termometru. Gaz (około 1 g) ma na tyle małą pojemność cieplną, że zakładamy jego równowagę termiczną ze ściankami zbiornika. Zbiornik jest połączony rurką z manometrem, a objętość powietrza zamkniętego w rurce jest na tyle mała, że nie uwzględniamy jej w rozważaniach.
**Zadania do wykonania:**
- Zapoznać się ze stanowiskiem. Rurkę manometru odłączyć od zbiornika w celu wyrównania ciśnienia z ciśnieniem atmosferycznym.
- Sprawdzić i zapisać wartość ciśnienia atmosferycznego $p_A$ w czasie wykonywania ćwiczenia (tab. 4.1).
- Sprawdzić i zapisać wartość gęstości wody $\rho$ w temperaturze wykonywania ćwiczenia.
- Określić dokładność $\delta h$ pomiaru poziomów w manometrze.
- Podłączyć wężyk manometru do zbiornika i włączyć ogrzewanie zbiornika na poziom mocy "9".
- W zakresie do 40°C przeprowadzić pomiary poziomów wody w ramionach manometru, wpisując dane do tabeli.
**Opracowanie wyników**
- Obliczyć ciśnienie gazu w zbiorniku korzystając ze wzoru (4.6), wypełniając stosowną kolumnę tabeli 4.1.
- Obliczyć aparaturowy błąd $\delta p$ każdego pomiaru korzystając ze wzoru: $$ \delta p = p \frac{\delta h}{h_2-h_1}\ . \tag{4.7}$$ Nie uwzględniamy tu niepewności pozostałych wielkości, traktując je jako nieporównywalnie mniejsze.
- Wykonać wykres zależności $p(T)$ nanosząc punkty pomiarowe z polem niepewności.
- Wykonać regresję liniową zależności (4.4) $y = ax + b$.
- Korzystając z obliczonych parametrów prostej obliczyć temperaturę, dla jakiej ciśnienie powinno wynosić 0.
- Porównać otrzymaną wartość z wartością uznawaną za prawdziwą.
^ Tabela 4.1. Dane z pomiarów ^^^^^^
^ (prawo Charlesa) ^^^^^^
| $ p_A = \text{\_\_\_}\ \mathrm{hPa} = \text{\_\_\_}\ \mathrm{Pa} $ ||||||
| $ \varrho = \text{\_\_\_}\ \mathrm{kg/m^3} $ ||||||
| $ g = \text{9.8126}\ \mathrm{m/s^2} $ ||||||
| $ \delta h = \text{\_\_\_}\ \mathrm{m} $ ||||||
^ ^^^ $x$ ^ $y$ ^ ^
^ ^ $h_1$ ^ $h_2$ ^ $T$ ^ $p$ ^ $\delta p$ ^
^ Lp. ^ $\mathrm{[m]}$ ^ $\mathrm{[m]}$ ^ $\text{[°C]}$ ^ $\mathrm{[Pa]}$ ^ $\mathrm{[Pa]}$ ^
| 1 | | | | | |
| 2 | | | | | |
| 3 | | | | | |
| 4 | | | | | |
| 5 | | | | | |
| 6 | | | | | |
| 7 | | | | | |
| 8 | | | | | |
| 9 | | | | | |
| ... | | | | | |
===== - Zawartość sprawozdania =====
Sprawozdanie powinno zawierać następujące punkty:
* Tabelkę identyfikacyjną studenta (lub zespołu) w formie podobnej do {{Art_Sprawozdanie_z_cw.pdf| proponowanej}}.
* **1. Opis ćwiczenia**. Należy krótko i zwięźle opisać ćwiczenie ze schematycznym rysunkiem układu pomiarowego. Nie powinno to zająć więcej niż pół strony A4.
* **2. Opis wielkości mierzonych bezpośrednio i ich niepewności** (należy wskazać, jakie wielkości były mierzone bezpośrednio oraz jaka była dokładność (aparaturowa) tych pomiarów).
* **3. Tabela wyników**. Należy umieścić tabele podobne do tab. 4.1 i 4.2.
* **4. Regresja liniowa**. Należy zamieścić informację o tym, jak przeprowadzono regresję. Można ją przeprowadzić [[art-rach-niep-pogladowo|wg „tradycyjnej” metody]] lub przy użyciu innych narzędzi (kalkulator naukowy, arkusz kalkulacyjny, inny program obliczeniowy).
* **5. Wyniki końcowy**.
* **6. Konkluzje, uwagi, wnioski**. Można jednak zawrzeć tu dowolne uwagi dotyczące ćwiczenia. Pozostawiamy to kreatywności studentów.
T. Suszko (2025)