====== Ćw. nr 41. Wyznaczanie ogniskowych soczewek za pomocą wzoru soczewkowego ======
===== - Cel ćwiczenia =====
Wyznaczenie ogniskowej soczewki cienkiej:
* A. Metodą pomiaru odległości przedmiotu i obrazu od soczewki,
* B. Metodą Bessela.
===== - Zagadnienia =====
* Optyka geometryczna. Prawo odbicia i załamania światła.
* Własności cienkich soczewek skupiających i rozpraszających. Zdolność skupiająca.
* Konstrukcja obrazów tworzonych przez soczewki.
* Wady soczewek.
* Własności układu soczewek.
===== - Opis eksperymentu =====
==== - Układ pomiarowy i zapis wyników ====
Układ pomiarowy składa się z przedmiotu (jest to strzałka wycięta w osłonie lampy), soczewki z uchwytem i ekranu, na którym wyświetlany jest obraz przedmiotu. Całość zamontowana jest na ławie optycznej z liniałem centymetrowym pozwalającym na odczyt położeń przedmiotu, soczewki i obrazu, a także na obliczenie odległości potrzebnych do wyznaczenia ogniskowej soczewki, co jest celem ćwiczenia.
Zauważmy, że układ jest symetryczny w tym sensie, że zamiana miejscami przedmiotu i ekranu też prowadzi do powstania obrazu. Inaczej rzecz ujmując można też stwierdzić, że dla ustalonej odległości między przedmiotem i ekranem istnieją dwa położenia soczewki dla której otrzymamy ostry obraz -- raz powiększony a raz pomniejszony (Rys. 41.1).
W ćwiczeniu stosowane będą dwie metody, które różnią się wykorzystywanymi odległościami:
* metoda z wykorzystaniem odległości soczewki do przedmiotu i jego obrazu ($x$ i $y$),
* metoda Bessela z wykorzystaniem odległości między przedmiotem i obrazem oraz odległości pomiędzy położeniami soczewki dla których uzyskuje się ostry obraz powiększony i pomniejszony ($d$ i $a$).
{{Cw_41_041212.png?300}}\\
**Rys. 41.1.** Konstrukcja dwu obrazów tworzonych przez soczewkę skupiającą dla ustalonej odległości przedmiot-obraz. Na osi $s$ zaznaczono położenie przedmiotu, soczewek i obrazu oraz przedstawiono wielkości $x,\ y,\ a,\ d$
==== - Metoda A z wykorzystaniem odległości przedmiotu i obrazu od soczewki ====
W ćwiczeniu wykorzystujemy podstawowy wzór optyki geometrycznej dotyczący soczewek sferycznych - wzór soczewkowy:
$$\frac{1}{x} + \frac{1}{y} = \frac{1}{f}\tag{41.1}$$
gdzie :\\
$x$ -- odległość przedmiotu od soczewki,\\
$y$ -- odległość obrazu od soczewki,\\
$f$ -- wielkość ogniskowej soczewki.
Przekształcając wzór 41.1 dostajemy wyrażenie na ogniskową soczewki:
$$f=\frac{xy}{x+y} \tag{41.2}$$
==== - Metoda B – metoda Bessela ====
Dla ustalonej (i odpowiedniej) odległości przedmiotu i ekranu istnieją dwa położenia soczewki, w których na ekranie pojawiają się wyraźne obrazy (jeden pomniejszony, drugi powiększony). Mamy zatem dwa równania
$$
\begin{aligned}
\frac{1}{x_1} + \frac{1}{y_1} &= \frac{1}{f}\\
\frac{1}{x_2} + \frac{1}{y_2} &= \frac{1}{f}
\end{aligned}
\tag{41.3}
$$
z warunkami
$$
\begin{aligned}
x_1+y_1&=x_2+y_2=d\\
x_2-x_1&=a
\end{aligned}
\tag{41.4}
$$
gdzie $d$ - odległość pomiędzy obrazem a przedmiotem, $a$ - odległość między położeniami soczewki. Na rys. 41.1 widzimy, że
$$
\begin{aligned}
d&=s_O-s_P\\
a&=s_{S2}-s_{S1}
\end{aligned}\tag{41.5}
$$
Uwzględniając zależności 41.5 możemy przedstawić równania 41.3 w postaci
$$
\begin{aligned}
\frac{1}{f}&=\frac{1}{x_1} + \frac{1}{d-x_1}\\
\frac{1}{f}&=\frac{1}{x_1+a} + \frac{1}{d-(x_1+a)}
\end{aligned} \tag{41.6}
$$
Rozwiązując je otrzymujemy wzór na ogniskową soczewki:
$$ f = \frac{d^{\,2} - a^2}{4 d} \tag{41.7} $$
W metodzie Bessela możemy wyeliminować problemy i błędy związane z niedokładnością wyznaczania położenia soczewki.
Można więc sformułować drugi cel ćwiczenia jakim będzie porównanie dokładności obu metod.
==== - Pomiary ====
W ćwiczeniu zostaną wykonane pomiary, których wyniki posłużą do obliczeń obydwiema metodami. Konstrukcja ławy optycznej umożliwia odczyt położenia poszczególnych elementów układu optycznego, a potrzebne odległości wyznacza się później. Położenia oznaczmy następująco (Rys. 41.1):
* położenia przedmiotu $s_P$,
* położenie soczewki przy obrazie powiększonym $s_{S1}$,
* położenie soczewki przy obrazie pomniejszonym $s_{S2}$,
* położenie ekranu (obrazu) $s_O$.
- Wybrać soczewkę, która będzie obiektem ćwiczenia.
- Na ławie optycznej ustawić ekran, soczewkę i przedmiot.
- Znaleźć **minimalną** odległość **między ekranem a przedmiotem**, przy której otrzymamy ostry obraz przedmiotu. Przy poszukiwaniu ostrego obrazu przesuwamy soczewkę pomiędzy przedmiotem a obrazem.
- Odczytać położenie ekranu $s_O$ i przedmiotu $s_P$, dane wpisać do Tab. 41.1.
- Odczytać położenie soczewki $s_{S1}$ i wpisać do tabeli.
- Przestawić soczewkę by otrzymać obraz w odwrotnej skali. Odczytać nowe położenie soczewki $s_{S2}$ i wpisać do tabeli.
- Zwiększając stopniowo odległość ekranu od przedmiotu powtórzyć kilkukrotnie czynności z punktów 4--6.
===== - Opracowanie wyników =====
==== - Obliczenia metodą A ====
- Wykorzystując dane pomiarowe obliczyć $x$ i $y$ a następnie wpisać wyniki do Tab. 41.2. Zauważmy, że każdy wiersz tabeli pomiarowej daje nam dwie pary danych $x$ i $y$: $$ x = s_{S1}-s_P,\quad y = s_O-s_{S1} $$ oraz $$ x = s_{S2}-s_P,\quad y = s_O-s_{S2} $$
- Obliczyć ogniskową $f$ soczewki dla poszczególnych pomiarów (wzór 41.2).
- Obliczyć wartość średnią ogniskowej.
- Obliczyć odchylenia od wartości średniej $\left| \bar{f} - f_i \right|$.
- Obliczyć niepewność przeciętną ogniskowej.
- Wyznaczyć niepewność maksymalną (aparaturową) ogniskowej dla pierwszego i ostatniego pomiaru wg wzoru:$$\displaystyle{\delta f=f^2\left( \frac{\delta x}{x^2}+\frac{\delta y}{y^2} \right)}$$ przyjmując za $\delta x$ i $\delta y$ niepewność związaną z pomiarem odległości za pomocą liniału czyli 1 mm. Niepewności związane z subiektywnym ustawieniem ostrości powinny ujawnić się w niepewności statystycznej (przeciętnej).
**Uwaga.** Zamiast niepewności przeciętnej można obliczyć odchylenie standardowe, na przykład za pomocą kalkulatora inżynierskiego, jeżeli posługiwanie się nim jest przez studenta dostatecznie opanowane. Nie ma wtedy konieczności sporządzania ostatniej kolumny tabeli.
==== - Obliczenia metodą B ====
- Wykorzystując dane pomiarowe obliczyć odległości $d$ i $a$, a następnie wpisać wyniki do Tab. 41.3: $$ d = s_{O}-s_P,\quad a = s_{S2}-s_{S1} $$
- Obliczyć ogniskową $f$ soczewki dla poszczególnych pomiarów (wzór 41.7).
- Obliczyć wartość średnią ogniskowej.
- Obliczyć odchylenia od wartości średniej $\left| \bar{f} - f_i \right|$.
- Obliczyć niepewność przeciętną ogniskowej.
- Wyznaczyć niepewność maksymalną (aparaturową) ogniskowej dla pierwszego i ostatniego pomiaru wg wzoru: $$ \delta f= \frac{d^{\,2}+a^2}{4 d^{\,2}} \delta d + \frac{a}{2d}\delta a $$ przyjmując za $\delta d$ i $\delta a$ niepewność związaną z pomiarem odległości za pomocą liniału czyli 1 mm. Niepewności związane z subiektywnym ustawieniem ostrości powinny ujawnić się w niepewności statystycznej (przeciętnej).
**Uwaga.** Tak jak w metodzie A zamiast niepewności przeciętnej można obliczyć odchylenie standardowe.
==== - Wymagana zawartość sprawozdania ====
- **Metoda pomiaru** -- zawiera **zwięzłą** własnoręcznie sporządzoną na podstawie instrukcji do ćwiczenia notatkę zawierającą:
- wyjaśnienie jaki jest cel ćwiczenia,
- opis metody pomiarowej, schemat układu pomiarowego, niezbędne wzory, definicje itd.
- ogólne omówienie procedury pomiarowej.
- Tabelę pomiarową i tabele obliczeń. Mogą to być wydruki z arkusza kalkulacyjnego (np. Excela), szczegóły.
- **Zestawienie wyników** (zwrócić należy uwagę na poprawność zaokrągleń).
- **Wnioski** w odniesieniu do celu ćwiczenia a więc porównać otrzymane wartości ogniskowej soczewki obliczone obydwiema metodami i ocenić wielkość rozbieżności. Porównać niepewność przeciętną z niepewnością maksymalną. Porównać niepewności przeciętne i maksymalne wyników otrzymanych obiema metodami.
===== - Wzory tabel =====
|< - 3em 5em 5em 5em 5em >|
| **Tabela 41.1.** Wyniki pomiarów do ćw. 41 |||||
^ Lp. ^ $s_O\ \mathrm{[m]}$ ^ $s_P\ \mathrm{[m]}$ ^ $s_{S1}\ \mathrm{[m]}$ ^ $s_{S2}\ \mathrm{[m]}$ ^
| 1 | | | | |
| 2 | | | | |
| 3 | | | | |
| 4 | | | | |
| 5 | | | | |
| 6 | | | | |
| 7 | | | | |
| 8 | | | | |
|< - 3em 5em 5em 6em 6em >|
| **Tabela 41.2.** Wyniki pomiarów metodą A |||||
^ Lp. ^ $x\ \mathrm{[m]}$ ^ $y\ \mathrm{[m]}$ ^ $f\ \mathrm{[m]}$ ^ $\left| \bar{f} - f_i \right|$ ^
| 1 | | | | |
| 2 | | | | |
| 3 | | | | |
| 4 | | | | |
| 5 | | | | |
| 6 | | | | |
| 7 | | | | |
| 8 | | | | |
| 9 | | | | |
| 10 | | | | |
| 11 | | | | |
| 12 | | | | |
| 13 | | | | |
| 14 | | | | |
| 15 | | | | |
| 16 | | | | |
^ Średnie||| | |
|< - 3em 5em 5em 6em 6em >|
| **Tabela 41.3.** Wyniki pomiarów metodą B |||||
^ Lp. ^ $d\ \mathrm{[m]}$ ^ $a\ \mathrm{[m]}$ ^ $f\ \mathrm{[m]}$ ^ $\left| \bar{f} - f_i \right|$ ^
| 1 | | | | |
| 2 | | | | |
| 3 | | | | |
| 4 | | | | |
| 5 | | | | |
| 6 | | | | |
| 7 | | | | |
| 8 | | | | |
^ Średnie||| | |