====== Ćw. nr 41. Wyznaczanie ogniskowych soczewek za pomocą wzoru soczewkowego ====== ===== - Cel ćwiczenia ===== Wyznaczenie ogniskowej soczewki cienkiej: * A. Metodą pomiaru odległości przedmiotu i obrazu od soczewki, * B. Metodą Bessela. ===== - Zagadnienia ===== * Optyka geometryczna. Prawo odbicia i załamania światła. * Własności cienkich soczewek skupiających i rozpraszających. Zdolność skupiająca. * Konstrukcja obrazów tworzonych przez soczewki. * Wady soczewek. * Własności układu soczewek. ===== - Opis eksperymentu ===== ==== - Układ pomiarowy i zapis wyników ==== Układ pomiarowy składa się z przedmiotu (jest to strzałka wycięta w osłonie lampy), soczewki z uchwytem i ekranu, na którym wyświetlany jest obraz przedmiotu. Całość zamontowana jest na ławie optycznej z liniałem centymetrowym pozwalającym na odczyt położeń przedmiotu, soczewki i obrazu, a także na obliczenie odległości potrzebnych do wyznaczenia ogniskowej soczewki, co jest celem ćwiczenia. Zauważmy, że układ jest symetryczny w tym sensie, że zamiana miejscami przedmiotu i ekranu też prowadzi do powstania obrazu. Inaczej rzecz ujmując można też stwierdzić, że dla ustalonej odległości między przedmiotem i ekranem istnieją dwa położenia soczewki dla której otrzymamy ostry obraz -- raz powiększony a raz pomniejszony (Rys. 41.1). W ćwiczeniu stosowane będą dwie metody, które różnią się wykorzystywanymi odległościami: * metoda z wykorzystaniem odległości soczewki do przedmiotu i jego obrazu ($x$ i $y$), * metoda Bessela z wykorzystaniem odległości między przedmiotem i obrazem oraz odległości pomiędzy położeniami soczewki dla których uzyskuje się ostry obraz powiększony i pomniejszony ($d$ i $a$). {{Cw_41_041212.png?300}}\\ **Rys. 41.1.** Konstrukcja dwu obrazów tworzonych przez soczewkę skupiającą dla ustalonej odległości przedmiot-obraz. Na osi $s$ zaznaczono położenie przedmiotu, soczewek i obrazu oraz przedstawiono wielkości $x,\ y,\ a,\ d$ ==== - Metoda A z wykorzystaniem odległości przedmiotu i obrazu od soczewki ==== W ćwiczeniu wykorzystujemy podstawowy wzór optyki geometrycznej dotyczący soczewek sferycznych - wzór soczewkowy: $$\frac{1}{x} + \frac{1}{y} = \frac{1}{f}\tag{41.1}$$ gdzie :\\ $x$ -- odległość przedmiotu od soczewki,\\ $y$ -- odległość obrazu od soczewki,\\ $f$ -- wielkość ogniskowej soczewki. Przekształcając wzór 41.1 dostajemy wyrażenie na ogniskową soczewki: $$f=\frac{xy}{x+y} \tag{41.2}$$ ==== - Metoda B – metoda Bessela ==== Dla ustalonej (i odpowiedniej) odległości przedmiotu i ekranu istnieją dwa położenia soczewki, w których na ekranie pojawiają się wyraźne obrazy (jeden pomniejszony, drugi powiększony). Mamy zatem dwa równania $$ \begin{aligned} \frac{1}{x_1} + \frac{1}{y_1} &= \frac{1}{f}\\ \frac{1}{x_2} + \frac{1}{y_2} &= \frac{1}{f} \end{aligned} \tag{41.3} $$ z warunkami $$ \begin{aligned} x_1+y_1&=x_2+y_2=d\\ x_2-x_1&=a \end{aligned} \tag{41.4} $$ gdzie $d$ - odległość pomiędzy obrazem a przedmiotem, $a$ - odległość między położeniami soczewki. Na rys. 41.1 widzimy, że $$ \begin{aligned} d&=s_O-s_P\\ a&=s_{S2}-s_{S1} \end{aligned}\tag{41.5} $$ Uwzględniając zależności 41.5 możemy przedstawić równania 41.3 w postaci $$ \begin{aligned} \frac{1}{f}&=\frac{1}{x_1} + \frac{1}{d-x_1}\\ \frac{1}{f}&=\frac{1}{x_1+a} + \frac{1}{d-(x_1+a)} \end{aligned} \tag{41.6} $$ Rozwiązując je otrzymujemy wzór na ogniskową soczewki: $$ f = \frac{d^{\,2} - a^2}{4 d} \tag{41.7} $$ W metodzie Bessela możemy wyeliminować problemy i błędy związane z niedokładnością wyznaczania położenia soczewki. Można więc sformułować drugi cel ćwiczenia jakim będzie porównanie dokładności obu metod. ==== - Pomiary ==== W ćwiczeniu zostaną wykonane pomiary, których wyniki posłużą do obliczeń obydwiema metodami. Konstrukcja ławy optycznej umożliwia odczyt położenia poszczególnych elementów układu optycznego, a potrzebne odległości wyznacza się później. Położenia oznaczmy następująco (Rys. 41.1): * położenia przedmiotu $s_P$, * położenie soczewki przy obrazie powiększonym $s_{S1}$, * położenie soczewki przy obrazie pomniejszonym $s_{S2}$, * położenie ekranu (obrazu) $s_O$. - Wybrać soczewkę, która będzie obiektem ćwiczenia. - Na ławie optycznej ustawić ekran, soczewkę i przedmiot. - Znaleźć **minimalną** odległość **między ekranem a przedmiotem**, przy której otrzymamy ostry obraz przedmiotu. Przy poszukiwaniu ostrego obrazu przesuwamy soczewkę pomiędzy przedmiotem a obrazem. - Odczytać położenie ekranu $s_O$ i przedmiotu $s_P$, dane wpisać do Tab. 41.1. - Odczytać położenie soczewki $s_{S1}$ i wpisać do tabeli. - Przestawić soczewkę by otrzymać obraz w odwrotnej skali. Odczytać nowe położenie soczewki $s_{S2}$ i wpisać do tabeli. - Zwiększając stopniowo odległość ekranu od przedmiotu powtórzyć kilkukrotnie czynności z punktów 4--6. ===== - Opracowanie wyników ===== ==== - Obliczenia metodą A ==== - Wykorzystując dane pomiarowe obliczyć $x$ i $y$ a następnie wpisać wyniki do Tab. 41.2. Zauważmy, że każdy wiersz tabeli pomiarowej daje nam dwie pary danych $x$ i $y$: $$ x = s_{S1}-s_P,\quad y = s_O-s_{S1} $$ oraz $$ x = s_{S2}-s_P,\quad y = s_O-s_{S2} $$ - Obliczyć ogniskową $f$ soczewki dla poszczególnych pomiarów (wzór 41.2). - Obliczyć wartość średnią ogniskowej. - Obliczyć odchylenia od wartości średniej $\left| \bar{f} - f_i \right|$. - Obliczyć niepewność przeciętną ogniskowej. - Wyznaczyć niepewność maksymalną (aparaturową) ogniskowej dla pierwszego i ostatniego pomiaru wg wzoru:$$\displaystyle{\delta f=f^2\left( \frac{\delta x}{x^2}+\frac{\delta y}{y^2} \right)}$$ przyjmując za $\delta x$ i $\delta y$ niepewność związaną z pomiarem odległości za pomocą liniału czyli 1 mm. Niepewności związane z subiektywnym ustawieniem ostrości powinny ujawnić się w niepewności statystycznej (przeciętnej). **Uwaga.** Zamiast niepewności przeciętnej można obliczyć odchylenie standardowe, na przykład za pomocą kalkulatora inżynierskiego, jeżeli posługiwanie się nim jest przez studenta dostatecznie opanowane. Nie ma wtedy konieczności sporządzania ostatniej kolumny tabeli. ==== - Obliczenia metodą B ==== - Wykorzystując dane pomiarowe obliczyć odległości $d$ i $a$, a następnie wpisać wyniki do Tab. 41.3: $$ d = s_{O}-s_P,\quad a = s_{S2}-s_{S1} $$ - Obliczyć ogniskową $f$ soczewki dla poszczególnych pomiarów (wzór 41.7). - Obliczyć wartość średnią ogniskowej. - Obliczyć odchylenia od wartości średniej $\left| \bar{f} - f_i \right|$. - Obliczyć niepewność przeciętną ogniskowej. - Wyznaczyć niepewność maksymalną (aparaturową) ogniskowej dla pierwszego i ostatniego pomiaru wg wzoru: $$ \delta f= \frac{d^{\,2}+a^2}{4 d^{\,2}} \delta d + \frac{a}{2d}\delta a $$ przyjmując za $\delta d$ i $\delta a$ niepewność związaną z pomiarem odległości za pomocą liniału czyli 1 mm. Niepewności związane z subiektywnym ustawieniem ostrości powinny ujawnić się w niepewności statystycznej (przeciętnej). **Uwaga.** Tak jak w metodzie A zamiast niepewności przeciętnej można obliczyć odchylenie standardowe. ==== - Wymagana zawartość sprawozdania ==== - **Metoda pomiaru** -- zawiera **zwięzłą** własnoręcznie sporządzoną na podstawie instrukcji do ćwiczenia notatkę zawierającą: - wyjaśnienie jaki jest cel ćwiczenia, - opis metody pomiarowej, schemat układu pomiarowego, niezbędne wzory, definicje itd. - ogólne omówienie procedury pomiarowej. - Tabelę pomiarową i tabele obliczeń. Mogą to być wydruki z arkusza kalkulacyjnego (np. Excela), szczegóły. - **Zestawienie wyników** (zwrócić należy uwagę na poprawność zaokrągleń). - **Wnioski** w odniesieniu do celu ćwiczenia a więc porównać otrzymane wartości ogniskowej soczewki obliczone obydwiema metodami i ocenić wielkość rozbieżności. Porównać niepewność przeciętną z niepewnością maksymalną. Porównać niepewności przeciętne i maksymalne wyników otrzymanych obiema metodami. ===== - Wzory tabel ===== |< - 3em 5em 5em 5em 5em >| | **Tabela 41.1.** Wyniki pomiarów do ćw. 41 ||||| ^ Lp. ^ $s_O\ \mathrm{[m]}$ ^ $s_P\ \mathrm{[m]}$ ^ $s_{S1}\ \mathrm{[m]}$ ^ $s_{S2}\ \mathrm{[m]}$ ^ | 1 | | | | | | 2 | | | | | | 3 | | | | | | 4 | | | | | | 5 | | | | | | 6 | | | | | | 7 | | | | | | 8 | | | | | |< - 3em 5em 5em 6em 6em >| | **Tabela 41.2.** Wyniki pomiarów metodą A ||||| ^ Lp. ^ $x\ \mathrm{[m]}$ ^ $y\ \mathrm{[m]}$ ^ $f\ \mathrm{[m]}$ ^ $\left| \bar{f} - f_i \right|$ ^ | 1 | | | | | | 2 | | | | | | 3 | | | | | | 4 | | | | | | 5 | | | | | | 6 | | | | | | 7 | | | | | | 8 | | | | | | 9 | | | | | | 10 | | | | | | 11 | | | | | | 12 | | | | | | 13 | | | | | | 14 | | | | | | 15 | | | | | | 16 | | | | | ^ Średnie||| | | |< - 3em 5em 5em 6em 6em >| | **Tabela 41.3.** Wyniki pomiarów metodą B ||||| ^ Lp. ^ $d\ \mathrm{[m]}$ ^ $a\ \mathrm{[m]}$ ^ $f\ \mathrm{[m]}$ ^ $\left| \bar{f} - f_i \right|$ ^ | 1 | | | | | | 2 | | | | | | 3 | | | | | | 4 | | | | | | 5 | | | | | | 6 | | | | | | 7 | | | | | | 8 | | | | | ^ Średnie||| | |