====== Ćw. nr 44. Siatka dyfrakcyjna ======
===== - Cel ćwiczenia =====
* Wyznaczenie //stałej// siatki dyfrakcyjnej.
* Wyznaczenie długości fali świetlnej za pomocą siatki dyfrakcyjnej.
===== - Zagadnienia =====
* Zjawisko dyfrakcji i interferencji światła.
* Widmo fal elektromagnetycznych.
===== - Wprowadzenie =====
Światło widzialne jest to promieniowanie elektromagnetyczne (zaburzenie poła elektromagnetycznego rozchodzące się w przestrzeni), na które reaguje oko ludzkie. Zakres długości fal tego promieniowania wynosi (w próżni):\\
– od 3,8·10-7 m, 8·1014 Hz, początek fioletu \\
– do 7,7·10-7 m, 4·1014 Hz, koniec czerwieni.
Do światła zalicza się również czasami promieniowanie podczerwone i nadfioletowe. Przypomnijmy, że długość fali $\lambda$ równa jest odległości pomiędzy punktami przestrzeni, w których fala jest w tej samej fazie (w przypadku fal elektromagnetycznych oznacza to, że wektory natężenia pola elektrycznego $E$ (bądź magnetycznego $H$) w punktach oddalonych o długość fali mają ten sam kierunek, wartość i zwrot, czyli są identyczne). Czas $T$, jaki potrzebuje fala na przebycie drogi równej długości fali, nazywany jest okresem fali:
$$ \lambda = c\, T = \frac{c}{f}\ ,$$
gdzie:\\
$c$ -- prędkość światła (w próżni 299 792 458 km/s),\\
$f$ -- częstotliwość fali (wielkość określona liczbą długości fal mieszczących się na drodze przebytej przez falę w jednostce czasu).
Postrzeganie zjawisk świetlnych związane jest ze zmianą pola elektrycznego. Zmiana wartości natężenia pola elektrycznego $E$ w czasie, w punkcie odległym o $r$ od źródła światła, dla fali o częstotliwości $f$ może być przedstawiona równaniem:
$$ E = E_0 \sin\left[ 2\pi f\left(t - \frac{r}{c}\right) + \delta\right] $$
gdzie:\\
$E_0$ -- amplituda,\\
$\delta$ -- faza początkową fali.
Światło ma naturę dualną, falowo-korpuskulaną. Przyjmuje się, że światło to swego rodzaju strumienie osobliwych cząstek (korpuskuł), zwanych fotonami, które wykazują własności falowe. Na falową naturę światła wskazują takie zjawiska jak dyfrakcja i interferencja promieni świetlnych.
Zjawisko dyfrakcji i interferencji światła możemy zaobserwować, wykorzystując siatkę dyfrakcyjną. Najprostszą siatkę dyfrakcyjną stanowi przezroczysta płytka szklana z gęsto ponacinanymi, równoodległymi rysami. Rysy odgrywają rolę przesłon, a przestrzenie między rysami to szczeliny. Odległość między szczelinami nazywana jest stałą siatki dyfrakcyjnej $d$. Siatka dyfrakcyjna jest używana do analizy widmowej i pomiarów długości fali światła.
Światło przechodzące przez siatkę dyfrakcyjną ugina się na szczelinach, bowiem zgodnie z zasadą Huygensa, każda szczelina staje się źródłem nowej fali i wysyła promienie we wszystkich kierunkach.
Zjawisko uginania się fali na otworach bądź krawędziach przesłon (o wymiarach porównywalnych z długością fali) nazywamy dyfrakcją, czyli uginaniem prostoliniowego biegu promieni. Ugięte wiązki (ewentualnie zebrane za pomocą soczewki) padające w to samo miejsce ekranu ulegają interferencji.
{{rys-44-1.png?400}}\\
//Rys. 44.1.//
Interferencją fal nazywamy nakładanie się fal o tej samej częstotliwości, powodujące wzmocnienie lub osłabienie natężenia fali wypadkowej. W tych miejscach ekranu, w których ugięte promienie spotykają się w zgodnych fazach, następuje ich wzmocnienie i powstają jasne prążki interferencyjne. Z warunku zgodności faz wynika, że interferujące promienie będą się wzmacniać, jeżeli różnica dróg dwóch sąsiednich promieni
$$ a-b = d\, \sin(\alpha_n)\ ,$$
będzie równa całkowitej wielokrotności długości fali padającego światła (Rys. 44.1):
$$ d \sin(\alpha_n) = n\, \lambda\ , \tag{44.1}$$
gdzie:\\
$d$ -- odległość między szczelinami(stała siatki),\\
$\alpha_n$ -- kąt ugięcia, \\
$n$ -- liczbą całkowita (rząd prążka),\\
$\lambda$ -- długość fali światła.
Równanie (44.1) wskazuje, że prążki odpowiadające różnym długościom fal będą powstawać w różnych miejscach ekranu. Mierząc kąt ugięcia $\alpha_n$ dla prążka rzędu $n$, możemy wyznaczyć długość fali, jeśli znamy stałą siatki.
Promienie spotykające się w tym samym miejscu ekranu w fazach przeciwnych ulegną wzajemnemu wygaszeniu i na ekranie otrzymamy ciemny prążek. Warunkiem uzyskania minimum dyfrakcyjnego jest, aby różnica dróg sąsiednich promieni była równa nieparzystej wielokrotności połowy długości fali:
$$ d \sin(\alpha_n) = (2n + 1)\frac{\lambda}{2}\ .$$
Wyraźny obraz dyfrakcyjny (ostre prążki jasne i ciemne) otrzymuje się tylko wówczas, gdy stała siatki jest porównywalna z długością fali uginanego światła. W typowych siatkach dyfrakcyjnych liczba rys na 1 mm wynosi od ok. 1200 dla nadfioletu do 300 dla podczerwieni.
===== - Opis eksperymentu =====
==== - Układ pomiarowy ====
Schemat układu pomiarowego przedstawia rys. 44.2. Światło wysyłane przez źródło **Z** przechodzi przez szczelinę w ekranie i dociera do siatki dyfrakcyjnej, umieszczonej na statywie w odległości $l$ od ekranu. Płaszczyznę siatki dyfrakcyjnej ustawia się równolegle do ekranu, a rysy powinny znajdować się na wysokości szczeliny (kierunek rys, tak jak szczelina w ekranie, musi być pionowy). Znajdująca się za siatką dyfrakcyjną soczewka oka obserwatora wytworzy na siatkówce obraz z promieni ugiętych. Obserwator ujrzy na ekranie szereg barwnych prążków z prawej i lewej strony szczeliny. Jest to widmo pozorne, widziane na ekranie na przedłużeniu wiązek ugiętych wchodzących do oka.
{{rys-44-2.png?400}}\\
//Rys. 44.2.//
Z wymiarów geometrycznych układu, stosując twierdzenie Pitagorasa, można wyliczyć sinusy kąta ugięcia światła dla poszczególnych rzędów prążków interferencyjnych.
$$ \sin(\alpha_n) = \frac{x_n}{\sqrt{x_n^2 + l^2}}\ \tag{44.2}.$$
W ćwiczeniu opisane zależności matematyczne wykorzystane zostaną dwojako. Najpierw, korzystając ze światła laserowego o znanej długości fali wyznaczona zostanie stała siatki, a następnie, korzystając ze znanej stałej siatki, wyznaczona zostanie nieznana długość fali światła z innego źródła.
==== - Przebieg pomiarów ====
=== Wyznaczanie stałej siatki ===
- Włączamy źródło światła monochromatycznego (laser) o znanej długości fali $\lambda_m$.
- Odczytujemy położenia $x_p$ i $x_l$ linii widmowych dla kilku rzędów po lewej i prawej stronie szczeliny.
- Dane zapisujemy w Tab. 2.
- W dalszej kolejności, przy opracowaniu wyników uzupełniając tabelę obliczamy:
- dla każdego rzędu średnie odległości prążków od szczeliny $x_\mathrm{śr.}$,
- sinus kąta ugięcia,
- stałą siatki dyfrakcyjnej $d$ stosując przekształcony wzór (44.1): $$ d = \frac{n\, \lambda}{\sin(\alpha_\mathrm{śr.})}\ ,$$
- oraz średnią wartość stałej siatki.
- Za niepewność $\delta d$ siatki przyjmijmy maksymalną wartość odchylenia od wartości średniej.
=== Wyznaczanie długości fali ===
- Za szczeliną ekranu ustawiamy lampę rtęciową.
- Określamy położenia $x_p$ i $x_l$ linii widmowych dla trzech rzędów, intensywnie świecących prążków barwy niebieskiej, zielonej i żółtej.
- Dane zapisujemy w Tab. 3
- W dalszej kolejności, przy opracowaniu wyników uzupełniając tabelę obliczamy:
- dla każdego rzędu średnie odległości prążków od szczeliny $x_\mathrm{śr.}$,
- sinus kąta ugięcia,
- długość fali świetlnej $\lambda$ stosując przekształcony wzór (44.1): $$ \lambda = \frac{d\, \sin(\alpha_\mathrm{śr.})}{n}\ ,$$
- oraz średnią długość fali dla każdej z barw.
- Za niepewność statystyczną $\delta_s \lambda$ pomiaru długości fali przyjmijmy maksymalną wartość odchylenia od wartości średniej natomiast
- za całkowitą niepewność $\delta \lambda$ pomiaru długości fali możemy przyjąć średnią kwadratową niepewności: $$\delta \lambda =
\lambda
\sqrt{
\left(
\frac{\delta d}{d}
\right)^2 +
\left(
\frac{\delta_s \lambda}{\lambda}\right)^2
}
$$
Jako wynik końcowy należy podać odpowiednio zaokrąglone wyznaczone wielkości z niepewnościami pomiarowymi.
===== - Wzory tabel =====
|< - - 7em >|
^ Tabela 44.1 ^^
^ Długość fali światła laserowego, niepewność $\lambda_m \pm \delta\lambda_m\ \mathrm{[nm]}$ | |
^ Odległość siatki od ekranu, niepewność $l \pm \delta l\ \mathrm{[cm]}$ | |
|< - 7em 7em 7em 7em 7em 7em >|
^ Tabela 44.2 Dane do wyznaczenia stałej siatki ^^^^^^
^ Rząd\\ widma ^ Odległość obrazu od szczeliny ^^^ Sinus kąta\\ ugięcia ^ Stała\\ siatki ^
^ $n$ ^ $x_p$ ^ $x_l$ ^ $x_\mathrm{śr.}\ \mathrm{[cm]}$ ^ $\sin(\alpha_n)$ ^ $d\ \mathrm{[mm]}$ ^
| 1 | | | | | |
| 2 | | | | | |
| 3 | | | | | |
^ Średnia ||||| |
|< - 7em 7em 7em 7em 7em 7em >|
^ Tabela 44.2 Dane do wyznaczenia długości fali ^^^^^^
^ Rząd\\ widma ^ Odległość obrazu od szczeliny ^^^ Sinus kąta\\ ugięcia ^ Długość\\ fali ^
^ $n$ ^ $x_p$ ^ $x_l$ ^ $x_\mathrm{śr.}\ \mathrm{[cm]}$ ^ $\sin(\alpha_n)$ ^ $\lambda\ \mathrm{[nm]}$ ^
| Światło niebieskie ||||||
| 1 | | | | | |
| 2 | | | | | |
| 3 | | | | | |
^ Światło niebieskie, $\lambda$ średnie ||||| |
| Światło zielone ||||||
| 1 | | | | | |
| 2 | | | | | |
| 3 | | | | | |
^ Światło zielone, $\lambda$ średnie ||||| |
| Światło żółte ||||||
| 1 | | | | | |
| 2 | | | | | |
| 3 | | | | | |
^ Światło żółte, $\lambda$ średnie ||||| |
T. Suszko (2018)