====== Ćw. nr 50. Pochłanianie światła ====== ===== - Cel ćwiczenia ===== - Sprawdzenie prawa Lamberta–Beera dla wybranego materiału przezroczystego i wybranej długości fali świetlnej oraz wyznaczenie współczynnika absorpcji. - Wyznaczenie zależności współczynnika absorpcji światła od długości fali (krzywej absorpcji) dla barwnych tworzyw. ===== - Zagadnienia teoretyczne ===== - Prawo Lamberta–Beera. - Krzywa absorpcji. - Budowa i zasada działania spektrofotometru Spekol. ===== - Wprowadzenie ===== ==== - Prawo Lamberta-Beera ==== Absorpcją światła, czyli pochłanianiem, nazywamy straty energii strumienia światła występujące przy przechodzeniu tego strumienia przez ośrodek materialny, w którym światło nie ulega rozproszeniu. Straty strumienia świetlnego w substancji są wynikiem przemiany energii strumienia świetlnego w różne rodzaje energii wewnętrznej substancji (np. ciepło, jonizacja) oraz w energię promieniowania wtórnego, wysyłanego w innych kierunkach lub mającego inny skład widmowy. Gdy przez warstwę $dx$ jednorodnego, przeźroczystego ośrodka, przechodzi w kierunku $x$ wiązka światła monochromatycznego (Rys. 50.1), to osłabienie strumienia świetlnego $-d\phi$ na drodze $dx$ jest proporcjonalne do wartości tego strumienia i grubości warstwy: $$-d \phi = k \phi dx,$$ a więc: $$\frac{d \phi}{\phi} =- k dx,\tag{50.1}$$ gdzie $k$ - **współczynnik absorpcji**, który jest wielkością charakteryzującą absorpcyjne własności ośrodka. {{ts-opt-lb-01.png?width=300}} \\ \\ **Rys. 50.1.** Rysunek pomocniczy do wyprowadzenia prawa Lamberta-Beera. Równanie 50.1 możemy zapisać jako: $$\frac{d \phi(x)}{dx} = - k \phi(x).\ \tag{50.2}$$ Jest to bardzo znany przykład równania różniczkowego, występującego w wielu dziedzinach fizyki, a jego rozwiązaniem jest tzw. **zanik wykładniczy**: $$ \phi(x) = \phi_0 e^{- k x}\ , \tag{50.3}$$ gdzie $x$ jest odległością pokonaną przez światło w ośrodku. Zależność tę nazywamy **prawem Lamberta-Beera-Bouguera** lub krócej **prawem Lamberta-Beera**. {{ts-opt-lb-02.png?300}} \\ \\ **Rys. 50.2.** Prawo Lamberta-Beera dla różnych wartości współczynnika absoropcji $k$. Jeżeli zamiast strumienia świetlnego użyjemy stosunku $\frac{\phi(x)}{\phi_0}$, nazywanego transmisją $T$, to równanie (50.3) przyjmie postać: $$ \frac{\phi(x)}{\phi_0} = e^{- k x}\ , \tag{50.4}$$ $$ T = e^{- k x}\ , \tag{50.5}$$ {{ts-opt-lb-03.png?300}} **\\ \\ Rys. 50.3.** Interpretacja sensu fizycznego współczynnika absorpcji. Transmisja przyjmuje wartości od 1 do 0, choć można ją też wyrazić w procentach (od 100% do 0%). Sens fizyczny współczynnika $k$ wynika bezpośrednio ze wzoru (50.5). Dla $x = 1/k$ przyjmuje ono postać: $$T_{x=\frac{1}{k}}=\frac{\phi_o}{ e}\ . \tag{50.6}$$ Zatem **odwrotność współczynnika absorpcji określa taką drogę w ośrodku, po przejściu której strumień światła zmaleje $e$ razy** ($e = 2,72\dots$), czyli transmisja wynosić będzie ok. 0,368 (ok. 37%). Dla $x=2\cdot 1/k$, $3\cdot 1/k$ itd transmisja wynosić będzie kolejno $e^2\approx 0{,}145$, $e^3\approx 0{,}050$ itd. Jednym z celów ćwiczenia jest sprawdzenie prawa Lamberta-Beera. Zauważmy, że po zlogarytmowaniu obustronnym równania (50.5) otrzymujemy: $$\ln T = -kx\ . \tag{50.7}$$ Na układzie współrzędnych więc przedstawia linię prostą (rys. 50.4). Sprawdzenie prawa Lamberta-Beera może polegać właśnie na weryfikacji czy tak jest w istocie. Z równania (50.7) wynika również, że bezwzględna wartość współczynnika kierunkowego tej prostej jest współczynnikiem pochłaniania. {{ts-opt-lb-04.png?250}} \\ \\ **Rys. 50.4.** Wykres zależności $\ln T = -kx$ Jeśli przyjmiemy, że dla danego ośrodka prawo Lamberta-Berra jest spełnione, to wyznaczenie współczynnika pochłaniania sprowadza się do pojedynczego pomiaru transmisji i skorzystania z przekształconego równania (50.7) $$ k = - \frac{\ln T}{d}\ , \tag{50.8}$$ gdzie $d$ jest grubością absorbenta (np. grubością płytki szklanej czy innego tworzywa lub grubością kuwety z badanym roztworem). ==== - Krzywa absorpcji ==== Współczynnik pochłaniania $k$ zależy od długości fali świetlnej $\lambda$. Zależność $k(\lambda)$ jest jedną z podstawowych własności optycznych materiałów. Graficzne jej przedstawienie nazywana jest **krzywą absorpcji**. Np. różnym barwom szkła czy tworzyw odpowiadają różne krzywe absorpcji. I tak na przykład kolor niebieski tworzywa może sugerować, że współczynnik pochłaniania jest stosunkowo niewielki dla fal krótszych (światło niebieskie jest przepuszczane) a większy dla fal o większej długości (światło czerwone jest pochłaniane). Kolor zielony tworzywa może oznaczać mały współczynnik pochłaniania dla środkowej części widma a duży dla pozostałej części. Każdy barwnik, organiczny czy nieorganiczny, ma swoją charakterystyczną krzywą absorpcji. Na rysunku 50.5 poniżej przedstawiono krzywe absorpcji dla dwóch odmian chlorofilu. Pomiary dla takich barwników przeprowadza się w roztworach - absorbentem jest przezroczysta kuwetka o określonej grubości, w której znajduje się roztwór barwnika o danym stężeniu. {{ts-opt-lb-06.png?300}} \\ \\ **Rys. 50.5** Porównanie krzywych absorpcji dwóch odmian chlorofilu. http://en.wikipedia.org/wiki/Chlorophyll Ze względu na fakt, że fizjologia widzenia jest skomplikowanym procesem, oraz że widzenie barwne nie przekłada się całkiem bezpośrednio na długość fali, to można spodziewać się niespodzianek w wyznaczonych krzywych absorpcji - np. tworzywa o tej samej //widzianej// barwie mogą mieć różną krzywą absorpcji. Pomiary pochłaniania światła mogą być obarczone błędami związanymi z odbiciem i rozproszeniem. Osłabienie strumienia światła spowodowane rozpraszaniem (ośrodki mętne) opisane jest zależnością eksponencjalną, podobnie jak pochłanianie (absorpcja). Jednak dla ciał przeźroczystych rozproszenie można zaniedbać. Eliminacja błędów powodowanych przez odbicie światła na powierzchniach warstw możliwa jest przy pomiarach względnego osłabienia strumienia świetlnego przez kilka warstw o różnych grubościach. ===== - Opis eksperymentu ===== ==== - Metoda pomiaru ==== W ćwiczeniu pomiary współczynnika pochłaniania światła przeprowadza się przy użyciu jednowiązkowego spektrofotometru fotoelektrycznego Spekol (Rys. 50.6.). Wiązka światła z lampy halogenowej zostaje uformowana i skierowana za pomocą układu optycznego (kondensor, lustro, szczelina, soczewka 2) na siatkę dyfrakcyjną. Następnie zostaje ugięta i rozszczepiona przez siatkę. W postaci wiązki monochromatycznej światło kierowane jest na badaną próbkę. * Obracając siatkę dyfrakcyjną za pomocą pokrętła można dokonać wyboru długości fali światła z zakresu 360-750 nm, padającego na próbkę. * Detektor fotoelektryczny mierzy transmisję przez porównanie sygnału zmierzonego bez próbek i z próbkami a wynik podawany jest w procentach. {{ts-opt-lb-05.png?420}} **Rys. 50.6.** Zasada działania i budowa jednowiązkowego spektrometru fotoelektrycznego spekol. Ćwiczenie składa się z dwóch części. - W pierwszej zostanie sprawdzone prawo Lamberta-Beera dla wybranego absorbenta. Dla wybranej długości fali mierzona będzie transmisja dla coraz większej ilości przezroczystych płytek, czyli dla coraz grubszej warstwy absorbenta. * Otrzymane dane umożliwią sporządzenie wykresu transmisji $T$ od grubości absorbenta $x$, który powinien być zgodny równaniem (50.5) i rys. 50.4. * Dla sprawdzenia czy otrzymana zależność jest faktycznie wykładnicza, na podstawie otrzymanych danych, sporządzona będzie zależność logarytmu transmisji $\ln(t)$ od grubości absorbenta $x$. Liniowy charakter zależności potwierdza zgodność z prawem Lamberta-Beerra. Wyznaczenie współczynnika kierunkowego dopasowanej prostej będzie też wyznaczeniem współczynnika pochłaniania. - W drugiej części sporządzona będzie zależność współczynnika pochłaniania $k$ od długości fali dla wybranego barwnego szkła lub szkieł. Zmieniana będzie długość fali światła i rejestrowana transmisja dla płytki. Współczynnik pochłaniania obliczany będzie z zależności (50.8). Na podstawie otrzymanych danych sporządzona będzie zależność $k(\lambda)$. ==== - Opis stanowiska ==== FIXME ==== - Wykonanie pomiarów ==== - Spektrofotometr włączyć do sieci przez włączenie klawisza (7) i poczekać ok. 15 min. na ustabilizowanie pracy przyrządu. - Wybrać z zestawu jedną z płytek i zapoznając się z przyrządem przećwiczyć pomiar transmisji (wybór długości fali świetlnej, otwieranie i zamykanie przysłony, automatyczny dobór wzmocnienia itd.) === - Sprawdzanie prawa Lamberta-Beerra === - Wybrać i ustawić na spektrofotometrze długość fali (sugerowane 360 nm). - Z zestawu wybrać komplet jednobarwnych płytek. - Zmierzyć grubość $d$ płytki w kilku miejscach sprawdzając czy jest ona jednakowa (w granicach dokładności śruby mikrometrycznej). Wynik zapisać w tabeli 50.1 - Zmierzyć transmisję płytki i zapisać w tabeli w postaci ułamka dziesiętnego. - Powtarzać pomiary z p. 3 dla pozostałych płytek i dokładać je do płytek już umieszczonych w spektrofotometrze. - Mierzyć transmisję zestawu i kolejne wyniki zapisywać w tabeli. === - Wyznaczanie krzywej absorpcji === - Z zestawu wybrać jedną z barwnych płytek. - Zmierzyć grubość $d$ płytki w kilku miejscach sprawdzając czy jest ona jednakowa (w granicach dokładności śruby mikrometrycznej). Wynik zapisać w tabeli 50.2 - Oszacować niepewność pomiaru grubości. Może to być albo dokładność śruby mikrometrycznej albo niepewność statystyczna jeżeli grubości mierzone w różnych miejscach różnią się od siebie. - Wybrać, przy pomocy bębna, długość fali wg tabeli 50.2. - Zmierzyć transmisję i zapisać (w postaci ułamka dziesiętnego) w tabeli. - Powtarzać pomiary dla pozostałych długości fali. - Z zestawu wybrać drugą barwną płytkę i powtórzyć pomiary wg p. 2-6 wyniki zapisując w takiej samej tabeli. ===== - Opracowanie wyników ===== ==== - Sprawdzenie prawa Lamberta-Beera ==== Na podstawie wyników zebranych w tabeli 50.1: - Obliczyć logarytmy naturalne transmisji i uzupełnić tabelę. - Wykonać wykres $T = f(x)$. - Jeśli skala wykresu na to pozwala nanieść pola niepewności. - Wykonać wykres $\ln T=f(x)$. Uwaga, nie łączyć linią punktów pomiarowych. - Dopasować za pomocą regresji liniowej prostą do punktów pomiarowych. Obliczyć także niepewność współczynnika kierunkowego. - Obliczyć niepewność wyznaczania współczynnika kierunkowego. - Nanieść na wykres dopasowaną prostą. - Podać wartość współczynnika absorpcji (będącego wartością bezwzględną współczynnika kierunkowego) wraz z niepewnością pomiarową oraz jednostką. ==== - Wyznaczanie krzywej absorpcji ==== Na podstawie wyników zebranych w tabelach 50.2: - Na wspólnym układzie współrzędnych wykonać wykres zależności współczynników pochłaniania od długości fali $k = f({\lambda})$ dla badanych barwnych płytek. - Nanieść, jeśli pozwala na to skala wykresu, pola błędu. - Niepewność współczynnika $k$ obliczyć wg wzoru: $$\delta k = \frac{1}{d}\frac{\delta T}{T} + k \frac{\delta d}{d}\ . \tag{50.9}$$ Za $\delta T$ przyjąć rozdzielczość wyświetlacza transmisji spektrofotometru a za $\delta d$ dokładność śruby mikrometrycznej lub niepewność statystyczną pomiaru jeśli płytka miała niejednorodną grubość. - Za niepewność $\delta\lambda$ przyjąć dokładność odczytu ze skali spektrofotometru. ===== - Wzory tabel ===== ^ **Tabela 50.1.** Zestawienie wyników transmisji $T$\\ oraz $\ln T$ dla różnych grubości $x$ absorbenta. ^^^^ |Rodzaj absorbenta: |||| |Wybrana długość fali ||| $\lambda = \underline{\phantom{00000}}\ \mathrm{nm}$ | |Niepewność pomiaru \\ grubości absorbenta ||| $\delta d = \underline{\phantom{00000}}\ \mathrm{mm}$ | |Niepewność pomiaru transmisji\\ (rozdzielczość przyrządu) ||| $\delta T = \underline{\phantom{00000}}$ | ^ L.p. ^ $x \mathrm{[mm]}$ ^ $\ \ T\ \ \ $ ^ $\ln T$ ^ | 1 | | | | | 2 | | | | | 3 | | | | | 4 | | | | | 5 | | | | | 6 | | | | | 7 | | | | | 8 | | | | ^ **Tabela 50.2.** Zestawienie wyników transmisji $T$\\ oraz współczynnika pochłaniania $k$ dla\\ różnych długości fali $λ$. ^^^^ |Rodzaj absorbenta: |||| |Niepewność pomiaru (odczytu)\\ długości fali ||| $\delta\lambda = \underline{\phantom{00000}}\ \mathrm{nm}$ | |Niepewność pomiaru \\ grubości absorbenta ||| $\delta d = \underline{\phantom{00000}}\ \mathrm{mm}$ | |Niepewność pomiaru transmisji\\ (rozdzielczość przyrządu) ||| $\delta T = \underline{\phantom{00000}}$ | ^ L.p. ^ $\lambda\ \mathrm{[nm]}$ ^ $\ \ \ T \ \ \ $ ^ $\displaystyle k\ \mathrm{\left[\frac{1}{m}\right]}$ ^ | 1 | 350 | | | | 2 | 400 | | | | 3 | 450 | | | | 4 | 500 | | | | 5 | 550 | | | | 6 | 600 | | | | 7 | 650 | | | | 8 | 700 | | | | 9 | 750 | | | T. Suszko (2018)