====== Ćw. nr 52. Wyznaczanie okresu połowicznego rozpadu nuklidów potasu $\mathrm{^{40}K}$ ====== ===== - Cel ćwiczenia ===== Zapoznanie się z działaniem licznika Geigera-Müllera oraz ze sposobem wyznaczania czasu połowicznego rozpadu izotopów długożyciowych. ===== - Zagadnienia ===== - Rodzaje promieniowania jądrowego - Zasada działania licznika G-M - Czas połowicznego rozpadu - Aktywność promieniotwórcza ===== - Wprowadzenie ===== ==== - Rozpad promieniotwórczy ==== Początek XIX i XX wieku zaowocował wieloma odkryciami w fizyce, które spowodowały jej burzliwy rozwój w tamtym wieku. Wśród nich znalazło się: * odkrycie promieniotwórczości naturalnej nazwanego później promieniowaniem jądrowym (A. Becquerel, M. i P. Cürie – 1896 r.) * określenie rodzajów tego promieniowania tzn α, β, i γ (F. Dorn, A. Becquerel, E. Rutherford, F. Soddy – 1900-1908 r.) * odkrycie jądra atomowego (E. Rutherford – 1909 r.) * odkrycie przemian i szeregów promieniotwórczych (E. Rutherford, F. Soddy – 1903 r.) Dość szybko okazało się, że intensywność promieniowania jądrowego nie jest stała w czasie ale maleje z jego upływem przy czym najłatwiej było to zaobserwować dla najbardziej aktywnych pierwiastków czyli wysyłających najintensywniejsze promieniowanie. Wymienieni wyżej E. Rutherford i F. Soddy sformułowali też prawo rozpadu promieniotwórczego mówiącego o wykładniczym zmniejszaniu się z upływem czasu ilości nuklidów promieniotwórczych. Prawo to opisuje równanie: $$ N(t) = N_0 e^{-\lambda t} \tag{52.1}$$ gdzie $N_0$ jest ilością początkową nietrwałych nuklidów, które się rozpadają (na nuklid stabilny i wysyłaną cząstkę promieniowania jądrowego), $N(t)$ jest pozostałą ilością nuklidów nietrwałych po czasie $t$ a $\lambda$ zwana **stałą rozpadu** jest pewnym współczynnikiem charakterystycznym dla danego rodzaju nuklidów i jest on tym większy im szybciej spada ilość nuklidów nietrwałych. **Jednostką stałej rozpadu jest jest odwrotność jednostki czasu – czasu po którym ilość nuklidów zmniejsza się $e$ krotnie**. Powyższe równanie można też zapisać inaczej $$ N(t) = N_0 2^{-\frac{t}{\tau}} \tag{52.2}$$ W tym równaniu $\tau$ ma wymiar czasu i **odpowiada ilości sekund, godzin czy lat po której ilość rozpadających się nuklidów zmniejszy się do połowy**. Stąd też nazwa tej wielkości **czas połowicznego rozpadu**. Z porównania obydwu równań wynika, że $$ \tau = \frac{\ln 2}{\lambda} \tag{52.3} $$ Inną wielkością charakterystyczną dla zjawiska rozpadu promieniotwórczego jest **aktywność promieniotwórcza** $A$. Jest to ilość rozpadów na jednostkę czasu, co też odpowiada ilości wypromieniowanych cząstek w tym czasie. Aktywność jest więc pochodną wyrażenia 52.1 wziętą z dodatnim znakiem: $$ \frac{dN(t)}{dt} = - \lambda N_0 e^{-\lambda t} = - \lambda N(t)$$ $$ A = \lambda N(t) \tag{52.4}$$ Jak widać aktywność jest proporcjonalna do ilości pozostałych nuklidów. Zależność 52.4 można wykorzystać do obliczenia stałej rozpadu $\lambda$ lub czasu połowicznego rozpadu $\tau$ dla nuklidów długożyciowych dla których niemożliwe jest wykreślenie zależności 52.1 i obliczenie tych wielkości z prawa rozpadu promieniotwórczego. Istotną jednak trudnością jest konieczność posiadania informacji o całkowitej ilości nuklidów podlegających rozpadowi. $$ \lambda = \frac{A}{N} \tag{52.5}$$ ==== - Potas jako pierwiastek promieniotwórczy ==== Potas, jak pokazują pomiary jest pierwiastkiem wysyłającym słabe promieniowanie jądrowe, przy czym rozpadowi podlega właściwie tylko izotop $\mathrm{^{40}K}$ którego jest niewielka ilość (0,012%) w naturalnie występującym w przyrodzie potasie. Resztę stanowią stabilne izotopy $\mathrm{^{39}K}$ (93,08) i $\mathrm{^{41}K}$ (6,91%). Potas rozpada się na dwa sposoby: - Emisja promieniowania $\beta^-$ o energii maksymalnej cząstki 1,36 MeV. W wyniku tej przemiany powstaje izotop wapnia $\mathrm{^{40}Ca}$ – 88% rozpadów. - Wychwyt elektronu z orbity podstawowej w wyniku czego powstaje izotop $\mathrm{^{40}Ar}$ i emisja promieniowania $\gamma$ o energii kwantu 1,46 MeV i promieniowanie rentgenowskie – 12% rozpadów. Obydwa rodzaje promieniowania rejestrowane są przez licznik G-M. ===== - Opis eksperymentu ===== :!: Zadaniem studentów w tym ćwiczeniu będzie wyznaczenie stałej rozpadu i czasu połowicznego rozpadu dla nuklidu $\mathrm{^{40}K}$ korzystając z zależności 52.3 oraz 52.5 a więc przez pomiar aktywności promieniotwórczej potasu. Jak widać z równania 52.4 do wyznaczenia stałej rozpadu należy **zmierzyć ilość rozpadów $\mathrm{^{40}K}$ w ciągu określonego czasu czyli aktywność preparatu** oraz znać **całkowitą liczbę nuklidów promieniotwórczych** $N$. Rodzi to pewne trudności eksperymentalne: * Do licznika G-M dociera nie tylko promieniowanie z preparatu ale również **promieniowanie tła, które należy wstępnie zmierzyć** a w dalszej kolejności odjąć od zmierzonych wartości dla preparatu. * Licznik G-M ma ograniczoną sprawność tzn nie wychwytuje wszystkich cząstek promieniowania opuszczającego preparat co wynika głównie z geometrii układu pomiarowego – okienko czujnika obejmuje ograniczony kąt bryłowy wokół preparatu. W zastosowanym układzie eksperymentalnym **sprawność wynosi 15%**. * Potas jest metalem bardzo aktywnym chemicznie więc nie używamy go do celów eksperymentu w stanie czystym ale w postaci soli $\mathrm{KCl}$ co w jakimś stopniu utrudnia obliczenie ilości atomów w próbce. **Atomy $\mathrm{^{40}K}$ będą już więc stanowić jedynie 0,006% składu atomowego całej próbki**. * Przy zbyt dużej objętości próbki możemy mieć do czynienia z **samopochłanianiem** promieniowania. Preparat więc powinien więc stanowić jak najcieńszą warstewkę. FIXME rysunek ==== - Przeprowadzenie pomiarów ==== - Zapoznać się z układem pomiarowym. - Włączyć licznik i dokonać próbnego pomiaru. W ćwiczeniu stosować będziemy czas akwizycji równy jednej minucie. - Dokonać pięciokrotnego pomiaru promieniowania tła. Wyniki zapisać w tabeli (Tab. 1). - Przygotować porcje soli potasowej o masie nie większej niż 1 g. Masę próbki zapisać w tabeli. - Rozłożyć równomiernie sól na talerzyku pomiarowym i dokonać pięciokrotnego pomiaru promieniowania. - Powtórzyć pomiary promieniowania dla jeszcze dwóch porcji soli o innych masach. - Określić niepewność pomiaru masy. ===== - Opracowanie wyników ===== - Obliczyć ilość $N$ nuklidów promieniotwórczych w próbkach soli potasowej oraz niepewność $\delta N$ wynikającą z niepewności pomiaru masy $\delta m$. Wyniki obliczeń wpisać do tabeli (Tab. 2). $$ N = 0.006\% \frac{m}{m_\mathrm{KCl} }N_\mathrm{Av} $$ gdzie współczynnik procentowy jest zawartością nuklidów promieniotwórczych potasu w soli potasowej, $m_\mathrm{KCl}$ jest masą molową soli a $N_\mathrm{Av}$ jest liczbą Avogadro - Obliczyć niepewność $\delta N$ wynikającą z niepewności pomiaru masy $\delta m$ $$ \delta N = N \frac{\delta m}{m}$$ - Obliczyć aktywność próbki $A_{GM}$ wg wskazań licznika G-M jako średnią pomiarów pomniejszoną o średnią aktywność tła. - Obliczyć średnią niepewność pomiaru aktywności. - Obliczyć aktywność całej próbki uwzględniając 15% sprawność licznika $$A = \frac{A_{GM}}{0.15}$$ - W ten sam sposób obliczyć niepewność pomiaru aktywności $$\delta A = \frac{\delta A_{GM}}{0.15}$$ - Obliczyć stałą rozpadu wg wcześniej podanego wzoru - Obliczyć czas połowicznego rozpadu $\tau$ w latach pamiętając, że wynik otrzymany wprost ze stałej rozpadu będzie miał minutę jako jednostkę. - Obliczyć niepewność wyznaczenia czasu połowicznego rozpadu $\delta \tau$ $$ \delta \tau = \tau \frac{\delta \lambda}{\lambda}$$ - Jako wynik końcowy przyjąć wartość średnią dla trzech próbek i przeciętną niepewność pomiarową. Sprawozdanie powinno zawierać: * tabelę identyfikacyjną ćwiczenia, * opisany cel ćwiczenia i metodę pomiarową, * tabelę pomiarów, * tabelę obliczeń, * przykładowe obliczenia, * wynik końcowy, * wnioski i uwagi. ===== - Wzory tabel ===== ^ **Tabela 1.** Dane pomiarowe ||||| ^ Niepewność pomiaru masy $\delta m\ \mathrm{[mg]} $ |||| | ^ Masa próbek $m\ \mathrm{[mg]}$ || | | | ^ --- ^ Liczba imp/min ^^^^ ^ Lp. ^ Prom. tła ^ Próbka 1 ^ Próbka 2 ^ Próbka 3 ^ | 1 | | | | | | 2 | | | | | | 3 | | | | | | 4 | | | | | | 5 | | | | | |< - - 5em 5em 5em 5em 5em 5em >| ^ **Tabela 2.** Dane obliczeniowe ||||||| ^ ^ Próbka 1 ^^ Próbka 2 ^^ Próbka 3 ^^ | $N\pm\delta N$ | | | | | | | | $A_{GM}\pm\delta A_{GM}\ \mathrm{[imp/min]}$ | | | | | | | | $A\pm\delta A\ \mathrm{[imp/min]}$ | | | | | | | | $\lambda\pm\delta\lambda\ \mathrm{[1/min]}$ | | | | | | | | $\tau\pm\delta\tau\ \mathrm{[lata]}$ | | | | | | | T. Suszko (2018)