====== Ćw. nr 62. Zależność oporności ciał stałych od temperatury ====== ===== - Cel ćwiczenia ===== - Poznanie teorii przewodnictwa elektrycznego ciał stałych. - Sprawdzenie eksperymentalnych zależności oporności właściwej od temperatury:\\ a) metali na przykładzie miedzi,\\ b) półprzewodników na przykładzie germanu,\\ c) konstantanu. ===== - Zagadnienia teoretyczne ===== - Przewodnictwo elektryczne. - Klasyczna elektronowa teoria przewodnictwa elektrycznego metali. - Półprzewodniki samoistne i domieszkowe. - Przewodnictwo elektryczne półprzewodników. - Zależność temperaturowa przewodnictwa elektrycznego. ===== - Zagadnienia elementarne ===== ===== - Metoda pomiaru ===== Z klasycznej teorii elektronowej wynika, że przewodnictwo elektryczne metalu zmienia się odwrotnie proporcjonalnie do $\sqrt T$, gdzie $T$ jest temperaturą wyrażoną w stopniach Kelwina [K]. Jednakże eksperyment pokazuje, że przewodnictwo to zmienia się odwrotnie proporcjonalnie do $T$. Na podstawie teorii elektronowej metali można wyprowadzić także inne prawa ustalone eksperymentalnie. Jednym z takich praw jest prawo Wiedemana - Franza. Mówi ono, że stosunek współczynnika przewodnictwa cieplnego metalu $k$ do współczynnika przewodnictwa właściwego $\sigma$ jest jednakowy dla wszystkich metali i proporcjonalny do temperatury: $$\frac{k}{\sigma}=LT $$ gdzie $L$ -- współczynnik wyznaczany eksperymentalnie (liczba Lorentza). W tym przypadku dane eksperymentalne pokrywają się z teoretycznymi. Tak więc oporność właściwa metali $\varrho$, będąca odwrotnością przewodnictwa właściwego $\sigma$, jest proporcjonalna do temperatury $T$. Opór właściwy $\varrho$ jest wobec tego liniową funkcją temperatury: $$\varrho \sim f(T)$$ {{Rys62_1.png?250}}\\ **Rys. 62.1.** Zależność oporu od temperatury dla metali. Otrzymana eksperymentalnie zależność $\varrho= f(T)$, pozwala na wyznaczenie współczynnika temperaturowego zmiany oporności właściwej metalu $\alpha_m$: $$\alpha_m=\frac{1}{\varrho_0}\cdot \frac{\Delta \varrho}{\Delta T}$$ W przypadku półprzewodników samoistnych przewodnictwo ich jest funkcją ruchliwości odpowiednich nośników: $$\sigma=n|q_-|\mu_n+p|q_+|\mu_p$$ gdzie:\\ $\mu_n$ -- ruchliwość elektronów,\\ $\mu_p$ -- ruchliwość dziur,\\ $n$ -- koncentracja elektronów,\\ $p$ -- koncentracja dziur,\\ $q_-$ -- ładunek elektronu,\\ $q_+$ -- ładunek dziury. Gdy $n=p$ to: $$\sigma=n|q|\left(\mu_p+\mu_n \right)$$ Stąd oporność właściwa: $$\varrho=\frac{1}{n|q|\left(\mu_p+\mu_n \right)}$$ Wraz z temperaturą zmienia się liczba elektronów przewodnictwa oraz ruchliwość nośników w sposób następujący: $$n \sim T^{\frac{3}{2}} \cdot e^{\frac{-E_g}{2kT}}$$ $$\mu \sim T^{-\frac{3}{2}}$$ gdzie:\\ $E_g$ -- szerokość przerwy energetycznej w półprzewodnikach,\\ $k$ -- stała Boltzmanna,\\ $T$ -- temperatura w kelwinach. Tak więc w półprzewodnikach oporność właściwa zależy od temperatury w sposób następujący: $$\varrho=C\ e^{\frac{E_g}{2kT}}$$ gdzie: C - stała materiałowa o wymiarze oporu właściwego. Wprowadzając oznaczenie: $$B=\frac{E_g}{2k}$$ otrzymamy: $$\varrho=C\ e^{\frac{B}{T}}$$ Przebieg ostatniej zależności jest następujący: {{Rys62_2.png?250}}\\ **Rys. 62.2.** Zależność oporu właściwego od temperatury półprzewodnika. $$\ln\varrho = \ln C + \frac{B}{T}$$ Wykres powyższej zależności w skali półlogarytmicznej obrazuje rys. 62.3. {{Rys62_3.1.png?300}}\\ **Rys. 62.3.** Wykres zależności ln $\varrho$ od $1/T$ dla półprzewodnika. Znając $B$ i korzystając z definicji współczynnika temperaturowego otrzymamy dla półprzewodnika: $$\alpha_p =- \frac{B}{T^2}$$ Konstantan -- jest stopem wieloskładnikowym zawierającym Cu, Ni, Mn, Fe, C. Odznacza się dużym oporem właściwym i małymi współczynnikiem temperaturowym oporu oraz dużą stabilnością tych własności w szerokim zakresie temperatur. ===== - Pomiary ===== {{Rys62_4.png?450}}\\ **Rys. 62.4.** Schemat układu pomiarowego. - Budujemy obwód wg schematu na rys. 4. - Zmierzyć opór badanych próbek w temperaturze początkowej. - Za pomocą autotransformatora ustawić wartość prądu I = 0.7 [A]. - Pomiaru rezystancji wszystkich próbek dokonać multimetrem 1321 co ok. 10° C. - Wyniki zapisać w tabeli (Tab. 62.1). ===== - Opracowanie wyników ===== - **Dla metali (miedź i konstantan):** - sporządzić wykresy zależności $R = f (T) $ ekstrapolowane do przecięcia z osią $R$, - wyznaczyć z wykresu $R_0$ (przy $T_0 = 20^\circ\mathrm{C}$) oraz - obliczyć $$\alpha_m = \frac{\Delta R}{R_0 \Delta T}$$ - **Dla półprzewodnika:** - Sporządzić wykres zależności: $$\ln R=f \left( \frac{1}{T}\right)$$ czyli $$\quad \ln R=\ln C + \frac{B}{T}$$ wcześniej przygotowując sobie tabelę z potrzebnymi danymi (Tab. 62.2). - Obliczyć z wykresu $B$, - Podać interpretację stałej materiałowej $B$ na podstawie jej związku z energią aktywacji $E_g$. - Podać wartość $E_g$ w elektronowoltach. **Uwaga:** * Należy pamiętać o stosowaniu właściwych skal temperatury. * $\Delta R = \pm ( 0,5 \% \mathrm{ rdg} + 1 \mathrm{ dgt} )$. ===== - Wzory tabel ===== |< - 3em 5em 5em 5em 5em 5em 5em 5em >| ^ **Tabela 62.1.** Wyniki pomiaru oporu elektrycznego\\ germanu, miedzi i konstantanu w funkcji temperatury ^^^^^^^^ ^ ^ ^ German ^^ Miedź ^^ Konstantan ^^ ^ ^ $T$ ^ $R$ ^ $\delta R$ ^ $R$ ^ $\delta R$ ^ $R$ ^ $\delta R$ ^ ^ Lp. ^ $\mathrm{[^\circ C]}$ ^ $\mathrm{[\Omega]}$ ^^^^^^ | 1 | | | | | | | | | 2 | | | | | | | | | 3 | | | | | | | | | 4 | | | | | | | | | 5 | | | | | | | | | 6 | | | | | | | | | 7 | | | | | | | | | 8 | | | | | | | | | 9 | | | | | | | | | 10 | | | | | | | | |< - 3em 7em 7em >| ^ **Tabela 62.2.** Dane do sporządzenia\\ wykresu $\ln R = f\left(\frac{1}{T}\right)$ dla Ge ^^^ ^ ^ $\frac{1}{T}$ ^ $\ln R$ ^ ^ Lp. ^ $\mathrm{\left[\frac{1}{K}\right]}$ ^ $\mathrm{[\ ]}$ ^ | 1 | | | | 2 | | | | 3 | | | | 4 | | | | 5 | | | | 6 | | | | 7 | | | | 8 | | | | 9 | | | | 10 | | | T. Suszko (2018, 2025)