====== Ćw. nr 62. Zależność oporności ciał stałych od temperatury ======
===== - Cel ćwiczenia =====
- Poznanie teorii przewodnictwa elektrycznego ciał stałych.
- Sprawdzenie eksperymentalnych zależności oporności właściwej od temperatury:\\ a) metali na przykładzie miedzi,\\ b) półprzewodników na przykładzie germanu,\\ c) konstantanu.
===== - Zagadnienia teoretyczne =====
- Przewodnictwo elektryczne.
- Klasyczna elektronowa teoria przewodnictwa elektrycznego metali.
- Półprzewodniki samoistne i domieszkowe.
- Przewodnictwo elektryczne półprzewodników.
- Zależność temperaturowa przewodnictwa elektrycznego.
===== - Zagadnienia elementarne =====
===== - Metoda pomiaru =====
Z klasycznej teorii elektronowej wynika, że przewodnictwo elektryczne metalu zmienia się odwrotnie proporcjonalnie do $\sqrt T$, gdzie $T$ jest temperaturą wyrażoną w stopniach Kelwina [K]. Jednakże eksperyment pokazuje, że przewodnictwo to zmienia się odwrotnie proporcjonalnie do $T$. Na podstawie teorii elektronowej metali można wyprowadzić także inne prawa ustalone eksperymentalnie. Jednym z takich praw jest prawo Wiedemana - Franza. Mówi ono, że stosunek współczynnika przewodnictwa cieplnego metalu $k$ do współczynnika przewodnictwa właściwego $\sigma$ jest jednakowy dla wszystkich metali i proporcjonalny do temperatury:
$$\frac{k}{\sigma}=LT $$
gdzie $L$ -- współczynnik wyznaczany eksperymentalnie (liczba Lorentza).
W tym przypadku dane eksperymentalne pokrywają się z teoretycznymi. Tak więc oporność właściwa metali $\varrho$, będąca odwrotnością przewodnictwa właściwego $\sigma$, jest proporcjonalna do temperatury $T$.
Opór właściwy $\varrho$ jest wobec tego liniową funkcją temperatury:
$$\varrho \sim f(T)$$
{{Rys62_1.png?250}}\\
**Rys. 62.1.** Zależność oporu od temperatury dla metali.
Otrzymana eksperymentalnie zależność $\varrho= f(T)$, pozwala na wyznaczenie współczynnika temperaturowego zmiany oporności właściwej metalu $\alpha_m$:
$$\alpha_m=\frac{1}{\varrho_0}\cdot \frac{\Delta \varrho}{\Delta T}$$
W przypadku półprzewodników samoistnych przewodnictwo ich jest funkcją ruchliwości odpowiednich nośników:
$$\sigma=n|q_-|\mu_n+p|q_+|\mu_p$$
gdzie:\\
$\mu_n$ -- ruchliwość elektronów,\\
$\mu_p$ -- ruchliwość dziur,\\
$n$ -- koncentracja elektronów,\\
$p$ -- koncentracja dziur,\\
$q_-$ -- ładunek elektronu,\\
$q_+$ -- ładunek dziury.
Gdy $n=p$ to:
$$\sigma=n|q|\left(\mu_p+\mu_n \right)$$
Stąd oporność właściwa:
$$\varrho=\frac{1}{n|q|\left(\mu_p+\mu_n \right)}$$
Wraz z temperaturą zmienia się liczba elektronów przewodnictwa oraz ruchliwość nośników w sposób następujący:
$$n \sim T^{\frac{3}{2}} \cdot e^{\frac{-E_g}{2kT}}$$
$$\mu \sim T^{-\frac{3}{2}}$$
gdzie:\\
$E_g$ -- szerokość przerwy energetycznej w półprzewodnikach,\\
$k$ -- stała Boltzmanna,\\
$T$ -- temperatura w kelwinach.
Tak więc w półprzewodnikach oporność właściwa zależy od temperatury w sposób następujący:
$$\varrho=C\ e^{\frac{E_g}{2kT}}$$
gdzie: C - stała materiałowa o wymiarze oporu właściwego.
Wprowadzając oznaczenie:
$$B=\frac{E_g}{2k}$$
otrzymamy:
$$\varrho=C\ e^{\frac{B}{T}}$$
Przebieg ostatniej zależności jest następujący:
{{Rys62_2.png?250}}\\
**Rys. 62.2.** Zależność oporu właściwego od temperatury półprzewodnika.
$$\ln\varrho = \ln C + \frac{B}{T}$$
Wykres powyższej zależności w skali półlogarytmicznej obrazuje rys. 62.3.
{{Rys62_3.1.png?300}}\\
**Rys. 62.3.** Wykres zależności ln $\varrho$ od $1/T$ dla półprzewodnika.
Znając $B$ i korzystając z definicji współczynnika temperaturowego otrzymamy dla półprzewodnika:
$$\alpha_p =- \frac{B}{T^2}$$
Konstantan -- jest stopem wieloskładnikowym zawierającym Cu, Ni, Mn, Fe, C. Odznacza się dużym oporem właściwym i małymi współczynnikiem temperaturowym oporu oraz dużą stabilnością tych własności w szerokim zakresie temperatur.
===== - Pomiary =====
{{Rys62_4.png?450}}\\
**Rys. 62.4.** Schemat układu pomiarowego.
- Budujemy obwód wg schematu na rys. 4.
- Zmierzyć opór badanych próbek w temperaturze początkowej.
- Za pomocą autotransformatora ustawić wartość prądu I = 0.7 [A].
- Pomiaru rezystancji wszystkich próbek dokonać multimetrem 1321 co ok. 10° C.
- Wyniki zapisać w tabeli (Tab. 62.1).
===== - Opracowanie wyników =====
- **Dla metali (miedź i konstantan):**
- sporządzić wykresy zależności $R = f (T) $ ekstrapolowane do przecięcia z osią $R$,
- wyznaczyć z wykresu $R_0$ (przy $T_0 = 20^\circ\mathrm{C}$) oraz
- obliczyć $$\alpha_m = \frac{\Delta R}{R_0 \Delta T}$$
- **Dla półprzewodnika:**
- Sporządzić wykres zależności: $$\ln R=f \left( \frac{1}{T}\right)$$ czyli $$\quad \ln R=\ln C + \frac{B}{T}$$ wcześniej przygotowując sobie tabelę z potrzebnymi danymi (Tab. 62.2).
- Obliczyć z wykresu $B$,
- Podać interpretację stałej materiałowej $B$ na podstawie jej związku z energią aktywacji $E_g$.
- Podać wartość $E_g$ w elektronowoltach.
**Uwaga:**
* Należy pamiętać o stosowaniu właściwych skal temperatury.
* $\Delta R = \pm ( 0,5 \% \mathrm{ rdg} + 1 \mathrm{ dgt} )$.
===== - Wzory tabel =====
|< - 3em 5em 5em 5em 5em 5em 5em 5em >|
^ **Tabela 62.1.** Wyniki pomiaru oporu elektrycznego\\ germanu, miedzi i konstantanu w funkcji temperatury ^^^^^^^^
^ ^ ^ German ^^ Miedź ^^ Konstantan ^^
^ ^ $T$ ^ $R$ ^ $\delta R$ ^ $R$ ^ $\delta R$ ^ $R$ ^ $\delta R$ ^
^ Lp. ^ $\mathrm{[^\circ C]}$ ^ $\mathrm{[\Omega]}$ ^^^^^^
| 1 | | | | | | | |
| 2 | | | | | | | |
| 3 | | | | | | | |
| 4 | | | | | | | |
| 5 | | | | | | | |
| 6 | | | | | | | |
| 7 | | | | | | | |
| 8 | | | | | | | |
| 9 | | | | | | | |
| 10 | | | | | | | |
|< - 3em 7em 7em >|
^ **Tabela 62.2.** Dane do sporządzenia\\ wykresu $\ln R = f\left(\frac{1}{T}\right)$ dla Ge ^^^
^ ^ $\frac{1}{T}$ ^ $\ln R$ ^
^ Lp. ^ $\mathrm{\left[\frac{1}{K}\right]}$ ^ $\mathrm{[\ ]}$ ^
| 1 | | |
| 2 | | |
| 3 | | |
| 4 | | |
| 5 | | |
| 6 | | |
| 7 | | |
| 8 | | |
| 9 | | |
| 10 | | |
T. Suszko (2018, 2025)