--- //[[jan.mazur@tu.koszalin.pl|Jan Mazur]] 2014/02/08 20:17// ====== Ćw. nr 63. Wyznaczanie pracy wyjścia ====== ===== - Cel ćwiczenia ===== - Wyznaczenie termoelektrycznej pracy wyjścia elektronów metodą prostych Richardsona dla wolframu. ===== - Zagadnienia teoretyczne ===== - Zjawisko termoemisji. - Zależność prądu nasycenia od temperatury katody. - Wzór Richardsona - Dushmana. - Prawo Stefana - Boltzmanna. ===== - Pytania kontrolne:===== - Wyjaśnij powstawanie napięcia kontaktowego. - Objaśnij wpływ napięcia anodowego na wartość prądu anodowego w lampie elektronowej. - W oparciu o pasmową teorię budowy ciał stałych, wyjaśnij zjawisko termoemisji i różne wartości pracy wyjścia dla różnych metali. - Wyjaśnij zasadę obliczania nachylenia prostej z wykresu. - Zależność oporu elektrycznego metali od temperatury. ===== - Wprowadzenie, metoda pomiaru ===== Celem ćwiczenia jest zbadanie zależności natężenia prądu emisji termoelektrycznej od temperatury katody i wyznaczenie pracy wyjścia elektronu z metalu metodą prostych Richardsona. ==== - Zjawisko termoemisji elektronów ==== Zjawisko emisji termoelektrycznej wygodnie jest zbadać przy pomocy lampy elektronowej, np. AZ-1. Doświadczenie wykazuje, że gęstość prądu nasycenia $j_n$ ( wielkość wyrażająca prąd termoelektryczny z jednostki powierzchni emitującego układu ) wzrasta nadzwyczaj szybko ze zwiększeniem temperatury katody. Teoria kwantowa zjawiska termoelektrycznego pozwala na obliczenie wartości $j_n$. Wyraża ją wzór Richardsona - Dushmana: $$j_n=BT^2 \exp \left( \frac{-W}{kT} \right) \tag{63.1}$$ gdzie: $T$ -- temperatura bezwzględna w K,\\ $W$ -- praca wyjścia,\\ $k$ -- stała Boltzmanna,\\ $B$ -- stała emisyjna zależna od stanu powierzchni metalu i stopnia jego czystości,\\ $j_n$ -- gęstość prądu nasycenia, $j_n=\frac {I_n}{S_k}$,\\ $I_n$ -- natężenie prądu nasycenia,\\ $S_k$ -- powierzchnia katody. ==== - Praca wyjścia ==== Pomiar prądu nasycenia $I_n$ oraz znajomość temperatury katody T pozwala znaleźć pracę wyjścia W [eV]. Logarytmując wzór (63.1 ) i dokonując pewnych uproszczeń, uzyskujemy: $$\ln j_n = \mathrm{const} - \frac{W}{kT}\tag{63.2}$$ Wykresem zależności (63.2 ) w układzie współrzędnych $ln j_n$ i l/T jest tzw. prosta Richardsona. Z wykresu i w oparciu o wzór (63.2 ) wyznaczamy pracę wyjścia W: $$W = k \, \mbox{tg}\,\alpha \tag{63.3}$$ {{rys63_1.png?250}}\\ **Rys. 63.1.** Sposób wyznaczenia nachylenia prostej Richardsona. ==== - Wyznaczenie temperatury katody T ==== Temperaturę katody wyznaczamy w oparciu o prawo Stefana - Boltzmanna. Moc wypromieniowana przez jednostkę powierzchni katody o temperaturze T wynosi: $$ P_e =\epsilon \,\sigma \,T^4 \tag{63.4}$$ gdzie: $\sigma $ jest stałą Stefana-Boltzmana $\sigma = 5,67 \cdot 10^{-12} \left [\frac{\mathrm{W}}{\mathrm{cm}^2 \mathrm{K}^4}\right]$, $\epsilon$ – emisyjność całkowita równa 0,5 dla katody lampy AZ-1. Przyjmując (w przybliżeniu), że cała pobierana przez katodę moc zużywa się na promieniowanie, otrzymujemy: $$P_{\dot{z}} = P_e \tag{63.5}$$ gdzie: $P_{\dot{z}}$ - tzw. moc właściwa katody czyli moc żarzenia przypadająca na jednostkę powierzchni katody. Ze wzorów (63.4) i (63.5) otrzymujemy: $$T = \sqrt [4]{\frac{P_{\dot{z}}}{\epsilon \, \sigma}} \tag{63.6}$$ ===== - Pomiary ===== Pomiar prądu nasycenia i mocy właściwej katody należy przeprowadzić w układzie pomiarowym wg schematu: {{Rys63_2.png?250}} \\ \\ **Rys. 63.2.** Schemat układu pomiarowego.\\ **ZNN** -- zasilacz niskiego napięcia w obwodzie żarzenia lampy,\\ **V**, **A** -- woltomierz i amperomierz (napięcie i natężenie prądu żarzenia),\\ **ZWN** -- zasilacz wysokiego napięcia w obwodzie anodowym lampy,\\ **mA** -- miliamperomierz mierzy natężenie prądu anodowego. Procedura pomiarowa: - Ustawić napięcie anodowe $U_a$ = 150 [V] (zasilacz IZS) i dokonać pomiarów prądu nasycenia $I_n$, w zależności od prądu żarzenia $I_{\dot{z}}$, poczynając od wartości 0,54 A i zwiększając ją co 0,02 [A] aż do osiągnięcia wartości prądu nasycenia $I_n$= 30 mA. **Uwaga** -- po każdej zmianie prądu żarzenia odczekać kilka minut do ustalenia się temperatury katody. - Wszystkie dane pomiarowe zestawić w tabeli nr 1, a wyniki obliczeń w tabeli nr 2. Należy pamiętać, że: $$P_{\dot{z}} = \frac{{U_{\dot{z}}}\; I_{\dot{z}}}{S_k}\tag{63.7}$$ ===== - Opracowanie wyników ===== - Błędy pomiaru napięcia $\Delta U_{\dot z}$ i natężenia $\Delta I_{\dot z}$ prądu żarzenia oraz prądu nasycenia $\Delta I_n$ obliczamy w oparciu o klasy mierników wskazówkowych i zakresy pomiarowe ( korzystając z definicji klasy miernika: $\mathrm{klasa}=\frac{\mathrm{blad}}{\mathrm{zakres}}\cdot 100$ ) i podanych w instrukcji stanowiskowej formuł dla mierników cyfrowych. - Błędy maksymalne $\Delta P_{\dot z} \mathrm{ obliczamy ze wzoru }\Delta P_{\dot z}= P_{\dot z}\left(\frac{\Delta U_{\dot z}}{U_{\dot z}}+\frac{\Delta I_{\dot z}}{I_{\dot z}}\right)$. - Temperatury katody i jej odwrotności obliczamy z czterema cyframi znaczącymi, błąd maksymalny odwrotności temperatury obliczamy ze wzoru $\Delta\left(\frac{1}{T}\right)=\frac{\Delta P_{\dot z}}{4TP_{\dot z}}$. - Błąd logarytmu gęstości prądu nasycenia obliczamy ze wzoru $\Delta \ln\,j_n=\frac{\Delta j_n}{j_n}$ , gdzie $\Delta j_n=\frac{\Delta I_n}{S_k}$. Zwróć uwagę, że na rys. 63.1 również występuje $\Delta \ln\,j_n$, lecz w innym kontekście. - Wykonać wykres $j_n = f (I_{\dot{z}})$. - Wykonać wykres zależności $j_n$ od mocy właściwej $P_{\dot{z}} = \frac{{U_{\dot{z}}}\; I_{\dot{z}}}{S_k}\,\!$ . Dla lampy AZ-1 przyjąć $S_k \,\!$ = 1 cm2. - Ze wzoru (63.6) dokonać obliczenia temperatury katody T. Przyjąć $\epsilon \,\!$= 0,5. - Wykreślić zależność $\ln j_n = f \left(\frac{1}{T}\right)$. - Wyznaczyć w oparciu o wykres zależności $\ln j_n = f \left(\frac{1}{T}\right)$ i wzór (63.3) na pracę wyjścia elektronu z katody lampy AZ-1. Podać jej wartość w eV z dokładnością do 2 cyfr znaczących (w ćwiczeniu nie wyznaczamy błędu pracy wyjścia). - Na wykresach zaznaczyć błędy maksymalne poszczególnych pomiarów. ===== - Wzory tabel ===== **Tabela 63.1.** Wyniki pomiarów. {| width="70 %" border="1" cellspacing="0" |- | width="10 %" align="center" rowspan="3"|$Lp.\,\!$ | colspan="3" align="center" |$U_a=\,\!$ $150 [V]\,\!$ |- | width="20 %" align="center" |$I_{\dot{z}}\pm \Delta I_{\dot{z}} \,\!$ | width="20 %" align="center" |$U_{\dot{z}}\pm \Delta U_{\dot{z}} \,\!$ | width="20 %" align="center" |$I_n \pm \Delta I_n \,\!$ |- align="center" | $[\mathrm{A}] \,\!$||$[\mathrm{V}] \,\!$||$[\mathrm{mA}] \,\!$ |- align="center" | 1|||||| |- align="center" | 2|||||| |- align="center" | 3|||||| |- align="center" | 4|||||| |- align="center" | 5|||||| |- align="center" | 6|||||| |- align="center" | 7|||||| |- align="center" | 8|||||| |- align="center" | 9|||||| |- align="center" | 10|||||| |} **Tabela 63.2.** Wyniki obliczeń. {| width="90 %" border="1" cellspacing="0" |- | width="10 %" align="center" rowspan="2"|$Lp.\,\!$ | width="20 %" align="center" |$P_{\dot{z}}\pm \Delta P_{\dot{z}}\,\!$ | width="10 %" align="center" |$T\,\!$ | width="20 %" align="center" |$\frac{1}{T}\pm \Delta \frac{1}{T}\,\!$ | width="10 %" align="center" |$ j_n\,\!$ | width="20 %" align="center" |$\ln \! j_n\pm \Delta \ln \! j_n \,\!$ |- align="center" | $\left[\frac{\mathrm{W}}{\mathrm{cm}^2}\right]\,\!$||$ [\mathrm{K}] \,\! $||$[\mathrm{K}^{-1}]\,\!$||$\left [\frac{\mathrm{mA}}{\mathrm{cm}^2}\right ]\,\!$||-- |- align="center" | 1|||||||||| |- align="center" | 2|||||||||| |- align="center" | 3|||||||||| |- align="center" | 4|||||||||| |- align="center" | 5|||||||||| |- align="center" | 6|||||||||| |- align="center" | 7|||||||||| |- align="center" | 8|||||||||| |- align="center" | 9|||||||||| |- align="center" | 10|||||||||| |}