--- //[[jan.mazur@tu.koszalin.pl|Jan Mazur]] 2014/02/08 20:17//
====== Ćw. nr 63. Wyznaczanie pracy wyjścia ======
===== - Cel ćwiczenia =====
- Wyznaczenie termoelektrycznej pracy wyjścia elektronów metodą prostych Richardsona dla wolframu.
===== - Zagadnienia teoretyczne =====
- Zjawisko termoemisji.
- Zależność prądu nasycenia od temperatury katody.
- Wzór Richardsona - Dushmana.
- Prawo Stefana - Boltzmanna.
===== - Pytania kontrolne:=====
- Wyjaśnij powstawanie napięcia kontaktowego.
- Objaśnij wpływ napięcia anodowego na wartość prądu anodowego w lampie elektronowej.
- W oparciu o pasmową teorię budowy ciał stałych, wyjaśnij zjawisko termoemisji i różne wartości pracy wyjścia dla różnych metali.
- Wyjaśnij zasadę obliczania nachylenia prostej z wykresu.
- Zależność oporu elektrycznego metali od temperatury.
===== - Wprowadzenie, metoda pomiaru =====
Celem ćwiczenia jest zbadanie zależności natężenia prądu emisji termoelektrycznej od temperatury katody i wyznaczenie pracy wyjścia elektronu z metalu metodą prostych Richardsona.
==== - Zjawisko termoemisji elektronów ====
Zjawisko emisji termoelektrycznej wygodnie jest zbadać przy pomocy lampy elektronowej, np. AZ-1.
Doświadczenie wykazuje, że gęstość prądu nasycenia $j_n$ ( wielkość wyrażająca prąd termoelektryczny z jednostki powierzchni emitującego układu ) wzrasta nadzwyczaj szybko ze zwiększeniem temperatury katody.
Teoria kwantowa zjawiska termoelektrycznego pozwala na obliczenie wartości $j_n$.
Wyraża ją wzór Richardsona - Dushmana:
$$j_n=BT^2 \exp \left( \frac{-W}{kT} \right) \tag{63.1}$$
gdzie:
$T$ -- temperatura bezwzględna w K,\\
$W$ -- praca wyjścia,\\
$k$ -- stała Boltzmanna,\\
$B$ -- stała emisyjna zależna od stanu powierzchni metalu i stopnia jego czystości,\\
$j_n$ -- gęstość prądu nasycenia, $j_n=\frac {I_n}{S_k}$,\\
$I_n$ -- natężenie prądu nasycenia,\\
$S_k$ -- powierzchnia katody.
==== - Praca wyjścia ====
Pomiar prądu nasycenia $I_n$ oraz znajomość temperatury katody T pozwala znaleźć pracę wyjścia W [eV].
Logarytmując wzór (63.1 ) i dokonując pewnych uproszczeń, uzyskujemy:
$$\ln j_n = \mathrm{const} - \frac{W}{kT}\tag{63.2}$$
Wykresem zależności (63.2 ) w układzie współrzędnych $ln j_n$ i l/T jest tzw. prosta Richardsona.
Z wykresu i w oparciu o wzór (63.2 ) wyznaczamy pracę wyjścia W:
$$W = k \, \mbox{tg}\,\alpha \tag{63.3}$$
{{rys63_1.png?250}}\\
**Rys. 63.1.** Sposób wyznaczenia nachylenia prostej Richardsona.
==== - Wyznaczenie temperatury katody T ====
Temperaturę katody wyznaczamy w oparciu o prawo Stefana - Boltzmanna. Moc wypromieniowana przez jednostkę powierzchni katody o temperaturze T wynosi:
$$ P_e =\epsilon \,\sigma \,T^4 \tag{63.4}$$
gdzie:
$\sigma $ jest stałą Stefana-Boltzmana $\sigma = 5,67 \cdot 10^{-12} \left [\frac{\mathrm{W}}{\mathrm{cm}^2 \mathrm{K}^4}\right]$,
$\epsilon$ – emisyjność całkowita równa 0,5 dla katody lampy AZ-1.
Przyjmując (w przybliżeniu), że cała pobierana przez katodę moc zużywa się na promieniowanie, otrzymujemy:
$$P_{\dot{z}} = P_e \tag{63.5}$$
gdzie:
$P_{\dot{z}}$ - tzw. moc właściwa katody czyli moc żarzenia przypadająca na jednostkę powierzchni katody.
Ze wzorów (63.4) i (63.5) otrzymujemy:
$$T = \sqrt [4]{\frac{P_{\dot{z}}}{\epsilon \, \sigma}} \tag{63.6}$$
===== - Pomiary =====
Pomiar prądu nasycenia i mocy właściwej katody należy przeprowadzić w układzie pomiarowym wg schematu:
{{Rys63_2.png?250}}
\\ \\ **Rys. 63.2.** Schemat układu pomiarowego.\\
**ZNN** -- zasilacz niskiego napięcia w obwodzie żarzenia lampy,\\
**V**, **A** -- woltomierz i amperomierz (napięcie i natężenie prądu żarzenia),\\
**ZWN** -- zasilacz wysokiego napięcia w obwodzie anodowym lampy,\\
**mA** -- miliamperomierz mierzy natężenie prądu anodowego.
Procedura pomiarowa:
- Ustawić napięcie anodowe $U_a$ = 150 [V] (zasilacz IZS) i dokonać pomiarów prądu nasycenia $I_n$, w zależności od prądu żarzenia $I_{\dot{z}}$, poczynając od wartości 0,54 A i zwiększając ją co 0,02 [A] aż do osiągnięcia wartości prądu nasycenia $I_n$= 30 mA. **Uwaga** -- po każdej zmianie prądu żarzenia odczekać kilka minut do ustalenia się temperatury katody.
- Wszystkie dane pomiarowe zestawić w tabeli nr 1, a wyniki obliczeń w tabeli nr 2.
Należy pamiętać, że:
$$P_{\dot{z}} = \frac{{U_{\dot{z}}}\; I_{\dot{z}}}{S_k}\tag{63.7}$$
===== - Opracowanie wyników =====
- Błędy pomiaru napięcia $\Delta U_{\dot z}$ i natężenia $\Delta I_{\dot z}$ prądu żarzenia oraz prądu nasycenia $\Delta I_n$ obliczamy w oparciu o klasy mierników wskazówkowych i zakresy pomiarowe ( korzystając z definicji klasy miernika: $\mathrm{klasa}=\frac{\mathrm{blad}}{\mathrm{zakres}}\cdot 100$ ) i podanych w instrukcji stanowiskowej formuł dla mierników cyfrowych.
- Błędy maksymalne $\Delta P_{\dot z} \mathrm{ obliczamy ze wzoru }\Delta P_{\dot z}= P_{\dot z}\left(\frac{\Delta U_{\dot z}}{U_{\dot z}}+\frac{\Delta I_{\dot z}}{I_{\dot z}}\right)$.
- Temperatury katody i jej odwrotności obliczamy z czterema cyframi znaczącymi, błąd maksymalny odwrotności temperatury obliczamy ze wzoru $\Delta\left(\frac{1}{T}\right)=\frac{\Delta P_{\dot z}}{4TP_{\dot z}}$.
- Błąd logarytmu gęstości prądu nasycenia obliczamy ze wzoru $\Delta \ln\,j_n=\frac{\Delta j_n}{j_n}$ , gdzie $\Delta j_n=\frac{\Delta I_n}{S_k}$. Zwróć uwagę, że na rys. 63.1 również występuje $\Delta \ln\,j_n$, lecz w innym kontekście.
- Wykonać wykres $j_n = f (I_{\dot{z}})$.
- Wykonać wykres zależności $j_n$ od mocy właściwej $P_{\dot{z}} = \frac{{U_{\dot{z}}}\; I_{\dot{z}}}{S_k}\,\!$ . Dla lampy AZ-1 przyjąć $S_k \,\!$ = 1 cm2.
- Ze wzoru (63.6) dokonać obliczenia temperatury katody T. Przyjąć $\epsilon \,\!$= 0,5.
- Wykreślić zależność $\ln j_n = f \left(\frac{1}{T}\right)$.
- Wyznaczyć w oparciu o wykres zależności $\ln j_n = f \left(\frac{1}{T}\right)$ i wzór (63.3) na pracę wyjścia elektronu z katody lampy AZ-1. Podać jej wartość w eV z dokładnością do 2 cyfr znaczących (w ćwiczeniu nie wyznaczamy błędu pracy wyjścia).
- Na wykresach zaznaczyć błędy maksymalne poszczególnych pomiarów.
===== - Wzory tabel =====
**Tabela 63.1.** Wyniki pomiarów.
{| width="70 %" border="1" cellspacing="0"
|-
| width="10 %" align="center" rowspan="3"|$Lp.\,\!$
| colspan="3" align="center" |$U_a=\,\!$ $150 [V]\,\!$
|-
| width="20 %" align="center" |$I_{\dot{z}}\pm \Delta I_{\dot{z}} \,\!$
| width="20 %" align="center" |$U_{\dot{z}}\pm \Delta U_{\dot{z}} \,\!$
| width="20 %" align="center" |$I_n \pm \Delta I_n \,\!$
|- align="center"
| $[\mathrm{A}] \,\!$||$[\mathrm{V}] \,\!$||$[\mathrm{mA}] \,\!$
|- align="center"
| 1||||||
|- align="center"
| 2||||||
|- align="center"
| 3||||||
|- align="center"
| 4||||||
|- align="center"
| 5||||||
|- align="center"
| 6||||||
|- align="center"
| 7||||||
|- align="center"
| 8||||||
|- align="center"
| 9||||||
|- align="center"
| 10||||||
|}
**Tabela 63.2.** Wyniki obliczeń.
{| width="90 %" border="1" cellspacing="0"
|-
| width="10 %" align="center" rowspan="2"|$Lp.\,\!$
| width="20 %" align="center" |$P_{\dot{z}}\pm \Delta P_{\dot{z}}\,\!$
| width="10 %" align="center" |$T\,\!$
| width="20 %" align="center" |$\frac{1}{T}\pm \Delta \frac{1}{T}\,\!$
| width="10 %" align="center" |$ j_n\,\!$
| width="20 %" align="center" |$\ln \! j_n\pm \Delta \ln \! j_n \,\!$
|- align="center"
| $\left[\frac{\mathrm{W}}{\mathrm{cm}^2}\right]\,\!$||$ [\mathrm{K}] \,\! $||$[\mathrm{K}^{-1}]\,\!$||$\left [\frac{\mathrm{mA}}{\mathrm{cm}^2}\right ]\,\!$||--
|- align="center"
| 1||||||||||
|- align="center"
| 2||||||||||
|- align="center"
| 3||||||||||
|- align="center"
| 4||||||||||
|- align="center"
| 5||||||||||
|- align="center"
| 6||||||||||
|- align="center"
| 7||||||||||
|- align="center"
| 8||||||||||
|- align="center"
| 9||||||||||
|- align="center"
| 10||||||||||
|}