======Ćw. nr 7. Doświadczenie Stokesa ====== ===== - Cel ćwiczenia===== * Wyznaczenie współczynnika lepkości cieczy. ===== - Zagadnienia ===== * 1. Pojęcie lepkości cieczy i gazów * 2. [[http://pl.wikipedia.org/wiki/Prawo_Stokesa|Prawo Stokesa.]] * 3. [[http://pl.wikipedia.org/wiki/Wiskozymetr|Przegląd wiskozymetrów.]] ===== - Wprowadzenie===== ==== - Lepkość ==== Lepkość jest wielkością charakteryzującą "tarcie" wewnętrzne cieczy lub gazu. Gdyby wyobrazić sobie dwie płyty o powierzchni $S$ rozdzielone warstwą cieczy o grubości $d$, to by przesuwać względem siebie te płyty potrzebujemy użyć pewnej siły $F$ do pokonania oporów ruchu, rzec można tarcia, pomiędzy warstwami cieczy. Kolejne warstwy cieczy bowiem poruszają się z coraz większą prędkością: od zera przy nieruchomej płycie aż do prędkości równej prędkości $v$ poruszania się górnej płyty. {{ts-visco-01.png?300 |}} Siła ta okazuje się być generalnie proporcjonalna do powierzchni $S$ oraz prędkości przesuwania się płyt $v$ i odwrotnie proporcjonalna do grubości warstwy cieczy $h$ (im grubsza jest warstwa cieczy, tym mniejsza jest względna prędkość warstw płynu - mniejszy gradient prędkości). $$F \sim S\frac{v}{h}\ .$$ Współczynnikiem proporcjonalności jest tzw. **współczynnik lepkości** $\eta$. $$F = \eta S \frac{v}{h}\ .$$ Tak więc współczynnik lepkości jest stosunkiem naprężenia stycznego wywoływanego wzajemnym przemieszczaniem się płyt do gradientu prędkości $$\eta = \frac{\frac{F}{S}}{\frac{v}{h}} \ \mathrm{\left[ \frac{\frac{N}{m^2}}{\frac{m}{s\, m}} = Pa\, s\right]}\ .$$ Lepkość cieczy jest jedną z ważnych wielkości charakteryzujących ciecze, ważną w praktycznych zastosowaniach. Przyrządy do pomiaru lepkości nazywane się **wiskozymetrami**. ==== - Przepływ laminarny i burzliwy ==== Trzeba zaznaczyć, że przedstawione rozważania dotyczą jedynie przepływu uporządkowanego, warstwowego, zwanego **laminarnym**. Jeżeli prędkości przepływu będą dostatecznie duże, przepływ stanie się **burzliwy** (inaczej **turbulentny**), wystąpią wiry mieszające ciecz i przedstawione równania przestaną obowiązywać. Zachodzi pytanie: w jakich warunkach mamy do czynienia z przepływem laminarnym, a kiedy dochodzi do przepływu turbulentnego? Jednym z kryteriów jest **liczba Reynoldsa**. Jest to liczba obliczana przez zdefiniowany przez O. Reynoldsa empiryczny wzór składający się z wielkości charakteryzujących przepływ. Wyraża niejako stosunek siły bezwładności do sił lepkości w tym przepływie. Liczba ta jest niemianowana (jednostki się skracają). $$ \mathrm{Re} = \frac{\rho\, v\, d}{\eta} \ ,$$ gdzie kolejne wielkości to: * $\mathrm{Re}$ -- liczba Reynoldsa, * $\rho$ -- gęstość cieczy, * $v $ -- prędkość przepływu (tu prędkość kulki), * $d$ -- rozmiar charakterystyczny przepływu (na przykład średnica kulki), * $\eta$ -- lepkość cieczy. Okazuje się, że gdy liczba Reynoldsa w określonym rodzaju przepływu osiągnie graniczną wartość (wyznaczoną eksperymentalnie), to powyżej tej wartości przepływ staje się burzliwy. :!: **Uwaga.** Wyżej przedstawione równania dotyczące lepkości dotyczą zasadniczo przepływów o małej liczbie Reynoldsa, w zakresie przepływu laminarnego. Z lepkością wiąże się pewna ciekawostka. Związany jest z nią najdłużej trwający eksperyment na świecie: The Pitch Drop Experiment.\\ [[http://www.smp.uq.edu.au/content/pitch-drop-experiment]]\\ [[http://en.wikipedia.org/wiki/Pitch_drop_experiment]]\\ Lepkość smoły w tym eksperymencie szacowana jest na 107 Pa·s ===== - Opis eksperymentu ===== W układzie pomiarowym ćwiczenia zjawisko lepkości będzie obserwowane w cylindrze z płynem, do którego wrzucane będą kulki z określonego materiału. Kulki podczas ruchu "porywać" będą ze sobą koncentryczne warstwy cieczy, a tarcie pomiędzy nimi będzie wywoływało opory ruchu. {{ts-visco-02.png?100|}} Po wrzuceniu kulki do cylindra ustali się równowaga: siła oporu $F_o$ wzrośnie na tyle, że wraz z siłą wyporu $F_w$ zrównoważy siłę ciężkości $F_c$ i kulka będzie poruszać się ruchem jednostajnym z pewną prędkością $v$, zależną od lepkości cieczy, ale też od rozmiaru i masy kulek. {{ts-visco-03.png?100|}} Układ pomiarowy składa się z cylindra miarowego wypełnionego cieczą, której lepkość zostanie wyznaczona. {{ts-visco-04.png?110|}} Na cylindrze zaznaczone są poziomy: * A -- poziom powierzchni cieczy; * B -- poziom, na którym prędkość kulki osiąga stałą wartość. Poziom zaznaczony jest tu orientacyjnie bo nie znamy jego konkretnego położenia; * C -- poziom, na którym z całą pewnością prędkość będzie już stała. Od tego poziomu mierzony będzie czas opadania kulki; * D -- poziom nad dnem cylindra, do którego będzie mierzony czas opadania. Hamowanie kulki spowodowane jest działaniem na nią siły oporu cieczy $F_o$, zwanej siłą Stokesa. Jest ona proporcjonalna do: * współczynnika lepkości cieczy $\eta$, * prędkości kulki $ v $, * średnicy kulki $ d $, i jest oczywiście skierowana w kierunku przeciwnym do kierunku ruchu, czyli do góry. Dla ciała o kształcie kulistym, poruszającego się w cieczy znajdującej się w naczyniu o średnicy znacznie większej niż średnica ciała i gdy mamy do czynienia z ruchem laminarnym, siła Stokesa jest równa: $$F_o=3\pi\eta v d\ .$$ Na kulkę działa również siła wyporu cieczy, skierowana do góry, równa ciężarowi wypartej przez kulkę cieczy: $$ F_w = V \rho_c g = \frac{4}{3}\pi r^3 \rho_c g = \frac{1}{6}\pi d^3 \rho_c g$$ oraz skierowana w dół siła ciężkości kulki: $$ F_g = V \rho_k g = \frac{4}{3} \pi r^3 \rho_k g = \frac{1}{6} \pi d^3 \rho_k g\ ,$$ gdzie: * $ V$ -- objętość kulki, * $ \rho_c$ -- gęstość cieczy, * $ \rho_k$ -- gęstość kulki, * $ g$ -- przyspieszenie ziemskie, * $r$ -- promień kulki, * $d$ -- średnica kulki. ==== - Metoda pomiaru ==== Jeśli ruch odbywa się ze stałą prędkością (jednostajnie), to zachodzi równowaga między siłami: $$F_o + F_w = F_g\ .$$ Po podstawieniu do tego równania wzorów na siłę oporu (Stokes'a), siłę wyporu i siłę ciężkości otrzymujemy następujące równanie: $$3 \pi \eta v d + \frac{1}{6}\pi d^3 \rho_c g = \frac{1}{6} \pi d^3 \rho_k g\ ,$$ które po kilku przekształceniach przechodzi we wzór do obliczenia lepkości: $$\eta=\frac{(\rho_k-\rho_c)g d^2 t}{18\,l}\ .$$ W ćwiczeniu do cieczy spuszczamy kulki (ołów, cyna, stal, szkło), których średnicę $d$ mierzymy. Następnie mierzymy czas opadania kulki na odcinku CD. Otrzymane wyniki umożliwią wyznaczenie lepkości. ==== - Przeprowadzenie pomiarów ==== - Zmierzyć gęstość cieczy $\rho_c$ przy pomocy areometru oraz temperaturę otoczenia, określić niepewności pomiarowe. - W tablicach odszukać gęstości materiałów z jakich wykonane są kulki oraz wartość przyspieszenia ziemskiego. Zapisać wartości w tabeli (wg wzoru tab. 7.1). Gęstości te mozna też wyznaczyć eksperymentalnie. - Linijką zmierzyć długość $l$ odcinka CD cylindra miarowego z gliceryną. - Zmierzyć średnicę $d$ kulki. - Spuścić kulkę z niewielkiej wysokości do cieczy i zmierzyć czas opadania kulki $t$ na odcinku CD. - Ilość pomiarów i rodzaj kulek ustalić z prowadzącym zajęcia. - Wyniki zapisać w tabelach 7.1. i 7.2. :!: **Uwaga:** Dla wszystkich pomiarów ustalić niepewności pomiarowe. ===== - Opracowanie wyników ===== - Na podstawie wyników pomiarów obliczyć lepkość i uzupełnić odpowiednią kolumnę tabeli 7.2. - Obliczyć niepewności maksymalne pojedynczych pomiarów $\delta \eta_m$ przez zastosowanie wzoru: $$ \delta \eta_m = \eta \left( \frac{\delta \rho}{\rho_k-\rho_c} + 2\frac{\delta d}{d} + \frac{\delta t}{t} + \frac{\delta g}{g} + \frac{\delta l}{l} \right)\ ,$$ który otrzymujemy stosując zwykłe reguły przenoszenia niepewności. **Nie ma potrzeby obliczania tej niepewności dla wszystkich pomiarów**. Wystarczy kilka dla uzyskania orientacji. Uzupełnić odpowiednie komórki ostatniej kolumny tabeli 7.2 - Obliczyć wartość średnią dla wybranych pomiarów oraz odchylenia od wartości średniej oraz uzupełnić odpowiednią kolumnę tabeli 7.2 - Określić wynik końcowy oraz niepewność pomiarową, uwzględniając niepewność statystyczną i niepewność pojedynczych pomiarów. - Otrzymaną wartość lepkości porównać z wartością podawaną w tablicach wielkości fizycznych. :!: **Uwaga.** Z opisu metody pomiarowej wynika, że wyznaczona lepkość nie powinna zależeć od średnicy kulek. Jeśli w ćwiczeniu używano kulek o różnych średnicach, należy sprawdzić czy taka zależność występuje wykonując wykres zależności $\eta(d)$. Jeśli korelacja jest zauważalna to sprawdzić dla których pomiarów liczba Reynoldsa jest wystarczająco mała. ===== - Wzory tabel ===== **Tabela 7.1. Pomiary wstępne i dane tablicowe.** ^ Gęstość cieczy | $\rho_c \left[ \frac{kg}{m^3} \right] = $ _______ $\pm$ _______ | ^ Temperatura pomiarów | $t_p \left[ ^\circ C \right] = $ _______ $\pm$ _______ | ^ Długość drogi opadania CD | $l \left[ m \right] = $ _______ $\pm$ _______ | ^ Przyspieszenie ziemskie | $g \left[ \frac{m}{s^2} \right] = $ _______ $\pm$ _______ | ^ Gęstość kulek (rodzaj pierwszy) | $\rho_{ks} \left[ \frac{kg}{m^3} \right] = $ _______ $\pm$ _______ | ^ Gęstość kulek (rodzaj drugi) | $\rho_{ks} \left[ \frac{kg}{m^3} \right] = $ _______ $\pm$ _______ | ^ Niepewność pomiaru czasu opadania kulek | $\delta t\ [s] = \pm$ _______ | ^ Niepewność pomiaru średnicy kulek | $\delta d\ [m] = \pm$ _______ | **Tabela 7.2. Wyniki pomiarów.** (Należy sporządzić oddzielne tabele dla każdego rodzaju kulek, zwróć uwagę na jednostki długości) **Tabela 7.2. Wyniki pomiarów.** (Należy sporządzić oddzielne tabele dla każdego rodzaju kulek, zwróć uwagę na jednostki długości) |< - 6em 6em 6em 6em 6em >| ^ Rodzaj kulek: || |||| ^ Lp. ^ $d\,[\mathrm{m}]$ ^ $t\,[\mathrm{s}]$ ^ $\eta\,[\mathrm{Pa\,s}]$ ^ $\vert\bar{\eta} - \eta_i\vert$ ^ $\delta\eta_m$ ^ | 1 | | | | | | | 2 | | | | | | | 3 | | | | | | | 4 | | | | | | | 5 | | | | | | | 6 | | | | | | | 7 | | | | | | | 8 | | | | | | | 9 | | | | | | | 10 | | | | | | T. Suszko (2022)