======Ćw. nr 7. Doświadczenie Stokesa ======
===== - Cel ćwiczenia=====
* Wyznaczenie współczynnika lepkości cieczy.
===== - Zagadnienia =====
* 1. Pojęcie lepkości cieczy i gazów
* 2. [[http://pl.wikipedia.org/wiki/Prawo_Stokesa|Prawo Stokesa.]]
* 3. [[http://pl.wikipedia.org/wiki/Wiskozymetr|Przegląd wiskozymetrów.]]
===== - Wprowadzenie=====
==== - Lepkość ====
Lepkość jest wielkością charakteryzującą "tarcie" wewnętrzne cieczy lub gazu.
Gdyby wyobrazić sobie dwie płyty o powierzchni $S$
rozdzielone warstwą cieczy o grubości $d$, to
by przesuwać względem siebie te płyty potrzebujemy
użyć pewnej siły $F$ do pokonania oporów ruchu,
rzec można tarcia, pomiędzy warstwami cieczy.
Kolejne warstwy cieczy bowiem poruszają się
z coraz większą prędkością: od zera przy nieruchomej płycie
aż do prędkości równej prędkości $v$ poruszania się górnej płyty.
{{ts-visco-01.png?300 |}}
Siła ta okazuje się być generalnie proporcjonalna do
powierzchni $S$ oraz prędkości przesuwania się płyt
$v$ i odwrotnie proporcjonalna do grubości warstwy cieczy
$h$ (im grubsza jest warstwa cieczy, tym mniejsza jest względna
prędkość warstw płynu - mniejszy gradient prędkości).
$$F \sim S\frac{v}{h}\ .$$
Współczynnikiem proporcjonalności jest tzw. **współczynnik lepkości** $\eta$.
$$F = \eta S \frac{v}{h}\ .$$
Tak więc współczynnik lepkości jest stosunkiem naprężenia stycznego
wywoływanego wzajemnym przemieszczaniem się płyt do gradientu prędkości
$$\eta =
\frac{\frac{F}{S}}{\frac{v}{h}} \ \mathrm{\left[ \frac{\frac{N}{m^2}}{\frac{m}{s\, m}} = Pa\, s\right]}\ .$$
Lepkość cieczy jest jedną z ważnych wielkości
charakteryzujących ciecze, ważną w praktycznych zastosowaniach.
Przyrządy do pomiaru lepkości nazywane się **wiskozymetrami**.
==== - Przepływ laminarny i burzliwy ====
Trzeba zaznaczyć, że przedstawione rozważania dotyczą jedynie
przepływu uporządkowanego, warstwowego, zwanego **laminarnym**.
Jeżeli prędkości przepływu będą dostatecznie duże, przepływ stanie
się **burzliwy** (inaczej **turbulentny**), wystąpią wiry
mieszające ciecz i przedstawione równania przestaną obowiązywać.
Zachodzi pytanie: w jakich warunkach mamy do czynienia
z przepływem laminarnym, a kiedy dochodzi do przepływu
turbulentnego?
Jednym z kryteriów jest **liczba Reynoldsa**.
Jest to liczba obliczana przez zdefiniowany
przez O. Reynoldsa empiryczny wzór składający się
z wielkości charakteryzujących przepływ.
Wyraża niejako stosunek siły bezwładności
do sił lepkości w tym przepływie. Liczba
ta jest niemianowana (jednostki się skracają).
$$ \mathrm{Re} = \frac{\rho\, v\, d}{\eta} \ ,$$
gdzie kolejne wielkości to:
* $\mathrm{Re}$ -- liczba Reynoldsa,
* $\rho$ -- gęstość cieczy,
* $v $ -- prędkość przepływu (tu prędkość kulki),
* $d$ -- rozmiar charakterystyczny przepływu (na przykład średnica kulki),
* $\eta$ -- lepkość cieczy.
Okazuje się, że gdy liczba Reynoldsa w określonym rodzaju
przepływu osiągnie graniczną wartość (wyznaczoną eksperymentalnie),
to powyżej tej wartości przepływ staje się burzliwy.
:!: **Uwaga.** Wyżej przedstawione równania dotyczące lepkości dotyczą
zasadniczo przepływów o małej liczbie Reynoldsa, w zakresie przepływu laminarnego.
Z lepkością wiąże się pewna ciekawostka. Związany jest z nią najdłużej
trwający eksperyment na świecie: The Pitch Drop Experiment.\\
[[http://www.smp.uq.edu.au/content/pitch-drop-experiment]]\\
[[http://en.wikipedia.org/wiki/Pitch_drop_experiment]]\\
Lepkość smoły w tym eksperymencie szacowana jest na 107 Pa·s
===== - Opis eksperymentu =====
W układzie pomiarowym ćwiczenia zjawisko lepkości będzie obserwowane w cylindrze z płynem,
do którego wrzucane będą kulki z określonego materiału. Kulki podczas ruchu "porywać" będą
ze sobą koncentryczne warstwy cieczy, a tarcie pomiędzy nimi będzie wywoływało opory ruchu.
{{ts-visco-02.png?100|}}
Po wrzuceniu kulki do cylindra ustali się równowaga: siła oporu $F_o$ wzrośnie na tyle, że wraz
z siłą wyporu $F_w$ zrównoważy siłę ciężkości $F_c$ i kulka będzie poruszać się ruchem jednostajnym z pewną prędkością $v$, zależną od lepkości cieczy, ale też od rozmiaru i masy kulek.
{{ts-visco-03.png?100|}}
Układ pomiarowy składa się z cylindra miarowego wypełnionego cieczą, której lepkość zostanie wyznaczona.
{{ts-visco-04.png?110|}}
Na cylindrze zaznaczone są poziomy:
* A -- poziom powierzchni cieczy;
* B -- poziom, na którym prędkość kulki osiąga stałą wartość. Poziom zaznaczony jest tu orientacyjnie bo nie znamy jego konkretnego położenia;
* C -- poziom, na którym z całą pewnością prędkość będzie już stała. Od tego poziomu mierzony będzie czas opadania kulki;
* D -- poziom nad dnem cylindra, do którego będzie mierzony czas opadania.
Hamowanie kulki spowodowane jest działaniem na nią siły oporu cieczy $F_o$, zwanej siłą Stokesa. Jest ona proporcjonalna do:
* współczynnika lepkości cieczy $\eta$,
* prędkości kulki $ v $,
* średnicy kulki $ d $,
i jest oczywiście skierowana w kierunku przeciwnym do kierunku ruchu, czyli do góry.
Dla ciała o kształcie kulistym, poruszającego się w cieczy znajdującej się w naczyniu o średnicy znacznie większej niż średnica ciała i gdy mamy do czynienia z ruchem laminarnym, siła Stokesa jest równa:
$$F_o=3\pi\eta v d\ .$$
Na kulkę działa również siła wyporu cieczy, skierowana do góry, równa ciężarowi wypartej przez kulkę cieczy:
$$ F_w = V \rho_c g = \frac{4}{3}\pi r^3 \rho_c g = \frac{1}{6}\pi d^3 \rho_c g$$
oraz skierowana w dół siła ciężkości kulki:
$$ F_g = V \rho_k g = \frac{4}{3} \pi r^3 \rho_k g = \frac{1}{6} \pi d^3 \rho_k g\ ,$$
gdzie:
* $ V$ -- objętość kulki,
* $ \rho_c$ -- gęstość cieczy,
* $ \rho_k$ -- gęstość kulki,
* $ g$ -- przyspieszenie ziemskie,
* $r$ -- promień kulki,
* $d$ -- średnica kulki.
==== - Metoda pomiaru ====
Jeśli ruch odbywa się ze stałą prędkością (jednostajnie), to zachodzi równowaga między siłami:
$$F_o + F_w = F_g\ .$$
Po podstawieniu do tego równania wzorów na siłę oporu (Stokes'a), siłę wyporu i siłę ciężkości otrzymujemy następujące równanie:
$$3 \pi \eta v d + \frac{1}{6}\pi d^3 \rho_c g = \frac{1}{6} \pi d^3 \rho_k g\ ,$$
które po kilku przekształceniach przechodzi we wzór do obliczenia lepkości:
$$\eta=\frac{(\rho_k-\rho_c)g d^2 t}{18\,l}\ .$$
W ćwiczeniu do cieczy spuszczamy kulki (ołów, cyna, stal, szkło), których średnicę $d$ mierzymy. Następnie mierzymy czas opadania kulki na odcinku CD. Otrzymane wyniki umożliwią wyznaczenie lepkości.
==== - Przeprowadzenie pomiarów ====
- Zmierzyć gęstość cieczy $\rho_c$ przy pomocy areometru oraz temperaturę otoczenia, określić niepewności pomiarowe.
- W tablicach odszukać gęstości materiałów z jakich wykonane są kulki oraz wartość przyspieszenia ziemskiego. Zapisać wartości w tabeli (wg wzoru tab. 7.1). Gęstości te mozna też wyznaczyć eksperymentalnie.
- Linijką zmierzyć długość $l$ odcinka CD cylindra miarowego z gliceryną.
- Zmierzyć średnicę $d$ kulki.
- Spuścić kulkę z niewielkiej wysokości do cieczy i zmierzyć czas opadania kulki $t$ na odcinku CD.
- Ilość pomiarów i rodzaj kulek ustalić z prowadzącym zajęcia.
- Wyniki zapisać w tabelach 7.1. i 7.2.
:!: **Uwaga:** Dla wszystkich pomiarów ustalić niepewności pomiarowe.
===== - Opracowanie wyników =====
- Na podstawie wyników pomiarów obliczyć lepkość i uzupełnić odpowiednią kolumnę tabeli 7.2.
- Obliczyć niepewności maksymalne pojedynczych pomiarów $\delta \eta_m$ przez zastosowanie wzoru: $$ \delta \eta_m = \eta \left( \frac{\delta \rho}{\rho_k-\rho_c} + 2\frac{\delta d}{d} + \frac{\delta t}{t} + \frac{\delta g}{g} + \frac{\delta l}{l} \right)\ ,$$ który otrzymujemy stosując zwykłe reguły przenoszenia niepewności. **Nie ma potrzeby obliczania tej niepewności dla wszystkich pomiarów**. Wystarczy kilka dla uzyskania orientacji. Uzupełnić odpowiednie komórki ostatniej kolumny tabeli 7.2
- Obliczyć wartość średnią dla wybranych pomiarów oraz odchylenia od wartości średniej oraz uzupełnić odpowiednią kolumnę tabeli 7.2
- Określić wynik końcowy oraz niepewność pomiarową, uwzględniając niepewność statystyczną i niepewność pojedynczych pomiarów.
- Otrzymaną wartość lepkości porównać z wartością podawaną w tablicach wielkości fizycznych.
:!: **Uwaga.** Z opisu metody pomiarowej wynika, że wyznaczona lepkość nie powinna zależeć od średnicy kulek. Jeśli w ćwiczeniu używano kulek o różnych średnicach, należy sprawdzić czy taka zależność występuje wykonując wykres zależności $\eta(d)$. Jeśli korelacja jest zauważalna to sprawdzić dla których pomiarów liczba Reynoldsa jest wystarczająco mała.
===== - Wzory tabel =====
**Tabela 7.1. Pomiary wstępne i dane tablicowe.**
^ Gęstość cieczy | $\rho_c \left[ \frac{kg}{m^3} \right] = $ _______ $\pm$ _______ |
^ Temperatura pomiarów | $t_p \left[ ^\circ C \right] = $ _______ $\pm$ _______ |
^ Długość drogi opadania CD | $l \left[ m \right] = $ _______ $\pm$ _______ |
^ Przyspieszenie ziemskie | $g \left[ \frac{m}{s^2} \right] = $ _______ $\pm$ _______ |
^ Gęstość kulek (rodzaj pierwszy) | $\rho_{ks} \left[ \frac{kg}{m^3} \right] = $ _______ $\pm$ _______ |
^ Gęstość kulek (rodzaj drugi) | $\rho_{ks} \left[ \frac{kg}{m^3} \right] = $ _______ $\pm$ _______ |
^ Niepewność pomiaru czasu opadania kulek | $\delta t\ [s] = \pm$ _______ |
^ Niepewność pomiaru średnicy kulek | $\delta d\ [m] = \pm$ _______ |
**Tabela 7.2. Wyniki pomiarów.** (Należy sporządzić oddzielne tabele dla każdego rodzaju kulek, zwróć uwagę na jednostki długości)
**Tabela 7.2. Wyniki pomiarów.** (Należy sporządzić oddzielne tabele dla każdego rodzaju kulek, zwróć uwagę na jednostki długości)
|< - 6em 6em 6em 6em 6em >|
^ Rodzaj kulek: || ||||
^ Lp. ^ $d\,[\mathrm{m}]$ ^ $t\,[\mathrm{s}]$ ^ $\eta\,[\mathrm{Pa\,s}]$ ^ $\vert\bar{\eta} - \eta_i\vert$ ^ $\delta\eta_m$ ^
| 1 | | | | | |
| 2 | | | | | |
| 3 | | | | | |
| 4 | | | | | |
| 5 | | | | | |
| 6 | | | | | |
| 7 | | | | | |
| 8 | | | | | |
| 9 | | | | | |
| 10 | | | | | |
T. Suszko (2022)