====== Ćw. nr 8. Opór hydrodynamiczny, prawo Poiseuille’a ======
===== Zagadnienia =====
* Przepływ laminarny i turbulentny
* Lepkość i współczynnik lepkości dynamicznej
* Liczba Reynoldsa jako kryterium określające rodzaj przepływu
* Opór hydrodynamiczny
===== - Cel ćwiczenia =====
* Eksperymentalne sprawdzenie prawa Poiseuille’a dla płynu przepływającego przez igły iniekcyjne oraz wyznaczenie lepkości wody wykorzystując to prawo
===== - Zagadnienia =====
* Przepływ laminarny i turbulentny
* Lepkość i współczynnik lepkości dynamicznej
* Opór hydrodynamiczny
* prawo Poiseuille’a
===== - Wprowadzenie =====
==== - Lepkość ====
Przy omawianiu podstawowych zjawisk z hydrodynamiki (np. równanie Bernoulliego), idealizuje się mocno przepływ, zakładając brak istnienia oporu (rodzaju tarcia) między warstwami płynu lub gazu, poruszającymi się z różnymi prędkościami.
Gdy wyobrazić sobie dwie płyty o powierzchni $S$ rozdzielone warstwą cieczy o grubości $h$, to by przesuwać względem siebie te płyty, potrzebujemy użyć pewnej siły $F$ by ten opór pokonać.
{{:ts-visco-01.png?200|Przepływ laminarny warstwy płynu}} \\
**Rys. 1.** Przepływ laminarny warstwy płynu.
Przy niewielkich prędkościach ta siła oporu okazuje się być proporcjonalna do powierzchni $S$ oraz do prędkości przesuwania się płyt $v$ oraz jest odwrotnie proporcjonalna do grubości warstwy cieczy $h$:
$$F \sim \frac{Sv}{h}\ .$$
Współczynnikiem proporcjonalności jest tzw. **współczynnik lepkości** $\eta$:
$$F = \eta \frac{Sv}{h}\ .$$
Należy jeszcze raz podkreślić, że wywód powyższy dotyczy sytuacji gdy obraz przepływu da się przybliżyć przemieszczającymi się (także względem siebie) warstwami płynu (lub gazu). Taki przepływ nazywamy **laminarnym**. Gdy różnice prędkości między warstwami stają się zbyt duże, pojawiają się wiry i przepływ nabiera charakteru **burzliwego** lub inaczej **turbulentnego**.
Lepkość cieczy jest jedną z ważnych wielkości charakteryzujących ciecze, ważną w praktycznych zastosowaniach. Przyrządy do pomiaru lepkości nazywane się **wiskozymetrami**.
==== - Przepływ laminarny płynu w okrągłych kanałach. Prawo Poiseuille’a ====
By wywołać przepływ cieczy (lub gazu) o niezerowej lepkości rodzaju kanału potrzebna jest pewna różnica ciśnienia pomiędzy końcami odcinka kanału. Jeśli **przepływ jest laminarny** to zależność między objętościowym natężeniem przepływu $\dot{V}$ i ciśnieniem jest proporcjonalna:
$$ \dot{V} = \frac{V}{t} = \frac{1}{R}\Delta p\quad \mathrm{\left[ \frac{m^3}{s} = \frac{1}{ \frac{Pa}{m^3/s}}Pa \right]} \ ,$$
gdzie $\Delta p$ jest różnicą ciśnienia, a $R$ jest **oporem hydrodynamicznym przepływu** – parametrem zależnym od długości kanału, jego średnicy i lepkości płynu. Im większa długość, tym większy jest opór $R$, im mniejsza średnica, tym większy opór, im większa lepkość, tym większy opór. Jednostką oporu hydrodynamicznego musi być Pa/(m3/s) i jest to ciśnienie potrzebne do wywołania jednostkowego objętościowego natężenia przepływu (1 m3/s).
Lepkość płynu powoduje, że w kanale (rurze) najszybciej porusza się centralna jego część, a im bliżej ścianek tym warstwy płynu poruszają się wolniej. Biorąc pod uwagę definicję lepkości można wyprowadzić za pomocą rachunku całkowego wzór na opór $R$ odcinka $l$ okrągłego kanału o promieniu $r$:
$$ R = \frac{8 \eta l}{\pi r^4}\quad \mathrm{ \left[ \frac{Pa\cdot s \cdot m }{m^4} = \frac{Pa}{m^3/s} \right] } . $$
Wzór powyższy nosi miano prawa Poiseuille’a (franc. //puasei//, prawo //puaseia//).
===== - Opis ćwiczenia =====
Zależności służące do opisu prawa Poiseuille’a wykorzystamy do pomiaru lepkości wody. Łącząc dwa powyższe równania otrzymujemy:
$$ \dot{V} = \frac{\pi r^4}{8 \eta l} \Delta p\ ,$$
lub nieco inaczej:
$$ \dot{V} = \frac{\pi \Delta p}{8 \eta l} r^4\ ,$$
lub
$$ \dot{V}_\text{jedn} = \frac{\dot{V}}{\Delta p} = \frac{\pi}{128\, \eta l} d^4\ ,$$
gdzie $d$ jest średnicą kanału $\left( r^4 = \left( d/2\right)^4\right)$. Tak więc objętościowe natężenie przepływu przy jednostkowym ciśnieniu, oznaczone tu $\dot{V}_\text{jedn}$, powinno być proporcjonalne do czwartej potęgi średnicy kanału. We współczynniku proporcjonalności „ukryta” jest lepkość, której wartość wyznaczymy.
Woda przepływać będzie przez różne igły iniekcyjne o różnych średnicach i długości $l$, a mierzyć będziemy czas $t$ przepływu określonej objętości $V$ wody. Na podstawie otrzymanych danych wykonamy wykres zależności $\dot{V}_\text{jedn}(r^4) = a\, r^4$. Poprzez regresję liniową wyznaczymy współczynnik proporcjonalności $a$. Wiedząc, że
$$ a = \frac{\pi}{128\, \eta l} $$
można wyznaczyć lepkość płynu $\eta$:
$$ \eta = \frac{\pi}{128\, l a}\ .$$
Zadania do wykonania:
- Zapoznać się ze stanowiskiem.
- :!: **Uwaga**. Igły są intencjonalnie stępione, aczkolwiek należy uważać na możliwość skaleczenia.
- Przeprowadzić pomiary wpisując dane do tabeli wg wzoru (Tab. 1). Dbać, by przy każdej zastosowanej igle natężenie przepływu było porównywalne.
- Uzupełnić tabelę do wykonania regresji liniowej (Tab. 2).
- Wykonać regresję liniową, obliczyć współczynnik kierunkowy $a$ i jego niepewność $\delta a$
- Obliczyć lepkość.
- Obliczyć niepewność pomiarową przyjmując, że głównym źródłem błędów są przypadkowe zaburzenia pomiarów czyli $$ \delta \eta = \eta\frac{\delta a}{a}$$.
^ Tabela 1. Dane z pomiarów ^^^^^^
^ $l = \text{____}\times 10^{-3}\mathrm{m} $ ^^^^^^
^ Lp. ^ $d$ ^ $V$ ^ $t$ ^ $h$ ^ $\Delta p = \rho_\text{wody}gh$ ^
^ ::: ^ $\mathrm{[mm]}$ ^ $\mathrm{[cm^3]}$ ^ $\mathrm{[s]}$ ^ $\mathrm{[m]}$ ^ $\mathrm{[Pa]}$ ^
| 1 | | | | | |
| 2 | | | | | |
| 3 | | | | | |
| 4 | | | | | |
| 5 | | | | | |
^ Tabela 2 ^^^
^ Lp. ^ $x$ ^ $y$ ^
^ ::: ^ $d^4$ ^ $\dot{V}_\text{jedn}=\frac{V}{\Delta p\, t}$ ^
^ ::: ^ $\mathrm{[\times 10^{12}\ m]}$ ^ $\mathrm{[m^3/(Pa\ s)]}$ ^
| 1 | | |
| 2 | | |
| 3 | | |
| 4 | | |
| 5 | | |
Sprawozdanie powinno zawierać następujące punkty:
* Tabelkę identyfikacyjną studenta (lub zespołu) w formie podobnej do {{Art_Sprawozdanie_z_cw.pdf| proponowanej}}.
* **1. Opis ćwiczenia**. Należy krótko i zwięźle opisać ćwiczenie ze schematycznym rysunkiem układu pomiarowego. Nie powinno to zająć więcej niż pół strony A4.
* **2. Wielkości mierzone bezpośrednio i ich niepewności**. Należy wskazać, jakie wielkości były mierzone bezpośrednio oraz jaka była dokładność tych pomiarów.
* **3. Tabela wyników**. Należy umieścić tabelę podobną do Tab. 1.
* **4. Regresja liniowa**. Należy zamieścić tabele jak Tab. 2 lub w [[art-rach-niep-pogladowo|formie obszerniejszej]] w zależności od tego, jakie metody i narzędzia zostały użyte. Podać informację o tych metodach.
* **5. Wynik końcowy**. Podać wynik końcowy odpowiednio zaokrąglony, wraz z jednostką. Porównać ten wynik z danymi z innych źródeł.
* **6. Konkluzje, uwagi, wnioski**. Można jednak zawrzeć tu dowolne uwagi dotyczące ćwiczenia. Pozostawiamy to kreatywności studentów.
T. Suszko (2025)