====== Ćw. ChF-01. Pomiar entalpii molowej reakcji zobojętniania ====== ===== - Cel ćwiczenia ===== * Celem ćwiczenia jest wyznaczenie molowej entalpii reakcji zobojętniania w reakcji mocnej zasady, np. NaOH, mocnym kwasem, np. HCl lub HNO3. ===== - Zagadnienia ===== * Podstawowe pojęcia termodynamiczne: układ (izolowany, zamknięty, otwarty), otoczenie układu, parametry stanu * Wielkości ekstensywne i intensywne * Energia wewnętrzna. I zasada termodynamiki * Entalpia * Entalpia rozcieńczania, rozpuszczania i zobojętniania * Kalorymetria ===== - Wprowadzenie ===== Zasada zachowania energii rozszerzona na zjawiska cieplne przyjmuje formę tak zwanej **pierwszej zasady termodynamiki** i definiuje pojęcie **energii wewnętrznej**. Jest ona nie tylko pojęciem, ale też fizyczną wielkością oznaczaną najczęściej jako $U$. W dowolnym procesie zmiana $\Delta U$ układu równa się sumie ciepła dostarczonego z otoczenia $\Delta Q$, oraz pracy $\Delta W$ wykonanej nad układem. $$ \Delta U = \Delta Q + \Delta W \ .\tag{1}$$ Energia wewnętrzna układu, tak jak zasadniczo każdy rodzaj energii, jest funkcją stanu; jej zmiana nie zależy od drogi (sposobu) przemiany, lecz tylko od stanu początkowego i końcowego. Ciepło i praca natomiast nie są funkcjami stanu, mimo że wyrażają się tą samą jednostką. Gdy jedyną pracą wykonywaną przez układ podczas przemiany jest praca objętościowa, to I zasada termodynamiki przyjmie następującą różniczkową postać: $$ dU = dQ + p\, dV\ .\tag{2}$$ W chemii rozpatrujemy najczęściej przemiany izobaryczne ($p$ = ciśnienie atmosferyczne = const.). Dlatego dogodnym jest wprowadzić do opisu procesów wielkość (funkcję) zwaną **entalpią** $H$, która także jest funkcją stanu. $$ H = U + pV\ .\tag{3}$$ Różniczka zupełna tej funkcji wyraża się jako $$ dH = dU + p\,dV + V\,dp \ .\tag{4}$$ Łącząc równania (2) i (4) otrzymujemy równanie na infinitezymalną zmianę entalpii: $$ dH = dQ + V\,dp\ .\tag{5}$$ W przypadku przemiany izobarycznej (np. przy ciśnieniu atmosferycznym) $dp = 0$, a wymieniane ciepło równe jest całkowitej zmianie entalpii: $$ \Delta H = \Delta Q\ . \tag{6}$$ Natomiast w przypadku przemiany izochorycznej wymieniane ciepło równe jest całkowitej energii wewnętrznej: $$ \Delta U = \Delta Q\ . \tag{7}$$ Gdy mówimy o reakcjach w fazach skondensowanych, to zmiana entalpii jest praktycznie równa zmianie energii wewnętrznej, i dalej równa jest dostarczonemu (lub pobranemu) ciepłu z układu. Należy jeszcze zwrócić uwagę, że entalpię najczęściej rozpatrujemy w kategoriach wielkości **intensywnych** (w odróżnieniu od **ekstensywnych**), a więc w przeliczeniu na mol cząsteczek. ==== Ciepło i entalpia zobojętniania ==== Podczas reakcji zobojętniania kwasu zasadą: $$ \mathrm{H^{+} + OH^{-} \rightarrow H_2O }\ ,\tag{8a}$$ lub $$ \mathrm{H_3O^{+} + OH^{-} \rightarrow 2H_2O }\ ,\tag{8b}$$ wydziela się ciepło zwane **ciepłem zobojętniania**. W procesie izobarycznym jest ono równe **entalpii zobojętniania** $\Delta H$. Wartość $\Delta H$ dla mocnych kwasów i zasad jest wartością stałą, niezależną od rodzaju kwasu i zasady, równą ok. –56,6 kJ/mol w warunkach standardowych. Dowodzi to, że w reakcji biorą udział tylko jony H+ (H3O+) i OH-. Znak minus w wartości entalpii wskazuje na reakcję egzotermiczną, ponieważ układ (jony hydroniowe i wodorotlenkowe) oddaje ciepło do otoczenia, czyli do rozpuszczalnika, wody. ===== - Opis eksperymentu ===== Do doświadczenia wykorzystamy roztwory kwasów i zasad o określonym stężeniu molowym oraz szkolny kalorymetr wyposażony w termometr i ręczne mieszadło. {{:cw-chf-entalpia-zobojetniania.png?600|}}\\ **Rys.** Zdjęcie stanowiska ze sprzętem i materiałami do wykonania ćwiczenia. Przy zmieszaniu roztworów w kalorymetrze nastąpi wzrost temperatury spowodowanego wydzieleniem ciepła reakcji. Znając ilość wydzielonego ciepła $\Delta Q$ oraz ilość moli $n$ powstałej wody w wyniku zobojętnienia jonów wodorotlenowych można obliczyć entalpię zobojętniania: $$ \Delta H = \frac{\Delta Q}{n}. \tag{9}$$ Jeśli dysponujemy wartością pojemności cieplnej układu i przyrostem temperatury spowodowanym procesem zobojętniania, to możemy obliczyć wydzielone ciepło podczas tej reakcji: $$ \Delta Q = C\, \Delta T\ .\tag{10}$$ Pojemność cieplną $C$ obliczyć można z ciepła właściwego $c$ i masy $m$ wody w układzie (kalorymetrze). $$ C = c\, m \ .\tag{10}$$ Zwróćmy uwagę, że oprócz wody podgrzewane jest także wewnętrzne naczynie kalorymetru. Ze względu jednak na znikomą jego masę, oraz ograniczoną dokładność pomiarów spowodowaną innymi czynnikami, pominiemy ten aspekt w obliczeniach. Łącząc równania (9) i (10) otrzymujemy wzór do obliczenia entalpii: $$ \Delta H = \frac{c\, m\, \Delta T}{n}. \tag{11}$$ We wzorze występują oczywiście nie tylko wielkości bezpośrednio mierzone, ale studentom pozostawiamy szczegóły do przemyślenia. ==== - Przygotowanie stanowiska i przeprowadzenie pomiarów ==== Eksperyment będzie składał się z kilku etapów: * Przygotowanie roztworów i określenie ilość molowych substratów. * Stabilizacja. * Pomiaru przyrostu temperatury układu spowodowanego reakcją zobojętniania. * Stabilizacja. Powtarzające się etapy stabilizacji są potrzebne dla jak najbardziej precyzyjnego wyznaczenia przyrostu temperatury. Bardziej szczegółowe zestawienie czynności wygląda następująco: - Przygotować 50 cm³ 0,50-molowego roztworu NaOH oraz 50 cm³ 0,50-molowego roztworu HCl lub HNO3. - Do kalorymetru wlać roztwór NaOH, założyć pokrywę i w otwór wsunąć termometr. - Uruchomić stoper i nie wyłączać go do końca eksperymentu. - Dokonywać odczytu temperatury co 15 sekund czekając na stabilizację układu (ok. 5 minut). - Przygotować smartfon do nargania filmu, tak by w polu widzenia obiektywu był termometr i ewentualnie stoper. - Włączyć nagrywanie i przez lejek i otwór w pokrywie kalorymetru dodać roztwór HCl. - Nagrywanie można wyłączyć po około minucie. - Kontynuować odczyt temperatury co np. 15 sekund do momentu ustalenia równowagi termicznej. Wykonać ten sam eksperyment dla 0,50-molowych roztworów HCl i HNO3. **Tabela 1.** Dane pomiarowe |< 18em 9em 9em >| ^ Liczba moli $n$ = ____ ± ____ || ^ Masa wody $m$ = ____ ± ____ g || ^ Czas $t$ [s] ^ Temp. $T_1$ [°C] ^ | \\ | | | \\ | | | \\ | | | \\ | | | \\ | | | \\ | | | ... | ... | ===== - Opracowanie wyników ===== - Na podstawie tabeli przygotować wykresy zależności temperatury od czasu $T(t)$ dla obu eksperymentów. Jest on potrzebny, by rzetelnie określić przyrost temperatury. - Po określeniu przyrostów temperatury dokonać obliczenia entalpii zobojętniania. - Oszacować niepewność obliczonej wielkości stosując poznane w trakcie studiów metody. - Wynik końcowy podać właściwie zaokrąglony Sprawozdanie powinno zawierać następujące punkty: * **Tabelkę identyfikacyjną** studenta (lub zespołu) * **1. Opis ćwiczenia**. Należy krótko i zwięźle opisać ćwiczenie ze schematycznym rysunkiem układu pomiarowego. Nie powinno to zająć więcej niż pół, czy 3/4 strony A4. * **2. Wyniki eksperymentów**. Zamieścić należy tabele pomiarowe wg wzorów proponowanych wyżej, wykresy oraz przykładowe obliczenia z komentarzem. * **3. Wynik końcowy**. Końcowy wynik odpowiednio zaokrąglony i z właściwą jednostką. * **4. Konkluzje, uwagi, wnioski**. Pozostawiamy to kreatywności studentów. T. Suszko (2025, 2026)