====== Ćw. ChF-03. Konduktometryczne wyznaczanie stopnia dysocjacji, stałej dysocjacji i pH kwasu octowego ====== ===== Cele ćwiczenia ===== - Zapoznanie się z zasadą pomiaru przewodności elektrolitycznej roztworów. - Wyznaczenie przewodności molowej roztworów kwasu octowego o różnych stężeniach - Wyznaczenie stopnia dysocjacji $\alpha$ kwasu octowego i określenie wpływu stężenia słabego elektrolitu na stopień jego dysocjacji. - Wyznaczenie stałej dysocjacji kwasowej $K_a$ i wartości $pK_a$. - Obliczenie stężenia jonów H⁺ oraz pH badanych roztworów. ===== - Zagadnienia ===== - Przewodnictwo elektrolityczne roztworów – mechanizm przewodzenia prądu przez elektrolity oraz czynniki wpływające na przewodność roztworu. - Przewodność właściwa i przewodność molowa – definicje, jednostki oraz zależność tych wielkości od stężenia elektrolitu. - Elektrolity mocne i słabe – różnice w stopniu dysocjacji i właściwościach przewodzących. - Prawo rozcieńczeń Ostwalda – zależność między stężeniem, stopniem dysocjacji i stałą dysocjacji słabego elektrolitu. - Podstawy konduktometrii – zasada pomiaru przewodności roztworów oraz wpływ temperatury na wynik pomiaru. ===== - Wprowadzenie ===== Roztwory elektrolitów przewodzą prąd elektryczny dzięki obecności jonów. Przewodność roztworu zależy m.in. od stężenia i rodzaju jonów, ich ruchliwości, stopnia dysocjacji elektrolitu oraz temperatury. Kwas octowy jest słabym, jednoprotowym elektrolitem. W wodzie ulega częściowej dysocjacji: $$ \ce{ CH_3COOH + H_2O <=> CH_3COO^- + H_3O^+\ .}$$ W zapisie uproszczonym: $$ \ce{ CH_3COOH <=> CH_3COO^ + H^⁺ \ .}$$ Wraz z rozcieńczaniem roztworu stopień dysocjacji słabego elektrolitu wzrasta. Zależność tę można badać konduktometrycznie, poprzez bezpośredni pomiar przewodności właściwej roztworów o różnym stężeniu. ==== - Przewodność właściwa ==== Przewodność właściwa (konduktywność) κ jest miarą zdolności danego materiału lub roztworu (przewodników drugiego rodzaju) do przewodzenia prądu elektrycznego. Jest odwrotnością oporności właściwej ρ. $$ \kappa = \frac{1}{\rho} $$ Fizycznie, odpowiada ona przewodności 1 dm³ roztworu między elektrodami o powierzchni 1 m² znajdującymi się w odległości 1 m od siebie. Jednostką przewodności właściwej w układzie SI jest simens na metr (S/m lub inaczej Sm-1). W praktyce laboratoryjnej stosuje się także S/cm, mS/cm oraz µS/cm. Dla rozcieńczonych roztworów należy uwzględnić przewodność wody użytej do przygotowania roztworów: $$ \kappa_\mathrm{\ kor} = \kappa_\mathrm{\ roztworu} − \kappa_\mathrm{\ H_2O} \ ,$$ gdzie: \\ $\kappa_\mathrm{\ kor}$ – skorygowana przewodność właściwa, \\ $\kappa_\mathrm{\ roztworu}$ – zmierzona przewodność roztworu, \\ $\kappa_\mathrm{\ H_2O}$ – przewodność wody. ==== - Przewodność molowa ==== Przewodność roztworu, w którym między dwiema elektrodami odległymi o 1 m znajduje się ilość elektrolitu odpowiadająca 1 molowi, nazywamy przewodnością molową $\Lambda_m$ tego roztworu. $$ \Lambda_m = \kappa_\mathrm{\ kor}/c \ .$$ Jednostką $\Lambda_m$ w układzie SI jest S·m²/mol lub S·m²mol⁻¹ ($\kappa$ w S/m, $c$ w mol/m³). Jeżeli, jednak $\kappa$ jest wyrażona w S/cm, a stężenie $c$ w mol/dm³, przewodność molową oblicza się ze wzoru: $$ \Lambda_m = (1000 \times \kappa_\mathrm{\ kor})/ c \ , $$ a jednostką $ \Lambda_m$ jest S·cm²·/ mol. ==== - Graniczna przewodność molowa ==== Graniczna przewodność molowa $\Lambda_m^0$ jest wartością, do której dąży przewodność molowa elektrolitu przy nieskończenie dużym rozcieńczeniu ($c$ → 0). W takich warunkach oddziaływania między jonami stają się pomijalnie małe, a jony migrują praktycznie niezależnie od siebie. Jednostką $\Lambda_m^0$ jest S×m²/mol, a w praktyce również S×cm²/mol. Zgodnie z prawem niezależnej migracji jonów Kohlrauscha: $$ \Lambda_m^0 = \lambda^0\,\mathrm{H^{+}} + \lambda^0\,\mathrm{CH_3COO^{-}} \ ,$$ gdzie: \\ $ \lambda^0\ce{H^+} $ – przewodność graniczna kationu $\ce{H^+}$, \\ $ \lambda^0\,\ce{CH_3COO^-} $ – przewodność graniczna anionu CH₃COO⁻. W temperaturze 25°C można przyjąć: $ \lambda^0 \ce{H^+}$ = 349,6 S·cm²·/ mol oraz \\ $ \lambda^0\, \mathrm{CH_3COO^{-}} $ = 40,9 S·cm²/mol, i stąd:\\ $ \Lambda_m^0\, \mathrm{CH_3COOH} $ = 390,5 S·cm²/mol. ==== - Stopień dysocjacji ==== Stopień dysocjacji $\alpha$ określa, jaka część początkowej liczby cząsteczek elektrolitu uległa dysocjacji na jony. Jest to wielkość bezwymiarowa, przyjmująca wartości od 0 do 1; może być również wyrażana w procentach. $$ \alpha = n_\mathrm{\ zdys}/n_0 \quad \mathrm{lub} \quad \alpha = c_\mathrm{\ zdys}/c_0 $$ Stopień dysocjacji wyrażony w procentach: $$ \alpha = \alpha \times 100\%$$ W przypadku oznaczeń konduktometrycznych wykorzystana zostanie następująca zależność: $$ \alpha = \Lambda_m / \Lambda_m^0 \ . $$ ==== - Stała dysocjacji ==== Stała dysocjacji kwasowej $K_a$ jest stałą równowagi opisującą dysocjację kwasu w roztworze wodnym i stanowi miarę jego zdolności do oddawania protonu $\ce{H^+}$. Im większa wartość $K_a$, tym większy jest stopień dysocjacji kwasu w porównywalnych warunkach. W uproszczonym ujęciu stężeniowym stosowanym w tym ćwiczeniu $K_a$ może być podawana w mol/dm³. Termodynamiczna stała równowagi, zdefiniowana za pomocą aktywności jonów, jest wielkością bezwymiarową. Dla równowagi $\ce{CH_3COOH <=> H^+ + CH_3COO^-}$: $$ K_a = \ce{ \frac{ [H^+] \times [CH_3COO^-]}{[CH_3COOH]} }$$ Jeżeli początkowe stężenie kwasu wynosi $c$, a stopień dysocjacji $\alpha$: $$ \ce{[H^+]} = c\,\alpha \\ \ce{[CH_3COO^-]} = c\,\alpha \\ \ce{[CH_3COOH]} = c\,(1 − \alpha) \\ $$ Po podstawieniu otrzymuje się równanie wynikające z prawa rozcieńczeń Ostwalda: $$ K_a = \frac{c\,\alpha^2}{1 − \alpha} $$ Ponieważ $\alpha = \Lambda_m/\Lambda_m^0$, można również zapisać: $$ K_a = c \left(\Lambda_m/\Lambda_m^0\right)^2 / \left[1 − \left(\Lambda_m/\Lambda_m^0\right) \right] \ . $$ Dla kwasu octowego w temperaturze 25 °C wartość literaturowa wynosi w przybliżeniu: $$ K_a \approx 1{,}8 × 10^{-5} \\ pK_a = −log(K_a) \approx 4{,}76 \ .$$ ==== - Wyznaczanie pH ==== Z definicji pH jest miarą kwasowości roztworu i jest zdefiniowane jako ujemny logarytm dziesiętny z aktywności jonów wodorowych (ściślej, jonów hydroniowych): $$\mathrm{pH} = −\log\left(a_\mathrm{H^+}\right)\ . $$ pH jest wielkością bezwymiarową. W rozcieńczonych roztworach, w uproszczonych obliczeniach, aktywność można przybliżyć stężeniem jonów $\ce{H^+}$ ($\ce{[H^+]}$). $$ \ce{[H^+]} = c\, \alpha \\ \mathrm{pH} = −\log(\ce{[H^+]}) $$ Po połączeniu zależności: $$ \mathrm{pH} = −\log(c\,\alpha)\ ,$$ lub bezpośrednio z przewodności molowej: $$ \mathrm{pH} = −\log\left[c \, (\Lambda_m/\Lambda_m^0)\right] \ .$$ Tak wyznaczone pH jest wartością przybliżoną, ponieważ ścisła definicja pH opiera się na aktywności jonów wodorowych, a nie wyłącznie na ich stężeniu. ===== - Opis eksperymentu ===== Sprzęt i odczynniki: - konduktometr Mettler Toledo FiveEasy FP30 z czujnikiem przewodności, - zlewki, kolby miarowe, opcjonalnie: pipety, pipety automatyczne, cylindry miarowe, - woda dejonizowana, - roztwóry wzorcowe do kalibracji konduktometru, - roztwory CH3COOH o stężeniach: 0,0500, 0,0250, 0,0100, 0,0050 i 0,0025 mol/dm³. {{:cw-chf-konduktometr.png?600|}}\\ **Rys.** Sprzęt i odczynniki na stanowisku do wykonania ćwiczenia. ==== - Wykonanie ćwiczenia ==== - Włączyć konduktometr Mettler Toledo FiveEasy FP30 i przygotować czujnik przewodności do pracy. - Skalibrować konduktometr odpowiednim roztworem wzorcowym zgodnie z instrukcją urządzenia (jeżeli wymagane przez prowadzącego zajęcia). - Zmierzyć temperaturę badanych roztworów. Konduktometr Mettler Toledo FiveEasy FP30 wyposażony jest w czujnik temperatury. - Zmierzyć przewodność wody dejonizowanej użytej do przygotowania roztworów i zapisać κH₂O. - Pomiary roztworów CH₃COOH wykonywać od najmniejszego do największego stężenia: 0,0025 → 0,0050 → 0,0100 → 0,0250 → 0,0500 mol/dm³. - Przed każdym pomiarem przepłukać czujnik wodą dejonizowaną, a następnie niewielką ilością badanego roztworu. - Zanurzyć czujnik w roztworze. Upewnić się, że w obszarze pomiarowym nie znajdują się pęcherzyki powietrza. - Po ustabilizowaniu wskazania zapisać przewodność, jednostkę oraz temperaturę. - Dla każdego roztworu wykonać kilka pomiarów, zgodnie ze wskazaniami prowadzącego zajęcia. ==== - Opracowanie wyników ==== Dla każdego z badanych roztworów wykonać obliczenia w następującej kolejności: * Średnia przewodność (dla $n$ pomiarów) $$ \kappa_\text{\ śr} = (\kappa_1 + \kappa_2 + \dots + \kappa_n)/ n \ ,$$ (gdzie $n$ – liczba pomiarów). * Korekta przewodności wody: $$ \kappa_\text{\ kor} = \kappa_\text{\ śr} − \kappa_\ce{H_2O} \ .$$ * Przewodność molowa: $$ \Lambda_m = (1000 \times \kappa_\text{\ kor})/c \ .$$ * Stopień dysocjacji: $$ \alpha = \Lambda_m / 390{,}5; \quad α\,[\%] = 100\% \times \alpha \ .$$ **Uwaga!** Wzór na $\alpha$ jest prawdziwy jedynie wówczas, gdy temperatura jest równa 25°C. W przypadku innej temperatury pomiaru, należy dokonać przeliczenia $\Lambda_m^0$, zgodnie ze wskazówkami prowadzącego zajęcia. * Stała dysocjacji: $$ K_a = c\,\alpha^2/(1 − \alpha);\quad pK_a = −\log(K_a)\ ,$$ * Stężenie jonów wodorowych i pH: $$ \ce{[H⁺]} = c\,α; \quad \mathrm{pH} = −\log(c\,\alpha) \ .$$ Wyniki pomiarów i obliczeń zanotować w tabeli: |< 100% - - - - 5em 5em 5em 5em - 5em >| ^ //c// \\ [mol/dm³] ^ //κ//śr \\ [S/cm] ^ //κ//kor \\ [S/cm] ^ Λₘ \\ [S·cm²/mol] ^ α ^ α \\ [%] ^ Kₐ ^ pKₐ ^ [H⁺] \\ [mol/dm³] ^ pH ^ | 0,0025 | | | | | | | | | | 0,0050 | | | | | | | | | | 0,0100 | | | | | | | | | | 0,0200 | | | | | | | | | | 0,0500 | | | | | | | | | Na podstawie uzyskanych wyników sporządzić wykresy: * κ = f(//c//) – przewodność właściwa w funkcji stężenia, * Λₘ = f(//c//) – przewodność molowa w funkcji stężenia, * α = f(//c//) – stopień dysocjacji w funkcji stężenia. ==== - Zawartość sprawozdania ==== Sprawozdanie powinno zawierać następujące punkty: * Tabelkę identyfikacyjną studenta (lub zespołu). * Opis ćwiczenia. Należy krótko i zwięźle opisać ćwiczenie – opis nie powinien zająć więcej niż 3/4 strony A4 lub 1 stronę A4 (wraz z niezbędnymi wzorami). * Wyniki eksperymentów i obliczeń. Zamieścić należy tabelę wg wzoru zaproponowanego wyżej, wykresy oraz przykładowe obliczenia (np. obliczenia dla dwóch wybranych stężeń) z komentarzem. * Dyskusję wyników: omówienie wpływu stężenia CH₃COOH na przewodność właściwą, przewodność molową i pH, wyjaśnienie zmiany stopnia dysocjacji podczas rozcieńczania, porównanie wartości Kₐ z wartością literaturową. * Konkluzje, uwagi, wnioski. Pozostawiamy to kreatywności studentów. E. Dobruchowska (2026)