====== Ćw. ChF-04. Elektroliza – oznaczanie miedzi metodą elektrograwimetryczną ====== **Cel ćwiczenia:** Celem ćwiczenia jest ilościowe oznaczenie miedzi(II) w badanym roztworze przez elektrolityczne wydzielenie miedzi metalicznej na katodzie platynowej. Zapoznanie się z reakcjami utleniania i redukcji przebiegającymi na elektrodach oraz prawami Faradaya. ===== Zagadnienia ===== * Elektrolity i przewodnictwo jonowe roztworów; pojęcia: elektroliza, elektrolizer, elektroda, katoda, anoda. * Utlenianie i redukcja; kierunek przepływu elektronów w obwodzie zewnętrznym i migracja jonów w elektrolicie. * Reakcje elektrodowe podczas elektrolizy roztworu CuSO₄ z elektrodami platynowymi. * Elektrograwimetria jako metoda ilościowej analizy chemicznej; wymagania dotyczące osadu. * Pierwsze i drugie prawo Faradaya. ===== - Wprowadzenie ===== ==== - Elektroliza i procesy elektrodowe ==== Elektroliza to proces wymuszania reakcji elektrochemicznych przez doprowadzenie energii elektrycznej z zewnętrznego źródła prądu stałego. W elektrolizerze katoda jest elektrodą ujemną, na której zachodzi redukcja, a anoda elektrodą dodatnią, na której zachodzi utlenianie. W roztworze prąd przenoszony jest przez jony; w obwodzie zewnętrznym – metalicznym przez elektrony. Podczas oznaczania miedzi na katodzie platynowej zachodzi reakcja: $$ \ce{Cu^{2+}(aq) + 2e^- -> Cu(s)} \qquad \text{(katoda)} $$ Na obojętnej anodzie platynowej możliwe jest utlenianie wody, opisywane reakcją (reakcja główna w uproszczonym opisie): $$ \ce{2H2O(l) -> O2(g) + 4H+(aq) + 4e^-} \qquad \text{(anoda)}\ . $$ Sumarycznie, dla tego uproszczonego modelu: $$ \ce{2Cu^{2+}(aq) + 2H2O(l) -> 2Cu(s) + O2(g) + 4H+(aq)} $$ W rzeczywistym roztworze, zawierającym również H₂SO₄ i NH₄NO₃, mogą zachodzić reakcje uboczne; dlatego równania te przedstawiają podstawowy mechanizm, a nie pełny bilans wszystkich możliwych procesów. ==== - Podstawy elektrograwimetrii ==== Elektrograwimetria polega na ilościowym wydzieleniu oznaczanego składnika na elektrodzie, a następnie określeniu jego masy przez ważenie elektrody przed i po elektrolizie. Aby wynik był wiarygodny, osad powinien być trwały, zwarty, dobrze przylegający i możliwie wolny od zanieczyszczeń. Platyna pełni funkcję przewodzącego, względnie obojętnego podłoża, na którym osadza się miedź. Masa wydzielonej miedzi wynosi: $$ m(\mathrm{Cu})=m_2-m_1 $$ gdzie: $m_1$ – masa czystej i suchej katody [g]; $m_2$ – masa suchej katody z osadem miedzi [g]. Jeżeli objętość badanej próbki $V_p$ jest znana, stężenie masowe miedzi wynosi: $$ \gamma(\mathrm{Cu})=\frac{m_2-m_1}{V_p}\quad [\mathrm{g/dm^3}] $$ przy $V_p$ wyrażonym w dm³. Natomiast stężenie molowe jest równe: $$ c_m(\ce{Cu^{2+}})=\frac{m_2-m_1}{M(\mathrm{Cu})\,V_p}\quad [\mathrm{mol/dm^3}] $$ $M(\mathrm{Cu})=63{,}546\ \mathrm{g/mol}$. Jeśli objętość próbki nie została określona, należy podać masę miedzi w analizowanej porcji, bez wyznaczania stężenia. ==== - Prawa Faradaya ==== I prawo Faradaya pozwala wyznaczyć teoretyczną masę substancji wydzielonej na elektrodzie na podstawie ładunku elektrycznego przepływającego przez elektrolit. Wyprowadzenie wzoru dla miedzi rozpoczyna się od reakcji katodowej: $$ \ce{Cu^{2+} + 2e^- -> Cu} $$ Z równania reakcji wynika, że do redukcji jednego mola jonów Cu²⁺ do miedzi metalicznej potrzebne są dwa mole elektronów. Ładunek elektryczny $Q$ [C] przepływający w czasie $t$ [s] przy stałym natężeniu prądu $I$ [A] wynosi: $$ Q=I\cdot t $$ Jeden mol elektronów przenosi ładunek odpowiadający stałej Faradaya $F\approx 96\,485\ \mathrm{C/mol}$. Liczba moli elektronów wynosi więc: $$ n(e^-)=\frac{Q}{F}=\frac{I\cdot t}{F} $$ Ponieważ do wydzielenia jednego mola Cu potrzebne są dwa mole elektronów, liczba moli osadzonej miedzi jest dwukrotnie mniejsza: $$ n(\mathrm{Cu})=\frac{n(e^-)}{2}=\frac{I\cdot t}{2F} $$ Masa substancji jest iloczynem liczby moli $n$ i masy molowej $M$. Dla miedzi otrzymujemy: $$ m_{\mathrm{teor}}(\mathrm{Cu})=\frac{M(\mathrm{Cu})\cdot I\cdot t}{2F} $$ gdzie $m_{\mathrm{teor}}(\mathrm{Cu})$ – teoretyczna masa wydzielonej miedzi [g], $M(\mathrm{Cu})=63{,}546\ \mathrm{g/mol}$, $I$ – natężenie prądu [A], $t$ – czas elektrolizy [s], $F$ – stała Faradaya [C/mol]. Liczba 2 w mianowniku wynika z udziału dwóch elektronów w reakcji redukcji Cu²⁺. Wzór opisuje masę teoretyczną, ponieważ zakłada, że cały przepływający ładunek zostaje zużyty na redukcję jonów Cu²⁺. W praktyce część ładunku może być zużywana w reakcjach ubocznych, np. podczas wydzielania wodoru na katodzie. Drugie prawo Faradaya mówi, że przy tym samym ładunku masy wydzielonych substancji są proporcjonalne do ich równoważników elektrochemicznych $M/z$, gdzie $z$ – liczba elektronów biorących udział w reakcji elektrodowej lub wartościowość jonu (w przypadku miedzi, $z=2$). ==== - Znaczenie warunków prowadzenia elektrolizy ==== Podwyższona temperatura i mieszanie ułatwiają transport jonów Cu²⁺ do katody. Dobór natężenia prądu wpływa na szybkość wydzielania oraz strukturę osadu; zbyt duża gęstość prądu może sprzyjać osadom słabo przylegającym i reakcjom ubocznym. Dodatek H₂SO₄ zapewnia kwaśne środowisko i zwiększa przewodnictwo roztworu. NH₄NO₃ dostarcza jonów NO₃⁻ mogących pełnić funkcję depolaryzatora katodowego, ogranicza niepożądane wydzielanie wodoru i poprawia warunki tworzenia osadu miedzi. Odbarwienie roztworu wskazuje na spadek stężenia niebieskich jonów Cu²⁺, ale samo w sobie nie dowodzi całkowitego zakończenia oznaczenia. ===== - Opis eksperymentu ===== ==== - Odczynniki ==== * Badany roztwór CuSO₄ zawierający jony Cu²⁺. * Stężony H₂SO₄ – 2 cm³ na próbkę. * Stały NH₄NO₃ – 1–3 g na próbkę. * Stężony HNO₃ – do usunięcia osadu miedzi z katody po analizie. * Woda destylowana – do przemywania elektrody. ==== - Aparatura i sprzęt laboratoryjny ==== * Elektrolizer ze źródłem prądu stałego i regulacją natężenia. {{:cw-chf-elektrolizer.png?500|Elektrolizer laboratoryjny WAMED EP5-1}}\\ **Rys.** Elektrolizer laboratoryjny WAMED EP5-1. * Dwie elektrody platynowe (większa jako katoda). * Waga analityczna o rozdzielczości 0,0001 g. * Suszarka elektryczna, mieszadło magnetyczne z elementem mieszającym. * Zlewka 250 cm³, tryskawka; wyposażenie do bezpiecznego ogrzewania roztworu. ==== - Wykonanie ćwiczenia ==== - Czystą, suchą katodę platynową (większą elektrodę) zważyć z dokładnością do 0,0001 g. Zanotować $m_1$. - Zamocować obie elektrody w elektrolizerze, upewniając się, że nie stykają się ze sobą. - Do badanej porcji roztworu zawierającego Cu²⁺ dodać ostrożnie 2 cm³ stężonego H₂SO₄ oraz 1–3 g stałego NH₄NO₃, zgodnie ze wskazówkami prowadzącego. - Ogrzać roztwór do około 80°C. - Umieścić element mieszający w zlewce, ustawić zlewkę w elektrolizerze i zanurzyć elektrody tak, aby część ich powierzchni pozostawała ponad roztworem. Rozpocząć mieszanie. - Włączyć zasilanie i prowadzić elektrolizę przy natężeniu $I=2{,}0\ \mathrm{A}$. Obserwować zmiany barwy roztworu i wyglądu osadu. - Po odbarwieniu roztworu zwiększyć natężenie prądu do 2,5–3,0 A i kontynuować elektrolizę przez około 30 min (lub według wskazań prowadzącego). - Sprawdzić kompletność osadzania przez nieznaczne głębsze zanurzenie katody: pojawienie się świeżego nalotu Cu na uprzednio niepokrytej części platyny wskazuje, że w roztworze pozostały jony Cu²⁺. W takim przypadku kontynuować elektrolizę według wskazań prowadzącego. - Po zakończeniu elektrolizy ostrożnie unieść elektrody ponad roztwór przy nadal włączonym prądzie, zgodnie z procedurą stanowiskową, następnie wyłączyć zasilanie. Nie dotykać elektrod ani połączeń elektrycznych pod napięciem. - Katodę z osadem miedzi przemyć wodą destylowaną, wysuszyć zgodnie z instrukcją prowadzącego, ostudzić i zważyć. Zanotować $m_2$. - Po odnotowaniu wyniku usunąć osad Cu z elektrody przy użyciu stężonego HNO₃ wyłącznie pod dygestorium i pod nadzorem prowadzącego; następnie spłukać katodę wodą destylowaną i wysuszyć. ==== - Bezpieczeństwo pracy ==== * Stężone H₂SO₄ i HNO₃ są silnie żrące; stosować fartuch, okulary i odpowiednie rękawice. Dodawanie kwasów i czyszczenie elektrody wykonywać zgodnie z instrukcją BHP prowadzącego. * Rozpuszczanie miedzi w HNO₃ może powodować wydzielanie toksycznych tlenków azotu (NOₓ). Czynność przeprowadzać wyłącznie pod dygestorium. * Unikać rozpryskiwania gorącego elektrolitu, zwarcia elektrod i manipulowania przy elementach pod napięciem. ===== - Opracowanie wyników ===== **Tabela 1. Dane pomiarowe** ^ Wielkość ^ Symbol ^ Wynik / jednostka ^ | Masa czystej katody | $m_1$ | ........ g | | Masa katody z osadem | $m_2$ | ........ g | | Masa wydzielonej miedzi | $m(\mathrm{Cu})$ | ........ g | | Objętość badanej próbki (jeśli znana) | $V_p$ | ........ cm³ | | Stężenie masowe (jeśli możliwe) | $\gamma(\mathrm{Cu})$ | ........ g/dm³ | | Stężenie molowe (jeśli możliwe) | $c_m(\ce{Cu^{2+}})$ | ........ mol/dm³ | Obliczyć masę miedzi z różnicy ważeń. Jeżeli prowadzący podał objętość badanej porcji roztworu, obliczyć również $\gamma(\mathrm{Cu})$ i $c_m(\ce{Cu^{2+}})$. Wynik zapisać z jednostką i liczbą cyfr znaczących odpowiednią do dokładności pomiaru. ===== - Sprawozdanie ===== - Podać cel i krótko przedstawić podstawy elektrograwimetrii. - Zapisać i omówić reakcje na katodzie i anodzie oraz uproszczoną reakcję sumaryczną. - Przedstawić przebieg doświadczenia i obserwacje (barwa roztworu, wygląd osadu, kontrola zakończenia). - Zamieścić wyniki ważeń i szczegółowe obliczenia masy miedzi, a jeśli dane pozwalają – jej stężenia. - Wskazać możliwe źródła błędów, np. niecałkowite wydzielenie, utrata osadu, niedosuszenie katody lub współosadzanie zanieczyszczeń. - Sformułować wnioski dotyczące przebiegu i wyniku oznaczenia. E. Dobruchowska (2026)