====== Ćw. 27. Pomiar składowej poziomej wektora indukcji magnetycznej pola ziemskiego ====== ===== - Cel ćwiczenia ===== * Celem ćwiczenia jest wyznaczenie składowej poziomej wektora indukcji ziemskiego pola magnetycznego metodą polegającą na porównaniu jej z indukcją pola wytwarzanego przez cewki z prądem.\\ ===== - Zagadnienia ===== * Ziemskie pole magnetyczne. Deklinacja i inklinacja. * Pole magnetyczne prostoliniowego i kołowego przewodnika z prądem.\\ ===== - Wprowadzenie ===== ==== - Pole magnetyczne cewki i cewek Helmholtza ==== **Indukcja pola magnetycznego** $B$ w środku kołowego przewodnika obwodu z prądem wyraża się wzorem: $$ B = \mu_0\frac{I}{d}\ ,$$ gdzie:\\ – $I$ jest natężeniem prądu, – $d$ jest średnicą koła, – $\mu_0 = 4\pi\cdot 10^{-7}\ \mathrm{\frac{N}{A^2}}$ jest tak zwaną **przenikalnością magnetyczną próżni**. Jeżeli przewodnik utworzony jest z ciasno nawiniętych przy sobie $n$ zwojów, to powyższe wyrażenie przyjmuje postać: $$ B = \mu_0\frac{n I}{d}\ . \tag{27.1}$$ Kierunek indukcji pola (jest to wielkość wektorowa) pokrywa się z osią koła przewodnika. W tym kierunku też ustawiać się będzie igła magnetyczna, **jeśli tylko nie będzie żadnego zewnętrznego pola magnetycznego lub gdy to pole będzie nieporównywalnie słabsze**. Poza centralnym punktem pole będzie miało inny kierunek i wartość. Ciekawym układem jest zestaw dwóch cewek o odpowiednio dobranej średnicy i odległości między cewkami tak, że duży jest obszar w centralnej części układu, gdzie pole magnetyczne jest jednorodne. W takim układzie zwanym cewkami Helmholtza indukcja wyraża się wzorem: $$ B_{cH} = \frac{16}{\sqrt{125}}\,\mu_0\frac{n I}{d} \approx 1{,}431\,\mu_0\frac{n I}{d}\ . \tag{27.2}$$ Jak widzimy wzory (27.1) i (27.2) są podobne i różnią się jedynie czynnikiem przed ułamkiem. ===== - Opis eksperymentu ===== ==== - Metoda pomiaru ==== W ćwiczeniu używać będziemy igły magnetycznej, na którą działa ziemskie pole magnetyczne oraz pole dodatkowe wytworzone przez cewki z prądem elektrycznym (Rys. 27.1). W takim przypadku igła będzie się ustawiała w kierunku pola wypadkowego, czyli sumy wektorowej indukcji pola wytwarzanego przez przewodnik i pola ziemskiego. {{:cw27_view.png?400|}}\\ **Rys. 27.1.** Układ pomiarowy. Wykorzystamy ustawienie, w którym **pole wytwarzane przez przewodnik będzie prostopadłe do ziemskiego pola magnetycznego** (Rys. 27.2). {{:cw27_method.png?250|}}\\ **Rys. 27.2.** Indukcja pola magnetyczna Ziemi $\vec{B}_z$ prostopadła do indukcji pola cewek Helmholtza $\vec{B}_{cH}$. Tak więc: * gdy prąd nie będzie płynął igła ustawi się prostopadle do osi cewek; * przy bardzo dużym płynącym prądzie igła ustawi się w osi cewek; * w przypadku, gdy indukcja ziemskiego pola będzie równa co do wartości indukcji pola wytwarzanego przez przewodnik, igła ustawi się pod kątem 45°. W ogólnym przypadku tangens kąta ustawienia igły $\alpha$ będzie spełniał relację: $$ \tan\alpha = \frac{B_{cH}}{B_z}\ .$$ Po przekształceniu powyższego równania i połączeniu z równaniem (27.1) otrzymujemy: $$ \tan\alpha = \frac{\mu_0\, n}{d\, B_{z}}\, I\ \tag{27.3}\ .$$ W przypadku cewek Helmholtza podobnie: $$ \tan\alpha = \frac{16}{\sqrt{125}} \frac{\mu_0\, n}{d\, B_z} \, I. \tag{27.4} $$ Tangens kąta wychylenia igły jest więc proporcjonalny do natężenia prądu w przewodniku, a współczynnik proporcjonalności zależny jest od indukcji ziemskiego pola magnetycznego. Natężenie prądu możemy uznać za dodatnie lub ujemne w zależności od jego kierunku i tak samo będzie z kątami i ich tangensami, które mogą przyjmować dodatnie lub ujemne wartości. :!: **Uwaga**. W rozważaniach przyjęliśmy milcząco, że ziemskie pole magnetyczne ma kierunek poziomy (patrz hasło //inklinacja//) co prawdą nie jest. Tak więc w sposób opisany w tej instrukcji obliczyć możemy jedynie **składową poziomą** indukcji pola magnetycznego. Metoda pomiaru opiera się na wykorzystaniu zależności (27.4) i będzie polegać na pomiarach kąta wychylenia $\alpha$ igły przy zadanym, zmierzonym natężeniu prądu $I$. Po wykonaniu pomiarów wykonany zostanie wykres $y(x)$, gdzie $y = \tan\alpha$, a $x = I$. Wg zależności (27.4), wykres powinien przedstawiać proporcję $y = ax$. Współczynnik proporcjonalności $a$ odczytany zostanie z wykresu lub obliczony wg [[wzory-do-regresji-liniowej|wzorów na regresję liniową]]. Mając tak wyznaczony parametr $a$ możemy obliczyć wartość indukcji ziemskiego pola magnetycznego. $$ a = \frac{\mu_0\, n}{d\, B_z} \quad \Rightarrow \quad B_\mathrm{z} = \frac{\mu_0\, n}{d\, a}\ . \tag{27.5}$$ W przypadku zastosowania cewek Helmholtza $$ a = \frac{16}{\sqrt{125}}\frac{\mu_0\, n}{d\, B_z} \quad \Rightarrow \quad B_\mathrm{z} = \frac{16}{\sqrt{125}}\frac{\mu_0\, n}{d\, a}\ . \tag{27.6}$$ :!: Trzeba pamiętać, że należy się liczyć z niedokładnością początkowego ustawienia igły magnetycznej, więc wspomniana proporcja może przyjąć charakter zależności liniowej: $$ y = ax + b $$ $$ \tan\alpha = aI + \tan\alpha_0\ , \tag{27.7}$$ gdzie $\alpha_0$ jest kątem ustawienia igły przy zerowym natężeniu prądu (błędem ustawienia początkowego kąta przewodnika kołowego względem pola ziemskiego). ===== - Przebieg eksperymentu ===== ==== - Przygotowanie stanowiska ==== - Ustawić uzwojenie kołowe w płaszczyźnie południka magnetycznego, tzn. w jednej płaszczyźnie z igłą magnetyczną. Igła powinna wskazywać 0°. - Podłączyć zasilacz i sprawdzić zakres wartości natężenia prądu, dla którego kąty wychylenia igły zawarte są pomiędzy 10 a 70°. Dla kątów spoza tego zakresu możemy mieć do czynienia ze sporymi błędami związanymi ze znaczną różnicą między natężeniem ziemskiego pola magnetycznego i pola wytwarzanego przez przewodnik. ==== - Przeprowadzenie pomiarów ==== - Znaleźć informację o ilości zwojów. Wartość zanotować.\\ $ n = \underline{\hspace{1cm}}\ .$ - Zmierzyć linijką średnicę uzwojenia kołowego oraz oszacować niepewność tego pomiaru. Wynik zapisać. \\ $ d = \underline{\hspace{1cm}} \pm \underline{\hspace{1cm}}\ \mathrm{mm}\ .$ - Zmierzyć kąt wychylenia igły przy co najmniej dziesięciu wartościach natężenia prądu (po 5 dla obydwu kierunków). Wyniki zapisywać w tabeli (Tab. 1). - Oszacować niepewność pomiaru kąta $\delta\alpha$ oraz określić niepewność pomiaru natężenia prądu (z instrukcji obsługi przyrządu). Informacje zapisać.\\ * $\delta\alpha = \underline{\hspace{1.5cm}}\ \mathrm{°} = \underline{\hspace{1.5cm}}\ \mathrm{rad}$ * $\delta I = \underline{\hspace{1.5cm}}\ .$ ===== - Opracowanie wyników ===== - Na podstawie tabeli pomiarowej (Tab. 1) przygotować tabelę danych (Tab. 2) do wykonania wykresu zależności (27.4): $$ y = ax + b $$ $$ \tan(\alpha) = aI + \tan\alpha_0\ .$$ - Niepewność pomiaru natężenia prądu obliczyć wg instrukcji amperomierza, a niepewność tangensa kąta wychylenia wg poniższego wzoru, **pamiętając by $\delta \alpha$ wstawić w radianach** $$ \delta (\tan\alpha) = \frac{\delta \alpha}{\sin\alpha\ \cos\alpha}.$$ - Wykonać wykres $y(x)$ zaznaczając też pola błędów. Odpowiednio dobrać skalę, opisać osie. Wykres, jak podpowiada teoria, powinien być liniowy. - Współczynnik kierunkowy prostej wyznaczyć albo graficznie albo stosując regresję liniową ([[art-rach-niep-pogladowo|"Poglądowe wprowadzenie..."]]). Można posłużyć się kalkulatorem naukowym lub którymś z programów matematycznych (GeoGebra, Octave, arkusz kalkulacyjny itp). - Mając współczynnik kierunkowy wyznaczyć wartość indukcji ziemskiego pola magnetycznego $B_\mathrm{z}$ wg wzorów (27.3) lub (27.4) w zależności od zastosowanego układu cewek. - Niepewność pomiarową $\delta B_\mathrm{z}$ wyznaczyć biorąc pod uwagę statystyczną niepewność wyznaczenia współczynnika kierunkowego prostej oraz niepewność pomiaru średnicy cewki $\delta d$\\ $$\delta B_\mathrm{z} = B_\mathrm{z} \left( \frac{\delta d}{d} + \frac{\delta a}{a}\right) \ .$$ ==== - Zawartość sprawozdania ==== Sprawozdanie można napisać ręcznie lub przy użyciu edytora tekstu, choć ten drugi sposób wcale nie jest mniej pracochłonny, zwłaszcza jeśli nie ma się wprawy. Konieczna zawartość: - Tabelka identyfikacyjna studenta. - **Opis doświadczenia**. Krótkie określenie **celu ćwiczenia, opisu metody wraz ze schematycznym rysunkiem układu pomiarowego**. Nie powinno to zająć więcej niż stronę tekstu wraz z rysunkami. Ten punkt nie może być powtórzeniem teorii do ćwiczenia opisanej w instrukcji, a co najwyżej jest skrótem z twórczym wkładem studenta. - **Pomiary bezpośrednie i ich dokładność**. W tym punkcie krótko opisujemy mierzone bezpośrednio wielkości, użyte przyrządy i określamy niepewności tych pomiarów. Pomiar niektórych wielkości obarczony jest stałą niepewnością, a niektórych może być określony na przykład jako pewien procent mierzonej wielkości. - **Tabela pomiarowa**. - **Tabele danych**. - **Przykłady obliczeń**. Podać przykładowe podstawienia by prowadzący ćwiczenia miał możliwość sprawdzenia poprawności obliczeń, użytych jednostek itp. - **Wykres**. Wykres zależności $\tan(\alpha)$ od natężenia prądu $I$. Dane pomiarowe naniesione jako punkty z ewentualnym polem błędu (jeśli skala wykresu na to pozwala) oraz prosta regresji. - **Rachunek niepewności**. Przykłady obliczeń i końcowa wartość niepewności. - **Wynik końcowy**. Wynik końcowy podany w standardowej formie, odpowiednio zaokrąglony, z jednostką. - **Uwagi i wnioski**. Otrzymaną wartość indukcji pola można porównać z danymi prezentowanymi w innych źródłach albo z pomiarem wykonanym choćby smartfonem. Można też skorzystać z kalkulatora składowych ziemskiego pola magnetycznego: https://www.ngdc.noaa.gov/geomag/magfield.shtml . Potrzebne współrzędne znajdą studenci choćby tu: http://astronomia.zagan.pl/art/wspolrzedne.html - Można dodać uwagi dotyczące możliwości poprawienia dokładności pomiarów. Może wskazanie dodatkowych czynników, nieopisywanych w instrukcji, które mogły powodować błędy w wyznaczaniu wartości poszukiwanej wielkości itp. ===== - Wzory tabel ===== ^ **Tabela. 1.** Dane pomiarowe ||| ^ Lp. ^ $I\ \mathrm{[A]}$ ^ $\alpha\ \mathrm{[^\circ]}$ ^ | 1 | | | | 2 | | | | 3 | | | | 4 | | | | 5 | | | | 6 | | | | 7 | | | | 8 | | | | 9 | | | | 10 | | | |< - 3em 5em 5em 5em 5em >| ^ **Tabela 2.** Tabela danych\\ do wykonania wykresu ||||| ^ Lp. ^ $I\ \mathrm{[A]}$\\ $x$ ^ $\delta(I)\ \mathrm{[A]}$ ^ $\tan(\alpha)$\\ $y$ ^ $\delta (\tan\alpha)$ ^ | 1 | | | | | | 2 | | | | | | 3 | | | | | | 4 | | | | | | 5 | | | | | | 6 | | | | | | 7 | | | | | | 8 | | | | | | 9 | | | | | | 10 | | | | | T. Suszko (2019, 2025)