====== Ćw. 27. Pomiar składowej poziomej wektora indukcji magnetycznej pola ziemskiego ======
===== - Cel ćwiczenia =====
* Celem ćwiczenia jest wyznaczenie składowej poziomej wektora indukcji ziemskiego pola magnetycznego metodą polegającą na porównaniu jej z indukcją pola wytwarzanego przez cewki z prądem.\\
===== - Zagadnienia =====
* Ziemskie pole magnetyczne. Deklinacja i inklinacja.
* Pole magnetyczne prostoliniowego i kołowego przewodnika z prądem.\\
===== - Wprowadzenie =====
==== - Pole magnetyczne cewki i cewek Helmholtza ====
**Indukcja pola magnetycznego** $B$ w środku kołowego przewodnika obwodu z prądem wyraża się wzorem:
$$ B = \mu_0\frac{I}{d}\ ,$$
gdzie:\\
– $I$ jest natężeniem prądu,
– $d$ jest średnicą koła,
– $\mu_0 = 4\pi\cdot 10^{-7}\ \mathrm{\frac{N}{A^2}}$ jest tak zwaną **przenikalnością magnetyczną próżni**.
Jeżeli przewodnik utworzony jest z ciasno nawiniętych przy sobie $n$ zwojów, to powyższe wyrażenie przyjmuje postać:
$$ B = \mu_0\frac{n I}{d}\ . \tag{27.1}$$
Kierunek indukcji pola (jest to wielkość wektorowa) pokrywa się z osią koła przewodnika. W tym kierunku też ustawiać się będzie igła magnetyczna, **jeśli tylko nie będzie żadnego zewnętrznego pola magnetycznego lub gdy to pole będzie nieporównywalnie słabsze**. Poza centralnym punktem pole będzie miało inny kierunek i wartość.
Ciekawym układem jest zestaw dwóch cewek o odpowiednio dobranej średnicy i odległości między cewkami tak, że duży jest obszar w centralnej części układu, gdzie pole magnetyczne jest jednorodne. W takim układzie zwanym cewkami Helmholtza indukcja wyraża się wzorem:
$$ B_{cH} = \frac{16}{\sqrt{125}}\,\mu_0\frac{n I}{d} \approx 1{,}431\,\mu_0\frac{n I}{d}\ . \tag{27.2}$$
Jak widzimy wzory (27.1) i (27.2) są podobne i różnią się jedynie czynnikiem przed ułamkiem.
===== - Opis eksperymentu =====
==== - Metoda pomiaru ====
W ćwiczeniu używać będziemy igły magnetycznej, na którą działa ziemskie pole magnetyczne oraz pole dodatkowe wytworzone przez cewki z prądem elektrycznym (Rys. 27.1). W takim przypadku igła będzie się ustawiała w kierunku pola wypadkowego, czyli sumy wektorowej indukcji pola wytwarzanego przez przewodnik i pola ziemskiego.
{{:cw27_view.png?400|}}\\
**Rys. 27.1.** Układ pomiarowy.
Wykorzystamy ustawienie, w którym **pole wytwarzane przez przewodnik będzie prostopadłe do ziemskiego pola magnetycznego** (Rys. 27.2).
{{:cw27_method.png?250|}}\\
**Rys. 27.2.** Indukcja pola magnetyczna Ziemi $\vec{B}_z$ prostopadła do indukcji pola cewek Helmholtza $\vec{B}_{cH}$.
Tak więc:
* gdy prąd nie będzie płynął igła ustawi się prostopadle do osi cewek;
* przy bardzo dużym płynącym prądzie igła ustawi się w osi cewek;
* w przypadku, gdy indukcja ziemskiego pola będzie równa co do wartości indukcji pola wytwarzanego przez przewodnik, igła ustawi się pod kątem 45°.
W ogólnym przypadku tangens kąta ustawienia igły $\alpha$ będzie spełniał relację:
$$ \tan\alpha = \frac{B_{cH}}{B_z}\ .$$
Po przekształceniu powyższego równania i połączeniu z równaniem (27.1) otrzymujemy:
$$ \tan\alpha = \frac{\mu_0\, n}{d\, B_{z}}\, I\ \tag{27.3}\ .$$
W przypadku cewek Helmholtza podobnie:
$$ \tan\alpha = \frac{16}{\sqrt{125}} \frac{\mu_0\, n}{d\, B_z} \, I. \tag{27.4} $$
Tangens kąta wychylenia igły jest więc proporcjonalny do natężenia prądu w przewodniku, a współczynnik proporcjonalności zależny jest od indukcji ziemskiego pola magnetycznego. Natężenie prądu możemy uznać za dodatnie lub ujemne w zależności od jego kierunku i tak samo będzie z kątami i ich tangensami, które mogą przyjmować dodatnie lub ujemne wartości.
:!: **Uwaga**. W rozważaniach przyjęliśmy milcząco, że ziemskie pole magnetyczne ma kierunek poziomy (patrz hasło //inklinacja//) co prawdą nie jest. Tak więc w sposób opisany w tej instrukcji obliczyć możemy jedynie **składową poziomą** indukcji pola magnetycznego.
Metoda pomiaru opiera się na wykorzystaniu zależności (27.4) i będzie polegać na pomiarach kąta wychylenia $\alpha$ igły przy zadanym, zmierzonym natężeniu prądu $I$. Po wykonaniu pomiarów wykonany zostanie wykres $y(x)$, gdzie $y = \tan\alpha$, a $x = I$.
Wg zależności (27.4), wykres powinien przedstawiać proporcję $y = ax$. Współczynnik proporcjonalności $a$ odczytany zostanie z wykresu lub obliczony wg [[wzory-do-regresji-liniowej|wzorów na regresję liniową]]. Mając tak wyznaczony parametr $a$ możemy obliczyć wartość indukcji ziemskiego pola magnetycznego.
$$ a = \frac{\mu_0\, n}{d\, B_z} \quad \Rightarrow \quad B_\mathrm{z} = \frac{\mu_0\, n}{d\, a}\ . \tag{27.5}$$
W przypadku zastosowania cewek Helmholtza
$$ a = \frac{16}{\sqrt{125}}\frac{\mu_0\, n}{d\, B_z} \quad \Rightarrow \quad B_\mathrm{z} = \frac{16}{\sqrt{125}}\frac{\mu_0\, n}{d\, a}\ . \tag{27.6}$$
:!: Trzeba pamiętać, że należy się liczyć z niedokładnością początkowego ustawienia igły magnetycznej, więc wspomniana proporcja może przyjąć charakter zależności liniowej:
$$ y = ax + b $$
$$ \tan\alpha = aI + \tan\alpha_0\ , \tag{27.7}$$
gdzie $\alpha_0$ jest kątem ustawienia igły przy zerowym natężeniu prądu (błędem ustawienia początkowego kąta przewodnika kołowego względem pola ziemskiego).
===== - Przebieg eksperymentu =====
==== - Przygotowanie stanowiska ====
- Ustawić uzwojenie kołowe w płaszczyźnie południka magnetycznego, tzn. w jednej płaszczyźnie z igłą magnetyczną. Igła powinna wskazywać 0°.
- Podłączyć zasilacz i sprawdzić zakres wartości natężenia prądu, dla którego kąty wychylenia igły zawarte są pomiędzy 10 a 70°. Dla kątów spoza tego zakresu możemy mieć do czynienia ze sporymi błędami związanymi ze znaczną różnicą między natężeniem ziemskiego pola magnetycznego i pola wytwarzanego przez przewodnik.
==== - Przeprowadzenie pomiarów ====
- Znaleźć informację o ilości zwojów. Wartość zanotować.\\ $ n = \underline{\hspace{1cm}}\ .$
- Zmierzyć linijką średnicę uzwojenia kołowego oraz oszacować niepewność tego pomiaru. Wynik zapisać. \\ $ d = \underline{\hspace{1cm}} \pm \underline{\hspace{1cm}}\ \mathrm{mm}\ .$
- Zmierzyć kąt wychylenia igły przy co najmniej dziesięciu wartościach natężenia prądu (po 5 dla obydwu kierunków). Wyniki zapisywać w tabeli (Tab. 1).
- Oszacować niepewność pomiaru kąta $\delta\alpha$ oraz określić niepewność pomiaru natężenia prądu (z instrukcji obsługi przyrządu). Informacje zapisać.\\
* $\delta\alpha = \underline{\hspace{1.5cm}}\ \mathrm{°} = \underline{\hspace{1.5cm}}\ \mathrm{rad}$
* $\delta I = \underline{\hspace{1.5cm}}\ .$
===== - Opracowanie wyników =====
- Na podstawie tabeli pomiarowej (Tab. 1) przygotować tabelę danych (Tab. 2) do wykonania wykresu zależności (27.4): $$ y = ax + b $$ $$ \tan(\alpha) = aI + \tan\alpha_0\ .$$
- Niepewność pomiaru natężenia prądu obliczyć wg instrukcji amperomierza, a niepewność tangensa kąta wychylenia wg poniższego wzoru, **pamiętając by $\delta \alpha$ wstawić w radianach** $$ \delta (\tan\alpha) = \frac{\delta \alpha}{\sin\alpha\ \cos\alpha}.$$
- Wykonać wykres $y(x)$ zaznaczając też pola błędów. Odpowiednio dobrać skalę, opisać osie. Wykres, jak podpowiada teoria, powinien być liniowy.
- Współczynnik kierunkowy prostej wyznaczyć albo graficznie albo stosując regresję liniową ([[art-rach-niep-pogladowo|"Poglądowe wprowadzenie..."]]). Można posłużyć się kalkulatorem naukowym lub którymś z programów matematycznych (GeoGebra, Octave, arkusz kalkulacyjny itp).
- Mając współczynnik kierunkowy wyznaczyć wartość indukcji ziemskiego pola magnetycznego $B_\mathrm{z}$ wg wzorów (27.3) lub (27.4) w zależności od zastosowanego układu cewek.
- Niepewność pomiarową $\delta B_\mathrm{z}$ wyznaczyć biorąc pod uwagę statystyczną niepewność wyznaczenia współczynnika kierunkowego prostej oraz niepewność pomiaru średnicy cewki $\delta d$\\
$$\delta B_\mathrm{z} = B_\mathrm{z} \left( \frac{\delta d}{d} + \frac{\delta a}{a}\right) \ .$$
==== - Zawartość sprawozdania ====
Sprawozdanie można napisać ręcznie lub przy użyciu edytora tekstu, choć ten drugi sposób wcale nie jest mniej pracochłonny, zwłaszcza jeśli nie ma się wprawy. Konieczna zawartość:
- Tabelka identyfikacyjna studenta.
- **Opis doświadczenia**. Krótkie określenie **celu ćwiczenia, opisu metody wraz ze schematycznym rysunkiem układu pomiarowego**. Nie powinno to zająć więcej niż stronę tekstu wraz z rysunkami. Ten punkt nie może być powtórzeniem teorii do ćwiczenia opisanej w instrukcji, a co najwyżej jest skrótem z twórczym wkładem studenta.
- **Pomiary bezpośrednie i ich dokładność**. W tym punkcie krótko opisujemy mierzone bezpośrednio wielkości, użyte przyrządy i określamy niepewności tych pomiarów. Pomiar niektórych wielkości obarczony jest stałą niepewnością, a niektórych może być określony na przykład jako pewien procent mierzonej wielkości.
- **Tabela pomiarowa**.
- **Tabele danych**.
- **Przykłady obliczeń**. Podać przykładowe podstawienia by prowadzący ćwiczenia miał możliwość sprawdzenia poprawności obliczeń, użytych jednostek itp.
- **Wykres**. Wykres zależności $\tan(\alpha)$ od natężenia prądu $I$. Dane pomiarowe naniesione jako punkty z ewentualnym polem błędu (jeśli skala wykresu na to pozwala) oraz prosta regresji.
- **Rachunek niepewności**. Przykłady obliczeń i końcowa wartość niepewności.
- **Wynik końcowy**. Wynik końcowy podany w standardowej formie, odpowiednio zaokrąglony, z jednostką.
- **Uwagi i wnioski**. Otrzymaną wartość indukcji pola można porównać z danymi prezentowanymi w innych źródłach albo z pomiarem wykonanym choćby smartfonem. Można też skorzystać z kalkulatora składowych ziemskiego pola magnetycznego: https://www.ngdc.noaa.gov/geomag/magfield.shtml . Potrzebne współrzędne znajdą studenci choćby tu: http://astronomia.zagan.pl/art/wspolrzedne.html
- Można dodać uwagi dotyczące możliwości poprawienia dokładności pomiarów. Może wskazanie dodatkowych czynników, nieopisywanych w instrukcji, które mogły powodować błędy w wyznaczaniu wartości poszukiwanej wielkości itp.
===== - Wzory tabel =====
^ **Tabela. 1.** Dane pomiarowe |||
^ Lp. ^ $I\ \mathrm{[A]}$ ^ $\alpha\ \mathrm{[^\circ]}$ ^
| 1 | | |
| 2 | | |
| 3 | | |
| 4 | | |
| 5 | | |
| 6 | | |
| 7 | | |
| 8 | | |
| 9 | | |
| 10 | | |
|< - 3em 5em 5em 5em 5em >|
^ **Tabela 2.** Tabela danych\\ do wykonania wykresu |||||
^ Lp. ^ $I\ \mathrm{[A]}$\\ $x$ ^ $\delta(I)\ \mathrm{[A]}$ ^ $\tan(\alpha)$\\ $y$ ^ $\delta (\tan\alpha)$ ^
| 1 | | | | |
| 2 | | | | |
| 3 | | | | |
| 4 | | | | |
| 5 | | | | |
| 6 | | | | |
| 7 | | | | |
| 8 | | | | |
| 9 | | | | |
| 10 | | | | |
T. Suszko (2019, 2025)