Ze wzrostem temperatury większość ciał stałych rozszerza się. W przypadku ciał stałych o wyróżnionym jednym kierunku (np. pręt) mówimy o wydłużeniu liniowym. Długość pręta jest funkcją temperatury $$l_t=l_0\left(1+\alpha \Delta t\right), \tag{2.1}$$ gdzie:
$ l_t $ - długość w temperaturze $t$,
$ l_0 $ - długość początkowa, tj. w temperaturze początkowej $t_0$,
$ \alpha $ - współczynnik rozszerzalności liniowej,
$ \Delta t =t-t_0$ - różnica temperatur.
Z równania (2.1), po przekształceniu, otrzymujemy wyrażenie na przyrost długości: $$\Delta l=l_t-l_0=l_0 \alpha \Delta t \tag{2.2}$$ i na względny przyrost długości $\frac{\Delta l}{l_0}=\alpha \Delta t\,\!$ .
Pomijając niewielką zależność współczynnika $ \alpha $ od temperatury i podstawiając $ \Delta t=t-t_0 $ otrzymujemy: $$\frac{\Delta l}{l_0}=\alpha (t-t_0)\ . \tag{2.3}$$ Wykresem zależności (2.3), która odpowiada znanej z matematyki funkcji liniowej $y=ax+b$, jest linia prosta. W ćwiczeniu z tego wykresu wyznaczamy współczynnik rozszerzalności liniowej $\alpha$.
Jeśli ogrzewając pręt uniemożliwimy mu wydłużenie się, lub w przypadku schładzania zmniejszenie długości, w pręcie powstaną naprężenia zwane naprężeniami termicznymi, w pierwszym przypadku ściskające, a w drugim rozciągające.
Zgodnie z teorią sprężystości zmiany długości mogą być wywołane przez działanie siły $F$, w zakresie wydłużeń sprężystych określa je prawo Hooke'a: $$\Delta l=\frac{F l_0}{S E}=p\frac{l_0}{E} , \tag{2.4}$$ gdzie:
$l_0 $ - długość początkowa pręta,
$S $ - pole przekroju poprzecznego,
$E $ - moduł Younga (współczynnik sprężystości wzdłużnej),
$p $ - naprężenie (F/S).
Widzimy, że wydłużenie czy skrócenie ciała możemy uzyskać w sposób termiczny, odpowiednio podgrzewając je lub schładzając, albo w sposób mechaniczny, przykładając siłę odpowiednio rozciągającą lub ściskającą ciało.
Możemy zatem nie dopuścić do wydłużenia czy skrócenia termicznego przykładając odpowiednią siłę. Z równań (2.2) i (2.4) otrzymujemy wzór na naprężenie $ p $, które powstaje w materiale po ogrzaniu o $ \Delta t $ i nie mogącym, wskutek przyłożonej siły, zmienić swoich rozmiarów: $$l_0\alpha\Delta t=p\frac{l_0}{E}\quad \Rightarrow\quad p=E \alpha \Delta t\ . \tag{2.5}$$

Rys. 2.1. Schemat układu pomiarowego.
| Tab. 2.1. Wyniki pomiarów i obliczeń | ||||
|---|---|---|---|---|
| Lp. | $U\ \mathrm{[mV]}$ | $\Delta l\ \mathrm{[\mu m]}$ | $t\ \mathrm{[^\circ C]}$ | $\Delta l/l_0$ |
| 1 | ||||
| 2 | ||||
| 3 | ||||
| 4 | ||||
| 5 | ||||
| 6 | ||||
| 7 | ||||
| 8 | ||||
| 9 | ||||
| 10 | ||||
Próbka (sprawdzić aktualność danych w instrukcji na stanowisku, próbka mogła zostać zmieniona a instrukcja internetowa tego jeszcze nie uwzględnia): długość próbki w temperaturze 20oC: l0 = (34,45 $\pm$ 0,05) mm, średnica próbki: d = (4,00 $\pm$ 0,05) mm.
Gimetr
dokładność pomiaru wydłużenia: $\Delta l = 10 \mu$m
Multimetr cyfrowy Metex M3800
dokładność pomiaru napięcia termopary dla zakresu 200 mV: $\Delta U = \pm$ (0,3% odczytu + 0,1) mV.
Termopara (przyjąć klasę II wg tab. 2.3):
| Tab. 2.2. Charakterystyka termometryczna termoelementu NiCr-Ni według PN-59/M-53854. | ||||||||||
| Temperatura $T\ \mathrm{[^\circ C]}$ | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 0 | 10 | 20 | 30 | 40 | 50 | 60 | 70 | 80 | 90 | |
| 0 | 0,00 | 0,40 | 0,80 | 1,20 | 1,61 | 2,02 | 2,43 | 2,85 | 3,26 | 3,68 |
| 100 | 4,10 | 4,51 | 4,92 | 5,33 | 5,73 | 6,13 | 6,53 | 6,93 | 7,33 | 7,73 |
| 200 | 8,13 | 8,53 | 8,93 | 9,34 | 9,74 | 10,15 | 10,56 | 10,97 | 11,38 | 11,80 |
| 300 | 12,21 | 12,62 | 13,04 | 13,45 | 13,87 | 14,29 | 14,71 | 15,13 | 15,55 | 15,97 |
| 400 | 16,39 | 16,82 | 17,24 | 17,66 | 18,08 | 18,50 | 18,93 | 19,36 | 19,78 | 20,21 |
| 500 | 20,64 | 21,07 | 21,49 | 21,92 | 22,34 | 22,77 | 23,20 | 23,62 | 24,05 | 24,48 |
| 600 | 24,90 | 25,32 | 25,75 | 26,18 | 26,60 | 27,03 | 27,45 | 27,87 | 28,29 | 28,72 |
| 700 | 29,14 | 29,56 | 29,98 | 30,40 | 30,82 | 31,23 | 31,65 | 32,07 | 32,48 | 32,90 |
| 800 | 33,31 | 33,71 | 34,12 | 34,54 | 34,94 | 35,35 | 35,75 | 36,16 | 36,56 | 36,96 |
| 900 | 37,36 | 37,76 | 38,16 | 38,56 | 38,96 | 39,35 | 39,75 | 40,14 | 40,53 | 40,92 |
| 1000 | 41,31 | 41,37 | 42,08 | 42,47 | 42,86 | 43,24 | 43,62 | 44,00 | 44,38 | 44,76 |
| 1100 | 45,14 | 45,52 | 45,89 | 46,27 | 46,64 | 47,01 | 47,38 | 47,75 | 48,12 | 48,48 |
| 1200 | 48,85 | 49,21 | 49,57 | 49,93 | 50,29 | 50,65 | 51,00 | 51,36 | 51,71 | 52,06 |
| 1300 | 52,41 | Siła termoelektryczna $E\ \mathrm{[mV]}$ | ||||||||
| Tab. 2.3. Dopuszczalne odchyłki w °C od wartości podanych w tablicy 2.2 według PN-59/M-53854 |
|||
| Klasa termoelementu | |||
|---|---|---|---|
| S | I | II | |
| Temperatura [°C] | Dokładność | ||
| 0 - 400°C | ±1,5°C | ±3°C | ±6°C |
| powyżej 400°C | ±0,4°C | ±0,75°C | ±1,5°C |