Spis treści

Ćw. nr 26. Wyznaczanie pojemności kondensatora z krzywej rozładowania oraz metodą drgań relaksacyjnych

1. Cel ćwiczenia

2. Zagadnienia

3. Wprowadzenie

Kondensator jest elementem elektronicznym, składającym się zasadniczo z dwóch płytek przewodnika o stosunkowo dużej powierzchni oddalonych od siebie o niewielką odległość, przy czym przestrzeń między płytkami zwykle wypełniona jest dielektrykiem.

Przemieszczaniu ładunku elektrycznego $Q$ pomiędzy płytkami towarzyszy stopniowy wzrost napięcia elektrycznego. Wielkości te są do siebie wzajemnie proporcjonalne, a współczynnik proporcjonalności nazywany jest pojemnością kondensatora.

$$ Q = CU\quad \mathrm{\left[ C = \frac{C}{V} V = F V\right]} \tag{26.1}$$

Jednostką pojemności elektrycznej jest farad [F] odpowiadający zgromadzeniu 1 kulomba ładunku przy napięciu 1 V. Tak więc im więcej ładunku zgromadzi kondensator przy jednostkowym wzroście napięcia, tym większą ma pojemność. Farad jest jednostką stosunkowo dużą i tylko kondensatory o specjalnej konstrukcji (tzw. superkondensatory) mają pojemność rzędu jednego farada.

Pojemność kondensatora jest wprost proporcjonalna do powierzchni $S$ okładek i odwrotnie proporcjonalna do odległości $d$ między okładkami (im bliżej są okładki tym większa pojemność). Ze względów konstrukcyjnych okładki kondensatora nie są płaskie, ale stanowią rulon z folii aluminiowej przedzielonej folią z tworzywa sztucznego. Czasami też dielektryk jest utworzony jako warstwa tlenku aluminium na folii aluminiowej, a drugą okładkę stanowi płynny lub żelowy elektrolit. Tak skonstruowane są kondensatory elektrolityczne, wykazujące szczególnie dużą pojemność ze względu na bardzo cienką warstwę tlenkową.

$$ C = \varepsilon \frac{S}{d}\quad \mathrm{\left[ F = \frac{F}{m}\frac{m^2}{m} \right]} , \tag{26.2}$$

gdzie $\varepsilon$ jest przenikalnością elektryczną dielektryka, która dla powietrza wynosi około 8,85×10-12 F/m.

Korzystając z definicji napięcia elektrycznego jako ilości pracy wykonanej przy przeniesieniu jednostkowego ładunku, można łatwo wykazać, że energia $E$ zgromadzona przez kondensator wynosi:

$$ E = \frac{1}{2}CU^2 . \tag{26.3}$$

Gdy kondensator podłączymy do źródła prądu, tak jak na schemacie poniżej (Rys. 26.1, przełącznik W w pozycji 1), to napięcie na kondensatorze stopniowo wzrasta, aż osiągnie napięcie $U_0$ źródła. W tym samym czasie prąd przestaje płynąć i kondensator jest naładowany. Gdy przestawimy przełącznik W w pozycję 2, to kondensator będzie się rozładowywał, a napięcie będzie stopniowo malało (zwarcie końcówek kondensatora bez opornika powoduje jego prawie natychmiastowe rozładowanie).


Rys. 26.1. Ładowanie i rozładowanie kondensatora w obwodzie z opornikiem.

Zależność napięcia na kondensatorze od czasu podczas ładowania i rozładowania jest wykładnicza: $$ U_\mathrm{ład}(t) = U_0 - U_0\ \exp\left({\frac{1}{RC}t}\right) \tag{26.4a}$$ $$ U_\mathrm{rozład}(t) = U_0\ \exp\left({\frac{1}{RC}t}\right) \tag{26.4b} $$

4. Opis eksperymentu

Część eksperymentalna ćwiczenia będzie składała się z dwóch etapów:

4.1 Krzywa rozładowania kondensatora

W tej części ćwiczenia używany będzie obwód jak na Rys. 26.2.


Rys. 26.2. Schemat obwodu do obserwacji rozładowania kondensatora.

Po zwarciu włącznika W napięcie na kondensatorze wskazywane przez woltomierz V będzie stopniowo rosło, aż osiągnie napięcie zasilania $U_0$ – kondensator zostanie w tym momencie naładowany. Po rozwarciu włącznika napięcie powinno pozostać stałe o ile mielibyśmy do czynienia z woltomierzem idealnym, czyli takim, który ma nieskończony opór. Jednakże z powodu skończonej oporności przyrządu napięcie będzie spadało zgodnie z równaniem (26.4b), przy czym opornik $R$ będzie stanowiła teraz oporność wewnętrzna woltomierza $R_w$.

$$ U(t) = U_0\ \exp\left({\frac{1}{R_wC}t}\right) \tag{26.5} $$

Jeżeli zlogarytmujemy obie strony równania, otrzymamy zależność:

$$ \ln U = \ln U_0\ - \frac{1}{R_w C} t \tag{26.6} $$


Rys. 26.3. Zależność napięcia na kondensatorze i logarytmu tego napięcia w czasie rozładowania kondensatora.

Tak więc logarytm rejestrowanego napięcia będzie zmieniał się liniowo z czasem (Rys. 26.3). Równanie (26.6) szczególnie nadaje się do analizy danych eksperymentalnych, bo w łatwy sposób można wyznaczyć stałą czasową $R_w C$. Ponadto mając daną oporność $R_w$ można obliczyć pojemność kondensatora, co będzie jednym z celów ćwiczenia.

4.2 Drgania relaksacyjne

Neonówka, dodatkowy element zastosowany w tej części ćwiczenia, jest wypełnioną neonem pod zmniejszonym ciśnieniem bańką z dwoma elektrodami. Przy określonym napięciu $U_z$ neonówka zapala się, a jej opór elektryczny gwałtownie maleje. Neonówka świeci się aż do momentu, kiedy napięcie między elektrodami nie spadnie poniżej tzw. napięcia gaśnięcia $U_g$, a to napięcie jest wyraźnie niższe od napięcia zapłonu. Możemy przyjąć na potrzeby ćwiczenia, że opór nieświecącej neonówki jest nieskończony (przerwa w obwodzie), a opór neonówki świecącej jest zerowy. Zastosowanie tego elementu powoduje ciekawe zachowanie w obwodzie jak na schemacie poniżej (Rys. 26.4).


Rys. 26.4. Obwód do obserwacji drgań relaksacyjnych.

Po włączeniu napięcia zasilania $U_0$ kondensator $C$ będzie się ładował zgodnie z zależnością (26.4a), przy czym proces zostanie przerwany przy napięciu $U_z$ zapłonu neonówki. Nastąpi wtedy krótkotrwały jej błysk, podczas którego kondensator się rozładuje, przy czym nie będzie to całkowite rozładowanie, ale tylko do napięcia $U_g$ przy którym neonówka zgaśnie. Od tego momentu proces będzie się powtarzał zgodnie z fragmentem krzywej ładowania, jak to przedstawia wykres na Rys. 26.5.


Rys. 26.5. Zmiany napięcia w obwodzie drgań relaksacyjnych.

Można wyznaczyć okres powtarzania błysków korzystając z równania krzywej ładowania zastosowanego do czasu i napięcia zapłonu oraz czasu i napięcia gaśnięcia neonówki. Po pierwsze zapiszmy równanie krzywej ładowania w nieco innej formie:

$$ \frac{U_0 - U(t)}{U_0} = \exp\left(-\frac{1}{RC}t\right)$$

Po drugie zastosujmy to równanie do czasu $t_z$ i $t_g$ zapłonu i gaśnięcia:

$$ \frac{U_0 - U_z}{U_0} = \exp\left(-\frac{1}{RC}t_z\right)$$ $$ \frac{U_0 - U_g}{U_0} = \exp\left(-\frac{1}{RC}t_g\right)$$

Podzielenie stronami tych równań umożliwi nam wyznaczenie różnicy czasów $t_z - t_g$, będącego okresem drgań prądu w obwodzie. Po podzieleniu stronami otrzymamy:

$$ \frac{U_0 - U_z}{U_0 - U_g} = \exp\left(-\frac{1}{RC}(t_z - t_g)\right) $$

A po zlogarytmowaniu obustronnym mamy:

$$ \ln\frac{U_0 - U_z}{U_0 - U_g} = - \frac{1}{RC}(t_z - t_g)$$

i dalej

$$ T = t_z - t_g = - RC \ln\frac{U_0 - U_z}{U_0 - U_g}$$

lub też $$ T = RC \ln\frac{U_0 - U_g}{U_0 - U_z} \tag{26.7} $$

Najważniejszym wnioskiem płynącym z powyższego równania jest fakt, że okres drgań jest proporcjonalny do pojemności kondensatora. Można więc na przykład wyznaczyć nieznaną pojemność $C_x$ kondensatora przez porównanie okresu drgań kondensatora wzorcowego $C_{wz}$ w obwodzie z takim samym napięciem zasilania, tą samą neonówką i opornikiem.

Celem tej części ćwiczenia będzie obserwacja drgań relaksacyjnych, pomiar charakterystycznych wielkości dla tych drgań: $U_0, U_g, U_z$ i okresu $T$ drgań przy użyciu oscyloskopu oraz sprawdzenie zależności (26.7).

4.3 Przeprowadzenie pomiarów

4.3.1 Krzywa rozładowania

4.3.2 Drgania relaksacyjne

5. Opracowanie wyników

  1. W oparciu o wyniki z Tab. 1 wykonać wykres zależności $U(t)$ oraz $\ln U(t)$
  2. Na podstawie wyników wykresu $\ln U(t)$ wyznaczyć współczynnik kierunkowy $a$ prostej. :!: Wskazanym jest skorzystanie z regresji liniowej.
  3. Korzystając z wartości współczynnika kierunkowego oraz z wartości oporności wewnętrznej woltomierza wyznaczyć pojemność kondensatora. $$ a = -\frac{1}{R_w C} \quad \Rightarrow \quad C = -\frac{1}{a C}$$
  4. Oszacować niepewność wyznaczenia pojemności $$\delta C = C \left( \frac{\delta R_w}{R_w}+\frac{\delta a}{a} \right)$$
  5. Otrzymaną wartość pojemności porównać z wartością deklarowaną przez producenta (jeżeli jest dostępna).
  6. W oparciu o wyniki z Tab. 2 i wzór (26.7) wyliczyć oczekiwany okres drgań relaksacyjnych i porównać tę wartość z wartością mierzoną. Rezultat porównania opisać we wnioskach.

6. Wzory tabel

Tab. 1 Krzywa rozładowania – dane
Lp. $t\ \mathrm{[s]}$ $U\ \mathrm{[V]}$ $\ln{U}$
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
Oporność wew. woltomierza, niepewność
$R_w \pm \delta R_w\ \mathrm{[M\Omega]}$
Pojemność kondensatora, niepewność
$C \pm \delta C\ \mathrm{[\mu F]}$
Tab. 2. Drgania relaksacyjne
Dane z pomiarów za pomocą oscyloskopu
Napięcie zasilania $U_0 \mathrm{[V]}$
Napięcie zapłonu $U_z \mathrm{[V]}$
Napięcie gaśnięcia $U_g \mathrm{[V]}$
Oporność rezystora $R \mathrm{[\Omega]}$
Pojemność kondensatora $C \mathrm{[\mu F]}$
Okres drgań $T \mathrm{[s]}$

T. Suszko (2019, 2025)