Jeżeli stykają się ze sobą dwa różne metale, czyli substancje zawierające w swojej strukturze swobodne elektrony, to część tych elektronów przejdzie z jednego metalu do drugiego. Jest to spowodowane różnymi pracami wyjścia $W$ i różnymi koncentracjami $n$ elektronów. Kierunek przemieszczania się zależy od wartości tych wielkości:
– elektrony przechodzą z metalu o mniejszej pracy wyjścia do metalu o większej pracy wyjścia,
– elektrony z metalu o większej koncentracji elektronów przechodzą do metalu o mniejszej koncentracji.
Przemieszczanie się elektronów (dyfuzja) powoduje, że na jednej stronie złącza pojawia się ładunek dodatni (niedobór elektronów), a po drugiej ładunek ujemny (nadmiar elektronów), czyli metale stają się naładowane elektrycznie. Proces dyfuzji trwa tak długo, aż powstające pole elektryczne zatrzyma proces. Ze względu na ogromną prędkość ruchu cieplnego elektronów następuje to praktycznie natychmiast. Na złączu metali powstaje w ten sposób napięcie kontaktowe, które ma na ogół wartość dziesiątych części wolta.
Napięcie kontaktowe $U_{1,2}$ zależy nie tylko od prac wyjścia i koncentracji elektronów, ale także od temperatury zgodnie ze wzorem:
$$U_{1,2} = \frac{1}{e}\left(W_1-W_2 \right)+\frac{kT}{e}\ln \frac{n_1}{n_2} , \tag{28.1}$$
gdzie:
$e=1,60\cdot 10^{-19}\ \mathrm{C}$ – ładunek elementarny,
$W_1, W_2$ – prace wyjścia elektronu z metali,
$n_1, n_2$ – koncentracja elektronów przewodnictwa w metalach,
$k=1,38\cdot 10^{-23}\ \mathrm{J/K}$ – stała Boltzmanna,
$T$ – temperatura spoiny (styku) metali w skali Kelwina.
Jeżeli weźmiemy zamknięty pierścień (Rys. 28.1) składający się z dwóch metali i styki ich umieścimy w różnych temperaturach, to powstanie w takim układzie siła termoelektryczna $\mathcal{E}$ równa sumie napięć kontaktowych powstałych na obu stykach (napięcia mają przeciwne znaki), którą możemy przedstawić następująco:
$$ \begin{aligned} \mathcal{E} & = U_{1,2}+U_{2,1}= \\ & = \frac{1}{e}\left(W_1-W_2 \right)+\frac{kT_1}{e}\ln \frac{n_1}{n_2} + \frac{1}{e}\left(W_2-W_1 \right)+\frac{kT_2}{e}\ln \frac{n_2}{n_1}= \\ & = \frac{1}{e}\left(W_1-W_2 \right)+\frac{kT_1}{e}\ln \frac{n_1}{n_2} - \frac{1}{e}\left(W_1-W_2 \right)-\frac{kT_2}{e}\ln \frac{n_1}{n_2}= \\ & = \frac{k}{e}\ln \frac{n_1}{n_2}\left(T_1-T_2 \right). \end{aligned} \tag{28.2} $$
Wyrażenie to można zapisać w postaci:
$$ \mathcal{E}=\alpha \left(T_1-T_2 \right),\tag{28.3}$$
gdzie $\alpha$ jest tzw. zdolnością termoelektryczną.
Ponieważ w powyższym wzorze występuje różnica temperatur, a różnice temperatur w skalach Celsjusza i Kelvina są takie same, to możemy zastosować skalę Celsjusza, oraz przyjąć, że jedno ze złącz ma temperaturę 0°C, wtedy otrzymamy wzór:
$$ \mathcal{E}=\alpha t \tag{28.4},$$
gdzie $t$ – temperatura złącza w ${}^{\circ}\mathrm{C}$, przy założeniu, że temperatura drugiego złącza jest równa $0^{\circ}\mathrm{C}$.
By zmierzyć siłę termoelektryczną $\mathcal{E}$ musimy jeden z drutów z Rys. 28.1 przeciąć i podłączyć do miliwoltomierza, otrzymujemy w ten sposób termoparę – przyrząd do pomiarów temperatury.
W termoparze jedno złącze nazywamy złączem odniesienia lub zimnym i umieszczamy je pojemniku z mieszaniną wody z lodem (czyli w stabilnej temperaturze $0^{\circ}\mathrm{C}$) lub podłączamy do niego układ wytwarzający napięcie kontaktowe odpowiadające temperaturze $0^{\circ}\mathrm{C}$. Drugie złącze nazywamy gorącym umieszczamy w miejscu, którego temperaturę chcemy wyznaczyć. By z wartości zmierzonej siły termoelektrycznej wyznaczyć temperaturę potrzebujemy jeszcze tzw. charakterystyki termopary, czyli tabeli zawierające zależność $\mathcal{E}$ od temperatury.

Rys. 28.1. Zamknięty pierścień z dwu różnych metali, w którym powstaje siła termoelektryczna $\mathcal{E}$.
Układ pomiarowy składa się ze statywu, termopar, pojemnika zawierającego wodę z lodem, pojemnika z olejem ustawionym na podgrzewanym mieszadle laboratoryjnym oraz termometru do odczytu temperatury oleju.

Rys. 28.2. Schemat układu pomiarowego (oznaczenia na rysunku dotyczą termopary Cu-Constantan, w ćwiczeniu może być użyta inna termopara).
Poniżej podano wzór tabeli pomiarowej dla jednej termopary, zawierającą dodatkowe kolumny danych do regresji liniowej za pomocą odpowiednich wzorów. Jeśli badanych było więcej termopar, tabele należy powtórzyć dla każdej z nich.
Tabelę można zmodyfikować, jeśli obrana została inna metoda regresji.
Tab. 28.1. Tabela pomiarowa dla jednej termopary, zawierająca dodatkowe kolumny danych do regresji liniowej.
| L.p. | $t$ jako $x_i$ [°C] | $\mathcal{E}$ jako $y_{i}$ [mV] | $\ x_{i}y_{i}\ $ | $\quad x_{i}^2\quad$ | $\quad y_{i}^2\quad $ |
| 1 | |||||
| 2 | |||||
| 3 | |||||
| 4 | |||||
| 5 | |||||
| 6 | |||||
| 7 | |||||
| 8 | |||||
| 9 | |||||
| … | |||||
| Sumy | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| niepewność pomiarowa $\delta t=\phantom{abcdefghij}$ niepewność pomiarowa $\delta\mathcal{E}=\phantom{abcdefghij}$ |
|||||
Przykładowo: wykonaliśmy pomiary wielkości $y$ w funkcji $x$. Wybraliśmy $n$ wartości $x$ z przedziału $<x_1, x_n>$. Otrzymaliśmy zestaw $n$ wyników $\{x_i,y_i\}$, sporządziliśmy wykres $y(x)$ i widzimy, że punkty układają się w przybliżeniu na linii prostej. Chcemy wyznaczyć równanie prostej, która będzie najlepiej dopasowaną do naszych punktów pomiarowych.
Równanie tej prostej ma postać
$$ y = ax + b\ .\tag{28.7}$$
Musimy obliczyć współczynniki $a$ i $b$ wykorzystując współrzędne wszystkich naszych punktów, korzystamy z poniższych wzorów. Najpierw warto obliczyć wielkość pomocniczą $P$:
$$ P = n\sum x_i^2-\left (\sum x_i\right )^2 \ . \tag{28.8} $$
Współczynniki $a$ i $b$ obliczymy dalej następująco:
$$ a = \frac{1}{P}\left(n\sum x_iy_i-\sum x_i\sum y_i\right) \ , \tag{28.9} $$ $$ b = \frac{1}{n}\left(\sum y_i-a\sum x_i\right) \ , \tag{28.10} $$
gdzie $n$ jest liczbą pomiarów. Poszczególne sumy powinny być wcześniej obliczone i zapisane w tabeli.
Wzory na niepewności parametrów prostej studenci mogą znaleźć gdzie indziej, na przykład TU.