W XVII zaczęto sobie zdawać sprawę z faktu, że ciepło podlega prawu zachowania, a więc na przykład:
Za jednostkę ciepła uznano w XIX w kalorię [cal], która z definicji równa jest ilości ciepła potrzebnego do ogrzania 1 g wody o 1°C. Oznacza to też, że ciepło właściwe wody wynosi 1 cal/(g·°C). Systematyczne pomiary J. Joule'a wykazały, że praca mechaniczna zamienia się w ciepło, czyli każda jednostka pracy (dziś mierzona w dżulach, J), wykonywanej przy pokonywaniu sił tarcia lub oporów ruchu, zamienia się w taką samą ilość ciepła, niezależnie od rodzaju ciał uczestniczących w tarciu, ich cech fizycznych i chemicznych. Dotyczy to też pracy prądu elektrycznego „przeciwko” oporowi elektrycznemu.
$$ \mathrm{ 1 cal = 4,1868\ J }\ .$$
Ciepło $Q$ potrzebne do ogrzania $m$ gramów substancji o $\Delta T$ stopni Celsjusza (kelwinów) wyrazić można jako:
$$ Q = c\, m\, \Delta T\ ,$$
$$ \mathrm{\left[ cal = \frac{cal}{g\,\cdot °C}\,\cdot g\ \cdot °C \right]}\ ,$$
lub we właściwszych jednostkach: $$ \mathrm{\left[ J = \frac{J}{kg\,\cdot °C}\,\cdot kg\ \cdot °C \right]}\ .$$
Oprócz ciepła właściwego stosuje się wielkość zwaną pojemnością cieplną $C$, która określona jest jako ilość ciepła potrzebna do ogrzania danego ciała (a nie jednostki masy) o 1°C (lub o 1 K). zbiorniku $$ Q = C\, \Delta T\ ,$$ $$ \mathrm{\left[ J = \frac{J}{°C} °C \right]}\ .$$
Celem ćwiczenia jest wyznaczenie ciepła właściwego wody, przy czym ciepło będzie dostarczane na sposób elektryczny, przez grzałkę umieszczoną w naczyniu z wodą odizolowanym termicznie od otoczenia, czyli w tak zwanym kalorymetrze.
Do doświadczenia wykorzystamy szkolny, kalorymetr wyposażony w grzałkę elektryczną i termometr.
Grzałka dostarcza ciepła, które można obliczyć jako $$ Q = U I t\ ,$$
gdzie $U$ [V] to napięcie panujące pomiędzy końcówkami grzałki, $I$ [A] jest natężeniem prądu płynącego przez grzałkę, a $t$ [s] jest czasem przepływu prądu. To ciepło zostaje przekazane wodzie oraz naczyniu:
$$ U I t = c_\text{w} m_\text{w} \Delta t + C_\text{k} \Delta T\ .$$
Jak wynika z powyższego równania, do obliczenia ciepła właściwego wody $c_\text{w}$, oprócz łatwo mierzalnych wielkości $U, I, t, m_\text{w}, \Delta T$ potrzebna jest znajomość pojemności cieplnej kalorymetru $C_\text{k}$, której jednak nie znamy. Tę niedogodność daje się usunąć jeśli użyjemy powyższego równania dwukrotnie, dla dwóch różnych ilości wody:
$$ U I t = c_\text{w} m_\text{w1} \Delta T_1 + C_\text{k} \Delta T_1 $$ $$ U I t = c_\text{w} m_\text{w2} \Delta T_2 + C_\text{k} \Delta T_2 \ .$$
Zakładamy, że napięcie i natężenie prądu oraz czas podgrzewania w obu wypadkach będzie taki sam. Dzieląc obie strony równiania przez odpowiednio $\Delta T_1$ i $\Delta T_2$, oraz odejmując stronami otrzymujemy:
$$ U I t \left( \frac{1}{\Delta T_1} - \frac{1}{\Delta T_2} \right) = c_\text{w} \left( m_\text{w1} - m_\text{w2} \right) \ .$$
W rezultacie kolejnego przekształcenia otrzymujemy wzór na ciepło właściwe wody:
$$ c_\text{w} = U I t \frac{ \frac{1}{\Delta T_1} - \frac{1}{\Delta T_2} }{ m_\text{w1} - m_\text{w2} } \ .$$
Tabela 1. Dane pomiarowe
| Masa wody $m_{w1}$ = ___ ± ___ g | |||
|---|---|---|---|
| $t\mathrm{[min.]}$ | $U\mathrm{[V]}$ | $I\mathrm{[A]}$ | $T_1\mathrm{[°C]}$ |
| 0 | – | – | |
| 1 | – | – | |
| 2 | – | – | |
| 3 | – | – | |
| 4 | – | – | |
| 5 | |||
| 6 | |||
| 7 | |||
| 8 | |||
| 9 | |||
| 10 | |||
| 11 | |||
| 12 | |||
| 13 | |||
| 14 | |||
| 15 | |||
| 16 | – | – | |
| 17 | – | – | |
| 18 | – | – | |
| 19 | – | – | |
| 20 | – | – | |
Sprawozdanie powinno zawierać następujące punkty:
T. Suszko (2024)