Druga zasada dynamiki dla punktu materialnego mówi, że przyspieszenie ciała $\vec{a}$ jest wprost proporcjonalne do siły wypadkowej $\vec{F}_w$ działającej na ciało, a odwrotnie proporcjonalne do masy $m$ tego ciała. Kierunek wektora przyspieszenia jest taki sam jak kierunek siły.
$$ \vec{a} \sim \frac{\vec{F}_w}{m} \tag{31.1} .$$
Jeżeli siłę wyrazimy w jednostkach $\mathrm{\left[ kg\, m/s^2 \right]}$ nazywanej niutonem i oznaczanym jako N, to powyższa proporcja przechodzi w równość. Dla ruchu jednowymiarowego, bez wektorów, zapisuje się to prawo następującym równaniem:
$$ a = \frac{F_w}{m} \tag{31.2} .$$
W przypadku gdy siła $F_w$ jest stała w czasie, to stałe jest także przyspieszenie. Druga zasada dynamiki jest prawdziwa dla każdego ciała (pomijamy tu szczególny przypadek bardzo dużych, relatywistycznych prędkości, gdzie wymagane są pewne uzupełnienia), a także dla fragmentów ciał. Klasycznym przykładem wprowadzającym do tego zagadnienia jest obliczenie przyspieszenia w przypadku zilustrowanym na Rys. 31.1, gdy znane są masy ciał.
Zadanie rozwiązuje się przez dwukrotne zastosowanie II zasady dynamiki, dla jednego i drugiego ciała, uwzględniając przy tym siłę wzajemnego oddziaływania ciał – w tym przypadku reprezentowaną przez siłę naprężenia nici łączącej te ciała.
Tak więc przyspieszenie ciała o masie $m_2$ wynosić będzie
$$ a = \frac{N}{m_2} \tag{31.3} \ .$$
Wiszący klocek nie ma zupełniej swobody, ponieważ jego ruch hamowany jest przez siłę wywieraną na niego przez nić łączącą obydwa klocki. Przyspieszenie ciała o masie $m_1$ wynosić więc będzie
$$ a = \frac{m_1g-N}{m_1} \tag{31.4} \ ,$$
gdzie $m_1g$ jest ciężarem ciała $m_1$. Z oczywistych względów przyspieszenia obydwu klocków są takie same. Równania (31.3) i (31.4) tworzą układ, z którego możemy wyznaczyć zarówno przyspieszenie $a$, jak i naprężenie nici $N$.
Stałe przyspieszenie oznacza proporcjonalny do czasu przyrost prędkości
$$ v(t) = at, $$
a to z kolei oznacza proporcjonalną do kwadratu czasu pokonywaną odległość
$$ s(t) = \frac{1}{2}at^2 .\tag{31.5}$$
Wykres $s(t)$ więc parabolą, ale z kolei jeżeli sporządzimy wykres $s(t^2)$, to powinien on być liniowy (Rys. 31.3).
Ćwiczenie wykonywane będzie przy użyciu toru, po którym poruszać się będzie ślizgacz rozpędzany przez ciężarek podwieszony na nici przeciągniętej przez bloczek, co będzie stanowiło układ omawiany wyżej. Dzięki zastosowaniu poduszki powietrznej ślizgacz porusza się po torze z minimalnym tarciem, które w praktyce można tu zaniedbać. Opory powietrza także są minimalne ze względu na niewielkie prędkości. Jeżeli tor jest dobrze wypoziomowany, to ślizgacz powinien zasadniczo spoczywać, jeśli wcześniej nie został rozpędzony.
Pomiar czasu wykonywany jest przez czterokanałowy stoper z bramkami świetlnymi. Pomiar czasu jest uruchamiany automatycznie po zwolnieniu magnesu startowego wężykiem spustowym, a zatrzymywany w kolejnych kanałach po przesłonięciu odpowiedniej bramki.
Elektroniczny stoper ma kilka rodzajów (modów) pracy. Należy sprawdzać, czy włączony jest odpowiedni.
Ze względu na hałas dmuchawę toru należy włączać tylko na czas pomiaru. Wszystkich ustawień, zapisywania wyników dokonuj przy dmuchawie wyłączonej.
Wyniki pomiarów zostaną wykorzystane w sposób dwojaki do wyznaczenia przyspieszenia w badanym ruchu.
Punkty pomiarowe naniesione na wykres powinny układać się wzdłuż narysowanej paraboli. Możliwe są oczywiście odchyłki ze względu na skończoną dokładność pomiarów.
Korzystając z masy ślizgacza i ciężarka przyspieszającego, oblicz oczekiwane przyspieszenie z jakim powinien poruszać się ślizgacz (układ równań (31.3) i (31.4)). Niepewność pomiaru oblicz ze wzoru:
$$ \delta a = a \left( \frac{\delta g}{g} + \frac{\delta m_1}{m_1} + \frac{\delta m_2}{m_2} \right)\ ,$$
gdzie $m_1$ i $m_2$ oznaczają odpowiednio masę ciężarka przyspieszającego i ślizgacza, a $\delta m_1$ i $\delta m_2$ niepewności pomiarowe tych wielkości.
Po wszystkich obliczeniach i sporządzeniu obydwu wykresów, tzn. $x(t)$ oraz $x(t^2)$, podaj wyniki końcowe obliczeń (przyspieszenie wg obydwu metod jak i przyspieszenie oczekiwane) odpowiednio zaokrąglając liczby. Sformułuj uwagi i wnioski.
| Tabela 31.1 Dane pomiarowe | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Lp. | $x_i$ | $t_{i1}$ | $t_{i2}$ | $t_{i3}$ | $t_{i4}$ | $t_{i5}$ |
| $\mathrm{[cm]}$ | $\mathrm{[s]}$ | $\mathrm{[s]}$ | $\mathrm{[s]}$ | $\mathrm{[s]}$ | $\mathrm{[s]}$ | |
| 1 | ||||||
| 2 | ||||||
| 3 | ||||||
| 4 | ||||||
| Niepewność pomiaru odległości $\delta x$ | |
|---|---|
| Masa ślizgacza i niepewność pomiarowa $m_2 \pm \delta m_2 $ | |
| Masa ciężarka i niepewność pomiarowa $m_1 \pm \delta m_1 $ |
| Tabela 31.2 Tabela danych, metoda I | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Lp. | $t_i$ | $\delta t_i$ | $x_i$ | $\delta x$ | $a_i$ | $| \bar{a} - a_i |$ |
| $\mathrm{[s]}$ | $\mathrm{[s]}$ | $\mathrm{[cm]}$ | $\mathrm{[cm]}$ | $\mathrm{[cm/s^2]}$ | $\mathrm{[cm/s^2]}$ | |
| 1 | ||||||
| 2 | ||||||
| 3 | ||||||
| 4 | ||||||
| Średnie | ||||||
| Tabela 31.3 Tabela danych, metoda II | ||||
|---|---|---|---|---|
| Lp. | $t_i^2$ | $\delta t_i^2$ | $x_i$ | $\delta x$ |
| $\mathrm{[s^2]}$ | $\mathrm{[s^2]}$ | $\mathrm{[cm]}$ | $\mathrm{[cm]}$ | |
| 1 | ||||
| 2 | ||||
| 3 | ||||
| 4 | ||||
T. Suszko (2018)