Spis treści

Ćw. nr 31. II zasada dynamiki

1. Cel ćwiczenia

2. Zagadnienia

3. Wprowadzenie

Druga zasada dynamiki dla punktu materialnego mówi, że przyspieszenie ciała $\vec{a}$ jest wprost proporcjonalne do siły wypadkowej $\vec{F}_w$ działającej na ciało, a odwrotnie proporcjonalne do masy $m$ tego ciała. Kierunek wektora przyspieszenia jest taki sam jak kierunek siły.

$$ \vec{a} \sim \frac{\vec{F}_w}{m} \tag{31.1} .$$

Jeżeli siłę wyrazimy w jednostkach $\mathrm{\left[ kg\, m/s^2 \right]}$ nazywanej niutonem i oznaczanym jako N, to powyższa proporcja przechodzi w równość. Dla ruchu jednowymiarowego, bez wektorów, zapisuje się to prawo następującym równaniem:

$$ a = \frac{F_w}{m} \tag{31.2} .$$

W przypadku gdy siła $F_w$ jest stała w czasie, to stałe jest także przyspieszenie. Druga zasada dynamiki jest prawdziwa dla każdego ciała (pomijamy tu szczególny przypadek bardzo dużych, relatywistycznych prędkości, gdzie wymagane są pewne uzupełnienia), a także dla fragmentów ciał. Klasycznym przykładem wprowadzającym do tego zagadnienia jest obliczenie przyspieszenia w przypadku zilustrowanym na Rys. 31.1, gdy znane są masy ciał.



Rysunek 31.1

Zadanie rozwiązuje się przez dwukrotne zastosowanie II zasady dynamiki, dla jednego i drugiego ciała, uwzględniając przy tym siłę wzajemnego oddziaływania ciał – w tym przypadku reprezentowaną przez siłę naprężenia nici łączącej te ciała.



Rysunek 31.2

Tak więc przyspieszenie ciała o masie $m_2$ wynosić będzie

$$ a = \frac{N}{m_2} \tag{31.3} \ .$$

Wiszący klocek nie ma zupełniej swobody, ponieważ jego ruch hamowany jest przez siłę wywieraną na niego przez nić łączącą obydwa klocki. Przyspieszenie ciała o masie $m_1$ wynosić więc będzie

$$ a = \frac{m_1g-N}{m_1} \tag{31.4} \ ,$$

gdzie $m_1g$ jest ciężarem ciała $m_1$. Z oczywistych względów przyspieszenia obydwu klocków są takie same. Równania (31.3) i (31.4) tworzą układ, z którego możemy wyznaczyć zarówno przyspieszenie $a$, jak i naprężenie nici $N$.

Stałe przyspieszenie oznacza proporcjonalny do czasu przyrost prędkości

$$ v(t) = at, $$

a to z kolei oznacza proporcjonalną do kwadratu czasu pokonywaną odległość

$$ s(t) = \frac{1}{2}at^2 .\tag{31.5}$$

Wykres $s(t)$ więc parabolą, ale z kolei jeżeli sporządzimy wykres $s(t^2)$, to powinien on być liniowy (Rys. 31.3).



Rysunek 31.3

4. Opis eksperymentu

Ćwiczenie wykonywane będzie przy użyciu toru, po którym poruszać się będzie ślizgacz rozpędzany przez ciężarek podwieszony na nici przeciągniętej przez bloczek, co będzie stanowiło układ omawiany wyżej. Dzięki zastosowaniu poduszki powietrznej ślizgacz porusza się po torze z minimalnym tarciem, które w praktyce można tu zaniedbać. Opory powietrza także są minimalne ze względu na niewielkie prędkości. Jeżeli tor jest dobrze wypoziomowany, to ślizgacz powinien zasadniczo spoczywać, jeśli wcześniej nie został rozpędzony.

Pomiar czasu wykonywany jest przez czterokanałowy stoper z bramkami świetlnymi. Pomiar czasu jest uruchamiany automatycznie po zwolnieniu magnesu startowego wężykiem spustowym, a zatrzymywany w kolejnych kanałach po przesłonięciu odpowiedniej bramki.

Elektroniczny stoper ma kilka rodzajów (modów) pracy. Należy sprawdzać, czy włączony jest odpowiedni.

Ze względu na hałas dmuchawę toru należy włączać tylko na czas pomiaru. Wszystkich ustawień, zapisywania wyników dokonuj przy dmuchawie wyłączonej.

4.1 Przeprowadzenie pomiarów

  1. Zapoznaj się z działaniem stopera w każdym modzie pracy. Przećwicz uruchamianie stopera bez włączania dmuchawy dla uniknięcia hałasu.
  2. Ustaw bramki pomiarowe tak, aby dzieliły dystans pomiarowy na mniej więcej równe części pamiętając, aby ostatnią bramkę ślizgacz pokonał zanim ciężarek przyspieszający dotknie podłogi. Pozycji bramek nie zmieniaj podczas całego ćwiczenia.
  3. Odczytaj położenie ślizgacza w pozycji startowej. Zmierz dokładnie odległości $x_i$ od pozycji startowej, przy których następuje przełączenie stanu bramek (wykorzystaj do tego celu odpowiedni tryb pracy stopera).
  4. Oszacuj niepewność $\Delta x$ pomiaru odległości. Wyniki zapisz.
  5. Za pomocą stopera ustawionego w trybie pomiaru czasu całkowitego zmierz czasy pokonywania odległości $x_1 \dots x_4$. Zapisz dane w tabeli.
  6. Pomiar wykonaj pięciokrotnie, co da informację o powtarzalności uzyskanych wyników.
  7. Zmierz (lub odczytaj) masę ślizgacza oraz masę ciężarka przyspieszającego. Dane zapisz. Uwzględnij niepewności pomiarowe.

5. Opracowanie wyników

Wyniki pomiarów zostaną wykorzystane w sposób dwojaki do wyznaczenia przyspieszenia w badanym ruchu.

5.1 Metoda I

  1. Wyniki pomiarów wpisz do tabeli wg wzoru (Tab. 31.2).
  2. Uzupełnij kolumny dokonując stosownych obliczeń. Czas $t_i$ oblicz jako średnią z dokonanych pomiarów, a $\delta t_i$ jako niepewność przeciętną lub jako odchylenie standardowe.
  3. Przyspieszenie $a_i$ oblicz ze wzoru: $$ a_i = \frac{2 x_i}{t_i^2}$$.
  4. Oblicz wartość średnią przyspieszenia $\bar{a}$ oraz jego niepewność pomiarową (jako niepewność przeciętną lub odchylenie standardowe). Pamiętaj, by wynik końcowy podać w stosownej formie odpowiednio zaokrąglając liczby.
  5. Sporządź wykres zależności położeń $x_i$ od czasów $t_i$. Zaznacz pola niepewności pomiarowych. Odpowiednio dobierz skalę czasu i położenia tak, by cały wykres był dostatecznie duży i czytelny.
  6. Na wykonany wykres nanieś parabolę, parametr której oblicz z otrzymanej średniej wartości $\bar{a}$.

Punkty pomiarowe naniesione na wykres powinny układać się wzdłuż narysowanej paraboli. Możliwe są oczywiście odchyłki ze względu na skończoną dokładność pomiarów.

5.2 Metoda II

  1. Wyniki pomiarów wpisz do tabeli wg wzoru poniżej (Tab. 31.3).
  2. Uzupełnij kolumny dokonując stosownych obliczeń.
  3. Sporządź wykres zależności położenia $x_i$ od kwadratu czasu $t_i^2$. Punkty pomiarowe powinny układać się wzdłuż prostej (z możliwymi odchyłkami).
  4. Dokonaj regresji liniowej. Użyj albo metody graficznej rysując prostą najlepiej pasującą do naniesionych punktów, albo też zastosuj równania metody najmniejszych kwadratów.
  5. W przypadku metody graficznej, po narysowaniu prostej, wyznacz jej współczynnik kierunkowy (określimy go jako $B$), a w przypadku metody najmniejszych kwadratów najpierw wyznacz parametry prostej (w tym jej współczynnik kierunkowy), a potem narysuj prostą na podstawie obliczonych parametrów.
  6. Współczynnik kierunkowy wyznaczonej prostej jest, jak wynika ze wzoru $$ x = \frac{a}{2} t^2\ ,$$ jedną drugą przyspieszenia z jakim poruszał się ślizgacz.
  7. Oszacuj niepewność pomiarową obliczonego przyspieszenia. W metodzie graficznej przez określenie „sensownego” zakresu współczynnika kierunkowego, a w metodzie najmniejszych kwadratów stosując odpowiednie wzory.
  8. Niepewność pomiarowa przyspieszenia będzie równa: $$\Delta a = a\; \frac{\Delta B}{B} \ ,$$ gdzie $\Delta B$ jest niepewnością wyznaczenia współczynnika kierunkowego.

Korzystając z masy ślizgacza i ciężarka przyspieszającego, oblicz oczekiwane przyspieszenie z jakim powinien poruszać się ślizgacz (układ równań (31.3) i (31.4)). Niepewność pomiaru oblicz ze wzoru:

$$ \delta a = a \left( \frac{\delta g}{g} + \frac{\delta m_1}{m_1} + \frac{\delta m_2}{m_2} \right)\ ,$$

gdzie $m_1$ i $m_2$ oznaczają odpowiednio masę ciężarka przyspieszającego i ślizgacza, a $\delta m_1$ i $\delta m_2$ niepewności pomiarowe tych wielkości.

Po wszystkich obliczeniach i sporządzeniu obydwu wykresów, tzn. $x(t)$ oraz $x(t^2)$, podaj wyniki końcowe obliczeń (przyspieszenie wg obydwu metod jak i przyspieszenie oczekiwane) odpowiednio zaokrąglając liczby. Sformułuj uwagi i wnioski.


6. Wzory tabel

Tabela 31.1 Dane pomiarowe
Lp. $x_i$ $t_{i1}$ $t_{i2}$ $t_{i3}$ $t_{i4}$ $t_{i5}$
$\mathrm{[cm]}$ $\mathrm{[s]}$ $\mathrm{[s]}$ $\mathrm{[s]}$ $\mathrm{[s]}$ $\mathrm{[s]}$
1
2
3
4
Niepewność pomiaru odległości $\delta x$
Masa ślizgacza i niepewność pomiarowa $m_2 \pm \delta m_2 $
Masa ciężarka i niepewność pomiarowa $m_1 \pm \delta m_1 $
Tabela 31.2 Tabela danych, metoda I
Lp. $t_i$ $\delta t_i$ $x_i$ $\delta x$ $a_i$ $| \bar{a} - a_i |$
$\mathrm{[s]}$ $\mathrm{[s]}$ $\mathrm{[cm]}$ $\mathrm{[cm]}$ $\mathrm{[cm/s^2]}$ $\mathrm{[cm/s^2]}$
1
2
3
4
Średnie
Tabela 31.3 Tabela danych, metoda II
Lp. $t_i^2$ $\delta t_i^2$ $x_i$ $\delta x$
$\mathrm{[s^2]}$ $\mathrm{[s^2]}$ $\mathrm{[cm]}$ $\mathrm{[cm]}$
1
2
3
4

T. Suszko (2018)