Spis treści

Ćw. 34. Wyznaczanie ciepła właściwego, mechaniczny równoważnik ciepła

1. Cel ćwiczenia

2. Zagadnienia

3. Wprowadzenie

Ćwiczenie ma interesujący kontekst historyczny, bo dotyczy okresu połowy XIX w, kiedy powstawało pojęcie energii i coraz bliżej było do sformułowania fundamentalnej zasady zachowania energii.

Nie widziano jeszcze wtedy ścisłego związku między ciepłem i pracą mechaniczną, choć oczywiście potrafiono już konstruować np. maszyny parowe, które wykorzystywały ciepło do wykonywania pracy mechanicznej.

Zdawano już jednak sobie sprawę z tego, że ciepło podlega prawu zachowania energii, a więc na przykład:

Za jednostkę ciepła uznano wtedy kalorię [cal], która z definicji równa jest ilości ciepła potrzebnego do ogrzania 1 g wody o 1°C (lub o 1 K). Oznacza to też, że ciepło właściwe wody wynosi 1 cal/(g $\cdot$°C).

Systematyczne pomiary Joule'a wykazały, że praca mechaniczna zamienia się w ciepło, czyli każda jednostka pracy (dziś mierzona w dżulach, J), wykonywanej przy pokonywaniu sił tarcia lub oporów ruchu, zamienia się w taką samą ilość ciepła, niezależnie od rodzaju ciał uczestniczących w tarciu, ich cech fizycznych i chemicznych.

$$ \mathrm{ 1 cal = 4,1868\ J }\ .$$

Ciepło $Q$ potrzebne do ogrzania $m$ gramów substancji o $\Delta T$ stopni Celsjusza (kelwinów) wyrazić można jako:

$$ Q = c\, m\, \Delta T\ ,$$ $$ \mathrm{\left[ cal = \frac{cal}{g\,\cdot °C}\,\cdot g\ \cdot °C \right]}\ ,$$

lub we właściwszych jednostkach: $$ \mathrm{\left[ J = \frac{J}{kg\,\cdot °C}\,\cdot kg\ \cdot °C \right]}\ .$$

Oprócz ciepła właściwego stosuje się wielkość zwaną pojemnością cieplną $C$, która określona jest jako ilość ciepła potrzebna do ogrzania danego ciała (a nie jednostki masy) o 1°C (lub o 1 K).

$$ Q = C\, \Delta T\ ,$$ $$ \mathrm{\left[ J = \frac{J}{°C} °C \right]}\ .$$

Celem ćwiczenia jest wyznaczenie ciepła właściwego mosiądzu (lub aluminium), czyli energii potrzebnej do ogrzania 1 kg substancji o 1 K (1°C), przy czym ciepło będzie dostarczane na sposób mechaniczny, przez tarcie.

4. Opis eksperymentu

Do doświadczenia wykorzystywany jest obracany, metalowy walec, o którego powierzchnię będzie tarła taśma z tworzywa sztucznego zaciśnięta na walcu przez zawieszony na jej końcu ciężar. Walec posiada osiowo wykonany otwór, w którym umieszcza się termometr.

Rys.1. Zdjęcie układu pomiarowego.




Siła tarcia pomiędzy taśmą a walcem równa będzie różnicy ciężaru zawieszonego odważnika $F_c$ i siły wskazywanej przez siłomierz zaczepiony na górnym końcu taśmy $F_s$

$$ F_t = F_c - F_s\ . $$

Rys.2. Siły działające na taśmę podczas spoczynku (a)
i podczas jednostajnego obracania walca (b).

Podczas obracania, pomiędzy taśmą a walcem wytwarzane jest ciepło kosztem wykonywanej pracy przeciwko sile tarcia, które jest pochłaniane przez walec i przez taśmę. Temperatura walca rośnie, co można stwierdzić odczytując wartości wskazań termometru.

Jeżeli obroty nie będą zbyt szybkie, to temperatura na powierzchni styku nie będzie zbyt wysoka i prawie całe wytworzone ciepło będzie pochłaniane przez walec i tylko niewielka jego ilość będzie oddana do otoczenia. Temperatura walca będzie rosła i będzie tym większa, im więcej obrotów będzie wykonane.

Przypomnijmy, że praca mechaniczna obliczana jest jako: $$ W = F\,s $$ $$ \mathrm{\left[ J\ =\ N\cdot m\right]}\ . $$

W naszym przypadku, po podstawieniu za drogę $s$ obwodu walca $\pi d$ pomnożonego przez liczbę obrotów $n$, otrzymujemy:

$$ W = F_t\, \pi d\, n\ . $$

Wiedząc, że dostarczone do walca ciepło równe będzie wykonanej pracy $W=Q$ zapisać możemy:

$$ F_t\, \pi d\, n = c m\, \Delta T\ .$$

Z powyższego wzoru wynika także, że przyrost temperatury powinien być proporcjonalny do ilości obrotów albo inaczej, temperatura powinna zależeć liniowo od ilości obrotów:

$$ \Delta T = \frac{ F_t\, \pi d}{c\, m} n\ \ ,$$
$$ T = \frac{ F_t\, \pi d}{c\, m} n + T_p \ \ ,$$

gdzie $T_p$ jest temperaturą początkową.

Ćwiczenie polega na sprawdzeniu tej zależności i na wyznaczeniu z niej ciepła właściwego materiału, z którego wykonany jest walec. Ćwiczenie wymagać będzie pomiaru średnicy walca $d$ i jego masy $m$, a następnie ciągłego pomiaru ilości obrotów $n$, siły tarcia $F_t$ i temperatury $T$.


4.1 Przygotowanie stanowiska i przeprowadzenie pomiarów

5. Opracowanie wyników

1. Na podstawie tabeli pomiarowej przygotować wykres zależności $T(n)$. Pamiętać jednak należy, że ciepło dociera do centralnej części walca z pewnym opóźnieniem. Ponadto gdy powierzchnia walca będzie miała temperaturę wyższą niż otoczenie, to pojawia się konkurencyjny proces - oddawania ciepła do otoczenia. Dlatego też do obliczeń należy wziąć tylko te punkty pomiarowe na wykresie, które wyraźnie układają się w prostą.

2. Dokonać regresji liniowej - wyznaczyć współczynniki $a$ i $b$ prostej $y = ax + b$. Wyznaczyć także niepewność $\delta a$ współczynnika $a$. Regresję wykonać albo graficznie, albo stosując metodę najmniejszych kwadratów. Można posłużyć się kalkulatorem naukowym lub którymś z programów matematycznych (GeoGebra, Octave, itp). Pamiętając, że wykres powinien spełniać zależność $$ T = \frac{ F_t\, \pi d}{c\, m} n + T_p \ \ ,$$ wyznaczyć ciepło właściwe $c$ z porównania $$ a = \frac{ F_t\, \pi d}{c\, m}\ .$$
3. Dla oszacowania niepewności $\delta c$ pomiaru ciepła właściwego zastosować wzór na niepewność maksymalną:$$\displaystyle \delta c = c \left( \frac{\delta F_t}{F_t} + \frac{\delta d}{d} + \frac{\delta m}{m} + \frac{\delta a}{a} \right)\ ,$$ który otrzymujemy stosując zwykłe reguły przenoszenia niepewności.

4. Otrzymaną wartość ciepła właściwego porównać z wartością podawaną w tablicach wielkości fizycznych.

5. We wnioskach określić jakie jeszcze czynniki, nieopisywane w niniejszym opracowaniu, mogły powodować błędy w wyznaczaniu wartości poszukiwanej wielkości.



6. Wzory tabel

Tabela 1. Dane pomiarowe

Średnica walca $ d = $ ____ $\pm$ ____ $\ \mathrm{mm}$
Masa walca $ m = $ 0,640 $\pm$ 0,001 $\ \mathrm{kg}$
Ciężar odważnika $ F_c = $ ____ $\pm$ ____ $\ \mathrm{N}$
Temperatura początkowa $ T_p = $ ____ $\pm$ ____ $\ \mathrm{°C}$
Siła podczas obrotów $ F_s = $ ____ $\pm$ ____ $\ \mathrm{N}$
Lp. $n$ $T\ \mathrm{[°C]}$
1 30
2 60
3 90
4 120
5 150
6 180
7 210
8 240
9 270
10 300
11 330
12 360
13 390
14 420
15 450
16 480
17 510
18 540
19 570
20 600

T. Suszko (2018)