Ćwiczenie ma interesujący kontekst historyczny, bo dotyczy okresu połowy XIX w, kiedy powstawało pojęcie energii i coraz bliżej było do sformułowania fundamentalnej zasady zachowania energii.
Nie widziano jeszcze wtedy ścisłego związku między ciepłem i pracą mechaniczną, choć oczywiście potrafiono już konstruować np. maszyny parowe, które wykorzystywały ciepło do wykonywania pracy mechanicznej.
Zdawano już jednak sobie sprawę z tego, że ciepło podlega prawu zachowania energii, a więc na przykład:
Za jednostkę ciepła uznano wtedy kalorię [cal], która z definicji równa jest ilości ciepła potrzebnego do ogrzania 1 g wody o 1°C (lub o 1 K). Oznacza to też, że ciepło właściwe wody wynosi 1 cal/(g $\cdot$°C).
Systematyczne pomiary Joule'a wykazały, że praca mechaniczna zamienia się w ciepło, czyli każda jednostka pracy (dziś mierzona w dżulach, J), wykonywanej przy pokonywaniu sił tarcia lub oporów ruchu, zamienia się w taką samą ilość ciepła, niezależnie od rodzaju ciał uczestniczących w tarciu, ich cech fizycznych i chemicznych.
$$ \mathrm{ 1 cal = 4,1868\ J }\ .$$
Ciepło $Q$ potrzebne do ogrzania $m$ gramów substancji o $\Delta T$ stopni Celsjusza (kelwinów) wyrazić można jako:
$$ Q = c\, m\, \Delta T\ ,$$
$$ \mathrm{\left[ cal = \frac{cal}{g\,\cdot °C}\,\cdot g\ \cdot °C \right]}\ ,$$
lub we właściwszych jednostkach: $$ \mathrm{\left[ J = \frac{J}{kg\,\cdot °C}\,\cdot kg\ \cdot °C \right]}\ .$$
Oprócz ciepła właściwego stosuje się wielkość zwaną pojemnością cieplną $C$, która określona jest jako ilość ciepła potrzebna do ogrzania danego ciała (a nie jednostki masy) o 1°C (lub o 1 K).
$$ Q = C\, \Delta T\ ,$$ $$ \mathrm{\left[ J = \frac{J}{°C} °C \right]}\ .$$
Celem ćwiczenia jest wyznaczenie ciepła właściwego mosiądzu (lub aluminium), czyli energii potrzebnej do ogrzania 1 kg substancji o 1 K (1°C), przy czym ciepło będzie dostarczane na sposób mechaniczny, przez tarcie.
Do doświadczenia wykorzystywany jest obracany, metalowy walec, o którego powierzchnię będzie tarła taśma z tworzywa sztucznego zaciśnięta na walcu przez zawieszony na jej końcu ciężar. Walec posiada osiowo wykonany otwór, w którym umieszcza się termometr.
Siła tarcia pomiędzy taśmą a walcem równa będzie różnicy ciężaru zawieszonego odważnika $F_c$ i siły wskazywanej przez siłomierz zaczepiony na górnym końcu taśmy $F_s$
$$ F_t = F_c - F_s\ . $$
Podczas obracania, pomiędzy taśmą a walcem wytwarzane jest ciepło kosztem wykonywanej pracy przeciwko sile tarcia, które jest pochłaniane przez walec i przez taśmę. Temperatura walca rośnie, co można stwierdzić odczytując wartości wskazań termometru.
Jeżeli obroty nie będą zbyt szybkie, to temperatura na powierzchni styku nie będzie zbyt wysoka i prawie całe wytworzone ciepło będzie pochłaniane przez walec i tylko niewielka jego ilość będzie oddana do otoczenia. Temperatura walca będzie rosła i będzie tym większa, im więcej obrotów będzie wykonane.
Przypomnijmy, że praca mechaniczna obliczana jest jako: $$ W = F\,s $$ $$ \mathrm{\left[ J\ =\ N\cdot m\right]}\ . $$
W naszym przypadku, po podstawieniu za drogę $s$ obwodu walca $\pi d$ pomnożonego przez liczbę obrotów $n$, otrzymujemy:
$$ W = F_t\, \pi d\, n\ . $$
Wiedząc, że dostarczone do walca ciepło równe będzie wykonanej pracy $W=Q$ zapisać możemy:
$$ F_t\, \pi d\, n = c m\, \Delta T\ .$$
Z powyższego wzoru wynika także, że przyrost temperatury powinien być proporcjonalny do ilości obrotów albo inaczej, temperatura powinna zależeć liniowo od ilości obrotów:
$$ \Delta T = \frac{ F_t\, \pi d}{c\, m} n\ \ ,$$
$$ T = \frac{ F_t\, \pi d}{c\, m} n + T_p \ \ ,$$
gdzie $T_p$ jest temperaturą początkową.
Ćwiczenie polega na sprawdzeniu tej zależności i na wyznaczeniu z niej ciepła właściwego materiału, z którego wykonany jest walec. Ćwiczenie wymagać będzie pomiaru średnicy walca $d$ i jego masy $m$, a następnie ciągłego pomiaru ilości obrotów $n$, siły tarcia $F_t$ i temperatury $T$.
1. Na podstawie tabeli pomiarowej przygotować wykres zależności $T(n)$. Pamiętać jednak należy, że ciepło dociera do centralnej części walca z pewnym opóźnieniem. Ponadto gdy powierzchnia walca będzie miała temperaturę wyższą niż otoczenie, to pojawia się konkurencyjny proces - oddawania ciepła do otoczenia. Dlatego też do obliczeń należy wziąć tylko te punkty pomiarowe na wykresie, które wyraźnie układają się w prostą.
2. Dokonać regresji liniowej - wyznaczyć współczynniki $a$ i $b$ prostej $y = ax + b$. Wyznaczyć także niepewność $\delta a$ współczynnika $a$. Regresję wykonać albo graficznie, albo stosując metodę najmniejszych kwadratów. Można posłużyć się kalkulatorem naukowym lub którymś z programów matematycznych (GeoGebra, Octave, itp). Pamiętając, że wykres powinien spełniać zależność $$ T = \frac{ F_t\, \pi d}{c\, m} n + T_p \ \ ,$$ wyznaczyć ciepło właściwe $c$ z porównania $$ a = \frac{ F_t\, \pi d}{c\, m}\ .$$
3. Dla oszacowania niepewności $\delta c$ pomiaru ciepła właściwego zastosować wzór na niepewność maksymalną:$$\displaystyle \delta c = c \left( \frac{\delta F_t}{F_t} + \frac{\delta d}{d} + \frac{\delta m}{m} + \frac{\delta a}{a} \right)\ ,$$ który otrzymujemy stosując zwykłe reguły przenoszenia niepewności.
4. Otrzymaną wartość ciepła właściwego porównać z wartością podawaną w tablicach wielkości fizycznych.
5. We wnioskach określić jakie jeszcze czynniki, nieopisywane w niniejszym opracowaniu, mogły powodować błędy w wyznaczaniu wartości poszukiwanej wielkości.
Tabela 1. Dane pomiarowe
| Średnica walca | $ d = $ ____ $\pm$ ____ $\ \mathrm{mm}$ | |
|---|---|---|
| Masa walca | $ m = $ 0,640 $\pm$ 0,001 $\ \mathrm{kg}$ | |
| Ciężar odważnika | $ F_c = $ ____ $\pm$ ____ $\ \mathrm{N}$ | |
| Temperatura początkowa | $ T_p = $ ____ $\pm$ ____ $\ \mathrm{°C}$ | |
| Siła podczas obrotów | $ F_s = $ ____ $\pm$ ____ $\ \mathrm{N}$ | |
| Lp. | $n$ | $T\ \mathrm{[°C]}$ |
| 1 | 30 | |
| 2 | 60 | |
| 3 | 90 | |
| 4 | 120 | |
| 5 | 150 | |
| 6 | 180 | |
| 7 | 210 | |
| 8 | 240 | |
| 9 | 270 | |
| 10 | 300 | |
| 11 | 330 | |
| 12 | 360 | |
| 13 | 390 | |
| 14 | 420 | |
| 15 | 450 | |
| 16 | 480 | |
| 17 | 510 | |
| 18 | 540 | |
| 19 | 570 | |
| 20 | 600 | |
T. Suszko (2018)