* Eksperymentalne zastosowanie praw dynamiki dla ruchu obrotowego * Wyznaczenie momentu bezwładności bryły
Jeżeli wyobrazimy sobie obiekt obracający się wokół stałej osi, to zauważamy, że różne punkty tego ciała pokonują inną odległość w swoim ruchu po okręgu, ale jednocześnie zakreślają ten sam kąt. Prowadzi to do wniosku, że kąt jest wygodniejszą wielkością do opisu położenia w takim ruchu. Ten kąt można wyrazić różnymi sposobami: kątem wyrażonym w stopniach kątowych, kątem wyrażonym w radianach (czyli liczbą), czy tez ilością obrotów.
Kat wyrażony w radianach jest może najmniej intuicyjny, ale też ma swoje zalety ze względu na wiele uproszczeń rachunkowych. Dlatego też konsekwentnie będziemy tę formę stosować. Kąt $\theta$ w mierze łukowej jest stosunkiem zakreślonego łuku $x$ do jego promienia $r$ (Rys. 1). Wiąże to w łatwy sposób drogę po łuku z zakreślonym kątem:
$$ x = \theta r \ .$$

Rys. 1. Przemieszczenie w ruchu obrotowym.
Jeżeli obie strony powyższego równania podzielimy przez czas, w jakim dany kąt został zakreślony, to otrzymamy definicję prędkości kątowej $\omega$. Dodany tu symbol $\Delta$ podkreśla, że chodzi o przyrosty odpowiednich wielkości:
$$ \omega = \frac{\Delta \theta}{\Delta t} \quad \mathrm{\left[ \frac{rad}{s} \right]\ .} $$
Jeżeli prędkość kątowa zmienia w czasie, to możemy mówić o przyspieszeniu kątowym mówiącym o tempie zmian prędkości kątowej. Przyspieszenie kątowe $\varepsilon$ zdefiniowane jest więc jako:
$$ \varepsilon = \frac{\Delta \omega}{\Delta t}\quad \mathrm{\left[ \frac{rad}{s^2} \right].}$$
Tak jak dla ruchu postępowego można powiązać wzorem przyspieszenie i pokonaną drogę:
$$ s = \frac{a t^2}{2}\ ,$$
tak dla ruchu obrotowego można wyprowadzić wzór analogiczny na zakreślony kąt $\theta$:
$$ \theta = \frac{\varepsilon t^2}{2}\quad \mathrm{[rad]}\ .$$
Kąt ten można przeliczyć na ilość obrotów:
$$ n = \frac{\theta}{2\pi}$$
Z newtonowskich zasad dynamiki można wyprowadzić prawa o podobnym brzmieniu, ale dla ruchu obrotowego. Brzmiałyby one nstępująco następująco:
* Jeżeli suma momentów sił działających na ciało zeruje się, to ciało spoczywa lub porusza się ze stałą prędkością kątową $\omega$. * Gdy na ciało działa pewien niezerowy wypadkowy moment siły $M_w$, to porusza się ono z przyspieszeniem kątowym $\varepsilon$ wprost proporcjonalnym do momentu siły, a odwrotnie proporcjonalnym do momentu bezwładności $I$ tego ciała.
$$ \varepsilon = \frac{M_w}{I} \ .$$
Widzimy, że odpowiednikim siły jest w ruchu obrotowym moment siły. Formalnie jest on zdefiniowany iloczyn wektorowy ramienia siły $\vec{r}$ oraz siły $\vec{F}$:
$$ \vec{M} = \vec{r} \times \vec{F}\ ,$$ czyli $$ M = r\ F \sin \alpha\quad \mathrm{[Nm]} \ ,$$
gdzie $\alpha$ jest kątem zawartym między kierunkami ramienia i siły. Jednostką momentu siły jest niutonometr (Nm). W przypadku gdy siła działa prostopadle do ramienia, a z taką sytuacją będziemy mieli do czynienia podczas ćwiczenia, otrzymujemy:
$$ M = r\, F.$$
Odpowiednikiem zaś masy (bezwładności) jest w ruchu obrotowym moment bezwładności. Jest od prporcjonalny do masy $m$ ale zależy też od umiejscowienia tej masy względem osi obrotu. Formalnie Moment bezwładności $I$ zdefiniowany jest jako
$$ I = m\, r_m^2\quad \mathrm{[kg\ m^2]}\ ,$$
gdzie $r$ jest odległością położenia masy od osi obrotu. Wynika z tego, że moment bezwładności można łatwo obliczyć dla sytuacji, gdzie odległość $r$ jest stała, a więc dla punktowej masy, kilku punktowych mas równo oddalonych od osi obrotu, obręczy o ustalonym promieniu i dla „wydrążonego” walca. Moment bezwładności jest wielkością addytywną, a więc moment bezwładności kilku połączonych brył jest sumą momentów bezwładności poszczególnych części:
$$I = \sum_i m_i\ r_i^2\quad \mathrm{[kg\ m^2]\ .}$$
Dla ciągłego rozkładu masy sumowanie przyjmuje postać całki:
$$ I = \int r^2\ dm$$
i korzystając z tego rodzaju rachunku można otrzymać wzory na moment bezwładności różnych regularnych brył WIKIPEDIA
W ćwiczeniu używać będziemy przyrządu jak na zdjęciu, składającego się z ramy, na której zamocowane jest obrotowe ramię, na które można zakładać dodatkowe ciężarki.
Obrotowe ramie jest też zaopatrzone w kilka walców, na które można nawinąć nić. Nić przewieszona przez bloczek i obciążona może wywierać na obrotową część pewien moment siły równy
$$ M = mg\, r\ ,$$
gdzie $r$ jest promieniem walca, na którym nić jest owinięta.
Obrotowe ramię ma pewien moment bezwładności, który można dodatkowo zwiększyć, umieszczając na nim dodatkowe ciężarki. W ćwiczeniu będą one traktowane jak punkty materialne.
Obrotowe ramię ma dość skomplikowany kształt i dość żmudne byłoby rachunkowe wyznaczenie momentu bezwładności. Z tego też powodu jako cel ćwiczenia postawimy sobie wyznaczenie momentu bezwładności tej bryły, korzystając z drugiej zasady dynamiki dla ruchu obrotowego.
$$ \varepsilon = \frac{M}{I + I_c} \ ,$$
gdzie $I$ jest nieznanym momentem bezwładności ramienia, $I_c$ jest momentem bezwładności dodatkowych ciężarków o masie $m_c$ umieszczonych w odległości $r_c$ od osi obrotu:
$$ I_c = m_c r_c^2\ .$$
Z równań powyższych otrzymujemy:
$$ I = \frac{M}{\varepsilon} - I_c \ ,$$ i dalej $$ I = \frac{mg\, r}{\varepsilon} - m_c r_c^2 \ .$$
Do wyznaczenia momentu bezwładności $I$ potrzebne jest więc zmierzenie masy $m$ zawieszonego ciężarka oraz masy $m_c$ założonych ciężarków na ramię, promienia $r$ walca, na którym owinięta jest nić i odległości $r_c$ założonych ciężarków od osi obrotu. Ponadto koniecznym będzie wyznaczenie przyspieszenia kątowego $\varepsilon$ ruchu, które wyznaczymy z zależności ilości wykonanych obrotów od czasu trwania ruchu.
Należy tu zaznaczyć, że zawieszona masa $m$ działa na walec z siłą $mg$ tylko w przypadku równowagi (spoczynku), a w trakcie ruchu przyspieszonego z nieco mniejszą siłą (jak to wytłumaczysz?), ale tę różnicę w ćwiczeniu pominiemy. Ewentualnie można tę różnicę wyliczyć, traktując to jako dodatkowe zadanie (na plusa do dziennika).
| Tabela danych | ||||
|---|---|---|---|---|
| $m = \underline{\phantom{00000}}\ \text{kg}, \quad r = \underline{\phantom{00000}}\ \text{m}$ | ||||
| $m_c = \underline{\phantom{00000}}\ \text{kg}, \quad r_c = \underline{\phantom{00000}}\ \text{m}$ | ||||
| Lp. | $ n $ | $t$ | $t^2$ | $\theta $ |
| $\text{[s]}$ | $\mathrm{[s^2]}$ | $\text{[rad]}$ | ||
| 1 | 0,5 | |||
| 2 | 0,5 | |||
| 3 | 0,5 | |||
| 4 | 1 | |||
| 5 | 1 | |||
| 6 | 1 | |||
| 7 | 2 | |||
| 8 | 2 | |||
| 9 | 2 | |||
| 10 | 3 | |||
| 11 | 3 | |||
| 12 | 3 | |||
| 13 | 4 | |||
| 14 | 4 | |||
| 15 | 4 | |||
| 16 | 5 | |||
| 17 | 5 | |||
| 18 | 5 | |||
Sprawozdanie powinno zawierać następujące punkty:
$$ I = \frac{mg\, r}{\varepsilon} - m_c r_c^2 \ $$ oraz niepewności $\delta I$ wg wzoru $$ \delta I = I\frac{\delta a}{a}\ ,$$ gdzie $\delta a$ jest niepewnością (odchyleniem standardowym) współczynnika nachylenia prostej obliczonym z regresji.
T. Suszko (2025)