Gazem doskonałym nazywa się gaz, który nie podlega przy zmianie temperatury i ciśnienia takim przemianom jak skraplanie ani nie podlega reakcjom chemicznym. Gaz doskonały zasadniczo nie istnieje, ale w praktyce wszystkie gazy, które są dostatecznie rozrzedzone (gęstość ich jest przynajmniej kilkaset razy mniejsza niż cieczy) a temperatura jest wyższa niż temperatura skraplania przy danym ciśnieniu, możemy traktować jako gazy doskonałe. Oznacza to też, że podlegają one prawom opisanym niżej.
W połowie XVII w. odkryto, że dla danej ilości dowolnego gazu w danej temperaturze iloczyn ciśnienia $p$ i objętości $V$ jest stały lub też inaczej ciśnienie gazu jest odwrotnie proporcjonalne do objętości:
$$ pV = \text{const}\ , \tag{4.1}$$
$$ p = \text{const}\frac{1}{V}\, \ , \tag{4.2}$$
gdzie $\text{const}\ \mathrm{\left[ \frac{Pa}{m^3} \right]} $ jest stałą zależną od ilości gazu. Dla gazów rzeczywistych ze względu na oddziaływania międzycząsteczkowe oraz niezerową objętość własną cząsteczek gazu obserwuje się pewne odstępstwa przy dużym ciśnieniu i w niższej temperaturze.
Prawo to zostało ogłoszone w 1662 r. przez brytyjskiego naukowca Roberta Boyle’a oraz niezależnie, w 1676 r. przez Francuza Edme'a Mariotte’a.
Na przełomie XIII i XIX w., a więc znacznie później, dzięki pracom zapoczątkowanym przez francuskiego fizyka Jacques’a Charles’a i kontynuowanym przez także francuskiego uczonego Josepha Gay-Lussaca jeszcze dwa inne prawa:
Okazało się też, co było niezwykłe, że:
Dochodzimy tu do ciekawego wniosku, że istnieje najniższa możliwa temperatura, bo nie rozumiemy, co miałoby oznaczać ujemne ciśnienie i ujemna objętość w temperaturze poniżej –273,15°C. Jeżeli uznamy tę temperaturę za zerową, to możemy zdefiniować nową skalę temperatury, skalę bezwzględną lub też skalę Kelvina. Temperaturę w skali bezwzględnej mierzymy w kelwinach $\mathrm{[K]}$ (nie w stopniach kelwina – to błąd językowy). Przyrost temperatury w kelwinach jest taki sam jak w stopniach skali Celsiusza.
Do trzech praw omówionych wyżej należy jeszcze dołączyć prawo Avogadra (Amade Avogadro, włoski fizyk), mówiące o tym, że w tych samych warunkach tj. w tej samej temperaturze i ciśnieniu i równej objętości znajduje się taka sama liczba cząstek, czyli ta sama liczba moli gazu – jeden mol to 6,022·1023. W pierwszej połowie XIX w. istnienie cząsteczek gazu nie było jeszcze pewne, więc prawo Avogadra nosi też miano hipotezy Avogadra.
Przy użyciu bezwzględnej skali temperatury wszystkie prawa gazowe:
można zebrać pod prostą postacią prawa gazów doskonałych lub inaczej równania Clapeyrona, sformułowane w 1834 roku przez Benoît Clapeyrona:
$$ \frac{p_1 V_1}{T_1} = \frac{p_2 V_2}{T_2} = nR\ . \tag{4.5}$$
Prawo gazów doskonałych mówi, że dla danej ilości moli gazu $n$ wyrażenie $\displaystyle\frac{p V}{T}$ ma stałą wartość, czyli jeśli zmienimy temperaturę gazu, to ciśnienie lub objętość muszą się zmienić tak, by to wyrażenie nie zmieniło swojej wartości. Podobnie jest oczywiście gdy zmienimy któryś z pozostałych parametrów. Występująca w równaniu stała $R$ nazywana jest stałą gazową i ma wartość 8,314 J/(mol K) i równa jest pracy, jaką wykonuje jeden mol gazu w przemianie izobarycznej podgrzany o 1 K.
W ćwiczeniu sprawdzimy, w jakim stopniu w warunkach dokładności pomiarów w studenckiej pracowni spełnione jest prawo Charlesa.
Sprawdzenie będzie polegało na pomiarze ciśnienia powietrza zamkniętego w zbiorniku. Pomiar zmian ciśnienia względem początkowej wartości równej ciśnieniu atmosferycznemu $p_A$, dokonywany będzie za pomocą manometru wodnego (u-rurki) połączonego ze zbiornikiem. Gaz będzie podgrzewany, co spowoduje wzrost ciśnienia: $$ p = p_A + \varrho g \left( h_2 - h_1\right)\ , \tag{4.6}$$
gdzie $\left( h_2 - h_1\right)$ jest różnicą wysokości słupa wody w ramionach manometru, $\varrho$ jest gęstością wody, a $g$ przyspieszeniem ziemskim. Zdjęcie układu pomiarowego przedstawia rys. 4.1.

Rys. 4.1. Układ pomiarowy do sprawdzania prawa Charles'a.
Zbiornik z gazem znajduje się wewnątrz drugiego zbiornika otoczonego matą grzejną. Wewnątrz znajduje się sonda termometru. Gaz (około 1 g) ma na tyle małą pojemność cieplną, że zakładamy jego równowagę termiczną ze ściankami zbiornika. Zbiornik jest połączony rurką z manometrem, a objętość powietrza zamkniętego w rurce jest na tyle mała, że nie uwzględniamy jej w rozważaniach.
Zadania do wykonania:
Opracowanie wyników
| Tabela 4.1. Dane z pomiarów | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| (prawo Charlesa) | |||||
| $ p_A = \text{\_\_\_}\ \mathrm{hPa} = \text{\_\_\_}\ \mathrm{Pa} $ | |||||
| $ \varrho = \text{\_\_\_}\ \mathrm{kg/m^3} $ | |||||
| $ g = \text{9.8126}\ \mathrm{m/s^2} $ | |||||
| $ \delta h = \text{\_\_\_}\ \mathrm{m} $ | |||||
| $x$ | $y$ | ||||
| $h_1$ | $h_2$ | $T$ | $p$ | $\delta p$ | |
| Lp. | $\mathrm{[m]}$ | $\mathrm{[m]}$ | $\text{[°C]}$ | $\mathrm{[Pa]}$ | $\mathrm{[Pa]}$ |
| 1 | |||||
| 2 | |||||
| 3 | |||||
| 4 | |||||
| 5 | |||||
| 6 | |||||
| 7 | |||||
| 8 | |||||
| 9 | |||||
| … | |||||
Sprawozdanie powinno zawierać następujące punkty:
T. Suszko (2025)