Absorpcją światła, czyli pochłanianiem, nazywamy straty energii strumienia światła występujące przy przechodzeniu tego strumienia przez ośrodek materialny, w którym światło nie ulega rozproszeniu. Straty strumienia świetlnego w substancji są wynikiem przemiany energii strumienia świetlnego w różne rodzaje energii wewnętrznej substancji (np. ciepło, jonizacja) oraz w energię promieniowania wtórnego, wysyłanego w innych kierunkach lub mającego inny skład widmowy.
Gdy przez warstwę $dx$ jednorodnego, przeźroczystego ośrodka, przechodzi w kierunku $x$ wiązka światła monochromatycznego (Rys. 50.1), to osłabienie strumienia świetlnego $-d\phi$ na drodze $dx$ jest proporcjonalne do wartości tego strumienia i grubości warstwy: $$-d \phi = k \phi dx,$$ a więc:
$$\frac{d \phi}{\phi} =- k dx,\tag{50.1}$$
gdzie $k$ - współczynnik absorpcji, który jest wielkością charakteryzującą absorpcyjne własności ośrodka.
Równanie 50.1 możemy zapisać jako: $$\frac{d \phi(x)}{dx} = - k \phi(x).\ \tag{50.2}$$
Jest to bardzo znany przykład równania różniczkowego, występującego w wielu dziedzinach fizyki, a jego rozwiązaniem jest tzw. zanik wykładniczy:
$$ \phi(x) = \phi_0 e^{- k x}\ , \tag{50.3}$$
gdzie $x$ jest odległością pokonaną przez światło w ośrodku.
Zależność tę nazywamy prawem Lamberta-Beera-Bouguera lub krócej prawem Lamberta-Beera.
Jeżeli zamiast strumienia świetlnego użyjemy stosunku $\frac{\phi(x)}{\phi_0}$, nazywanego transmisją $T$, to równanie (50.3) przyjmie postać:
$$ \frac{\phi(x)}{\phi_0} = e^{- k x}\ , \tag{50.4}$$
$$ T = e^{- k x}\ , \tag{50.5}$$
Transmisja przyjmuje wartości od 1 do 0, choć można ją też wyrazić w procentach (od 100% do 0%). Sens fizyczny współczynnika $k$ wynika bezpośrednio ze wzoru (50.5). Dla $x = 1/k$ przyjmuje ono postać:
$$T_{x=\frac{1}{k}}=\frac{\phi_o}{ e}\ . \tag{50.6}$$
Zatem odwrotność współczynnika absorpcji określa taką drogę w ośrodku, po przejściu której strumień światła zmaleje $e$ razy ($e = 2,72\dots$), czyli transmisja wynosić będzie ok. 0,368 (ok. 37%). Dla $x=2\cdot 1/k$, $3\cdot 1/k$ itd transmisja wynosić będzie kolejno $e^2\approx 0{,}145$, $e^3\approx 0{,}050$ itd.
Jednym z celów ćwiczenia jest sprawdzenie prawa Lamberta-Beera. Zauważmy, że po zlogarytmowaniu obustronnym równania (50.5) otrzymujemy:
$$\ln T = -kx\ . \tag{50.7}$$
Na układzie współrzędnych więc przedstawia linię prostą (rys. 50.4). Sprawdzenie prawa Lamberta-Beera może polegać właśnie na weryfikacji czy tak jest w istocie. Z równania (50.7) wynika również, że bezwzględna wartość współczynnika kierunkowego tej prostej jest współczynnikiem pochłaniania.
Jeśli przyjmiemy, że dla danego ośrodka prawo Lamberta-Berra jest spełnione, to wyznaczenie współczynnika pochłaniania sprowadza się do pojedynczego pomiaru transmisji i skorzystania z przekształconego równania (50.7)
$$ k = - \frac{\ln T}{d}\ , \tag{50.8}$$
gdzie $d$ jest grubością absorbenta (np. grubością płytki szklanej czy innego tworzywa lub grubością kuwety z badanym roztworem).
Współczynnik pochłaniania $k$ zależy od długości fali świetlnej $\lambda$. Zależność $k(\lambda)$ jest jedną z podstawowych własności optycznych materiałów. Graficzne jej przedstawienie nazywana jest krzywą absorpcji. Np. różnym barwom szkła czy tworzyw odpowiadają różne krzywe absorpcji. I tak na przykład kolor niebieski tworzywa może sugerować, że współczynnik pochłaniania jest stosunkowo niewielki dla fal krótszych (światło niebieskie jest przepuszczane) a większy dla fal o większej długości (światło czerwone jest pochłaniane). Kolor zielony tworzywa może oznaczać mały współczynnik pochłaniania dla środkowej części widma a duży dla pozostałej części.
Każdy barwnik, organiczny czy nieorganiczny, ma swoją charakterystyczną krzywą absorpcji. Na rysunku 50.5 poniżej przedstawiono krzywe absorpcji dla dwóch odmian chlorofilu. Pomiary dla takich barwników przeprowadza się w roztworach - absorbentem jest przezroczysta kuwetka o określonej grubości, w której znajduje się roztwór barwnika o danym stężeniu.
Rys. 50.5 Porównanie krzywych absorpcji dwóch odmian chlorofilu. http://en.wikipedia.org/wiki/Chlorophyll
Ze względu na fakt, że fizjologia widzenia jest skomplikowanym procesem, oraz że widzenie barwne nie przekłada się całkiem bezpośrednio na długość fali, to można spodziewać się niespodzianek w wyznaczonych krzywych absorpcji - np. tworzywa o tej samej widzianej barwie mogą mieć różną krzywą absorpcji.
Pomiary pochłaniania światła mogą być obarczone błędami związanymi z odbiciem i rozproszeniem. Osłabienie strumienia światła spowodowane rozpraszaniem (ośrodki mętne) opisane jest zależnością eksponencjalną, podobnie jak pochłanianie (absorpcja). Jednak dla ciał przeźroczystych rozproszenie można zaniedbać. Eliminacja błędów powodowanych przez odbicie światła na powierzchniach warstw możliwa jest przy pomiarach względnego osłabienia strumienia świetlnego przez kilka warstw o różnych grubościach.
W ćwiczeniu pomiary współczynnika pochłaniania światła przeprowadza się przy użyciu jednowiązkowego spektrofotometru fotoelektrycznego Spekol (Rys. 50.6.). Wiązka światła z lampy halogenowej zostaje uformowana i skierowana za pomocą układu optycznego (kondensor, lustro, szczelina, soczewka 2) na siatkę dyfrakcyjną. Następnie zostaje ugięta i rozszczepiona przez siatkę. W postaci wiązki monochromatycznej światło kierowane jest na badaną próbkę.
Ćwiczenie składa się z dwóch części.
Na podstawie wyników zebranych w tabeli 50.1:
Na podstawie wyników zebranych w tabelach 50.2:
| Tabela 50.1. Zestawienie wyników transmisji $T$ oraz $\ln T$ dla różnych grubości $x$ absorbenta. |
|||
|---|---|---|---|
| Rodzaj absorbenta: | |||
| Wybrana długość fali | $\lambda = \underline{\phantom{00000}}\ \mathrm{nm}$ | ||
| Niepewność pomiaru grubości absorbenta | $\delta d = \underline{\phantom{00000}}\ \mathrm{mm}$ | ||
| Niepewność pomiaru transmisji (rozdzielczość przyrządu) | $\delta T = \underline{\phantom{00000}}$ | ||
| L.p. | $x \mathrm{[mm]}$ | $\ \ T\ \ \ $ | $\ln T$ |
| 1 | |||
| 2 | |||
| 3 | |||
| 4 | |||
| 5 | |||
| 6 | |||
| 7 | |||
| 8 | |||
| Tabela 50.2. Zestawienie wyników transmisji $T$ oraz współczynnika pochłaniania $k$ dla różnych długości fali $λ$. |
|||
|---|---|---|---|
| Rodzaj absorbenta: | |||
| Niepewność pomiaru (odczytu) długości fali | $\delta\lambda = \underline{\phantom{00000}}\ \mathrm{nm}$ | ||
| Niepewność pomiaru grubości absorbenta | $\delta d = \underline{\phantom{00000}}\ \mathrm{mm}$ | ||
| Niepewność pomiaru transmisji (rozdzielczość przyrządu) | $\delta T = \underline{\phantom{00000}}$ | ||
| L.p. | $\lambda\ \mathrm{[nm]}$ | $\ \ \ T \ \ \ $ | $\displaystyle k\ \mathrm{\left[\frac{1}{m}\right]}$ |
| 1 | 350 | ||
| 2 | 400 | ||
| 3 | 450 | ||
| 4 | 500 | ||
| 5 | 550 | ||
| 6 | 600 | ||
| 7 | 650 | ||
| 8 | 700 | ||
| 9 | 750 | ||
T. Suszko (2018)