Zapoznanie się z działaniem licznika Geigera-Müllera oraz ze sposobem wyznaczania czasu połowicznego rozpadu izotopów długożyciowych.
Początek XIX i XX wieku zaowocował wieloma odkryciami w fizyce, które spowodowały jej burzliwy rozwój w tamtym wieku. Wśród nich znalazło się:
Dość szybko okazało się, że intensywność promieniowania jądrowego nie jest stała w czasie ale maleje z jego upływem przy czym najłatwiej było to zaobserwować dla najbardziej aktywnych pierwiastków czyli wysyłających najintensywniejsze promieniowanie.
Wymienieni wyżej E. Rutherford i F. Soddy sformułowali też prawo rozpadu promieniotwórczego mówiącego o wykładniczym zmniejszaniu się z upływem czasu ilości nuklidów promieniotwórczych. Prawo to opisuje równanie:
$$ N(t) = N_0 e^{-\lambda t} \tag{52.1}$$
gdzie $N_0$ jest ilością początkową nietrwałych nuklidów, które się rozpadają (na nuklid stabilny i wysyłaną cząstkę promieniowania jądrowego), $N(t)$ jest pozostałą ilością nuklidów nietrwałych po czasie $t$ a $\lambda$ zwana stałą rozpadu jest pewnym współczynnikiem charakterystycznym dla danego rodzaju nuklidów i jest on tym większy im szybciej spada ilość nuklidów nietrwałych. Jednostką stałej rozpadu jest jest odwrotność jednostki czasu – czasu po którym ilość nuklidów zmniejsza się $e$ krotnie.
Powyższe równanie można też zapisać inaczej
$$ N(t) = N_0 2^{-\frac{t}{\tau}} \tag{52.2}$$
W tym równaniu $\tau$ ma wymiar czasu i odpowiada ilości sekund, godzin czy lat po której ilość rozpadających się nuklidów zmniejszy się do połowy. Stąd też nazwa tej wielkości czas połowicznego rozpadu. Z porównania obydwu równań wynika, że
$$ \tau = \frac{\ln 2}{\lambda} \tag{52.3} $$
Inną wielkością charakterystyczną dla zjawiska rozpadu promieniotwórczego jest aktywność promieniotwórcza $A$. Jest to ilość rozpadów na jednostkę czasu, co też odpowiada ilości wypromieniowanych cząstek w tym czasie. Aktywność jest więc pochodną wyrażenia 52.1 wziętą z dodatnim znakiem:
$$ \frac{dN(t)}{dt} = - \lambda N_0 e^{-\lambda t} = - \lambda N(t)$$ $$ A = \lambda N(t) \tag{52.4}$$
Jak widać aktywność jest proporcjonalna do ilości pozostałych nuklidów. Zależność 52.4 można wykorzystać do obliczenia stałej rozpadu $\lambda$ lub czasu połowicznego rozpadu $\tau$ dla nuklidów długożyciowych dla których niemożliwe jest wykreślenie zależności 52.1 i obliczenie tych wielkości z prawa rozpadu promieniotwórczego. Istotną jednak trudnością jest konieczność posiadania informacji o całkowitej ilości nuklidów podlegających rozpadowi.
$$ \lambda = \frac{A}{N} \tag{52.5}$$
Potas, jak pokazują pomiary jest pierwiastkiem wysyłającym słabe promieniowanie jądrowe, przy czym rozpadowi podlega właściwie tylko izotop $\mathrm{^{40}K}$ którego jest niewielka ilość (0,012%) w naturalnie występującym w przyrodzie potasie. Resztę stanowią stabilne izotopy $\mathrm{^{39}K}$ (93,08) i $\mathrm{^{41}K}$ (6,91%).
Potas rozpada się na dwa sposoby:
Obydwa rodzaje promieniowania rejestrowane są przez licznik G-M.
Zadaniem studentów w tym ćwiczeniu będzie wyznaczenie stałej rozpadu i czasu połowicznego rozpadu dla nuklidu $\mathrm{^{40}K}$ korzystając z zależności 52.3 oraz 52.5 a więc przez pomiar aktywności promieniotwórczej potasu.
Jak widać z równania 52.4 do wyznaczenia stałej rozpadu należy zmierzyć ilość rozpadów $\mathrm{^{40}K}$ w ciągu określonego czasu czyli aktywność preparatu oraz znać całkowitą liczbę nuklidów promieniotwórczych $N$. Rodzi to pewne trudności eksperymentalne:
rysunek
Sprawozdanie powinno zawierać:
| Tabela 1. Dane pomiarowe | ||||
|---|---|---|---|---|
| Niepewność pomiaru masy $\delta m\ \mathrm{[mg]} $ | ||||
| Masa próbek $m\ \mathrm{[mg]}$ | ||||
| — | Liczba imp/min | |||
| Lp. | Prom. tła | Próbka 1 | Próbka 2 | Próbka 3 |
| 1 | ||||
| 2 | ||||
| 3 | ||||
| 4 | ||||
| 5 | ||||
| Tabela 2. Dane obliczeniowe | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Próbka 1 | Próbka 2 | Próbka 3 | ||||
| $N\pm\delta N$ | ||||||
| $A_{GM}\pm\delta A_{GM}\ \mathrm{[imp/min]}$ | ||||||
| $A\pm\delta A\ \mathrm{[imp/min]}$ | ||||||
| $\lambda\pm\delta\lambda\ \mathrm{[1/min]}$ | ||||||
| $\tau\pm\delta\tau\ \mathrm{[lata]}$ | ||||||
T. Suszko (2018)