Spis treści

Ćw. nr 52. Wyznaczanie okresu połowicznego rozpadu nuklidów potasu $\mathrm{^{40}K}$

1. Cel ćwiczenia

Zapoznanie się z działaniem licznika Geigera-Müllera oraz ze sposobem wyznaczania czasu połowicznego rozpadu izotopów długożyciowych.

2. Zagadnienia

  1. Rodzaje promieniowania jądrowego
  2. Zasada działania licznika G-M
  3. Czas połowicznego rozpadu
  4. Aktywność promieniotwórcza

3. Wprowadzenie

3.1 Rozpad promieniotwórczy

Początek XIX i XX wieku zaowocował wieloma odkryciami w fizyce, które spowodowały jej burzliwy rozwój w tamtym wieku. Wśród nich znalazło się:

Dość szybko okazało się, że intensywność promieniowania jądrowego nie jest stała w czasie ale maleje z jego upływem przy czym najłatwiej było to zaobserwować dla najbardziej aktywnych pierwiastków czyli wysyłających najintensywniejsze promieniowanie.

Wymienieni wyżej E. Rutherford i F. Soddy sformułowali też prawo rozpadu promieniotwórczego mówiącego o wykładniczym zmniejszaniu się z upływem czasu ilości nuklidów promieniotwórczych. Prawo to opisuje równanie:

$$ N(t) = N_0 e^{-\lambda t} \tag{52.1}$$

gdzie $N_0$ jest ilością początkową nietrwałych nuklidów, które się rozpadają (na nuklid stabilny i wysyłaną cząstkę promieniowania jądrowego), $N(t)$ jest pozostałą ilością nuklidów nietrwałych po czasie $t$ a $\lambda$ zwana stałą rozpadu jest pewnym współczynnikiem charakterystycznym dla danego rodzaju nuklidów i jest on tym większy im szybciej spada ilość nuklidów nietrwałych. Jednostką stałej rozpadu jest jest odwrotność jednostki czasu – czasu po którym ilość nuklidów zmniejsza się $e$ krotnie.

Powyższe równanie można też zapisać inaczej

$$ N(t) = N_0 2^{-\frac{t}{\tau}} \tag{52.2}$$

W tym równaniu $\tau$ ma wymiar czasu i odpowiada ilości sekund, godzin czy lat po której ilość rozpadających się nuklidów zmniejszy się do połowy. Stąd też nazwa tej wielkości czas połowicznego rozpadu. Z porównania obydwu równań wynika, że

$$ \tau = \frac{\ln 2}{\lambda} \tag{52.3} $$

Inną wielkością charakterystyczną dla zjawiska rozpadu promieniotwórczego jest aktywność promieniotwórcza $A$. Jest to ilość rozpadów na jednostkę czasu, co też odpowiada ilości wypromieniowanych cząstek w tym czasie. Aktywność jest więc pochodną wyrażenia 52.1 wziętą z dodatnim znakiem:

$$ \frac{dN(t)}{dt} = - \lambda N_0 e^{-\lambda t} = - \lambda N(t)$$ $$ A = \lambda N(t) \tag{52.4}$$

Jak widać aktywność jest proporcjonalna do ilości pozostałych nuklidów. Zależność 52.4 można wykorzystać do obliczenia stałej rozpadu $\lambda$ lub czasu połowicznego rozpadu $\tau$ dla nuklidów długożyciowych dla których niemożliwe jest wykreślenie zależności 52.1 i obliczenie tych wielkości z prawa rozpadu promieniotwórczego. Istotną jednak trudnością jest konieczność posiadania informacji o całkowitej ilości nuklidów podlegających rozpadowi.

$$ \lambda = \frac{A}{N} \tag{52.5}$$

3.2 Potas jako pierwiastek promieniotwórczy

Potas, jak pokazują pomiary jest pierwiastkiem wysyłającym słabe promieniowanie jądrowe, przy czym rozpadowi podlega właściwie tylko izotop $\mathrm{^{40}K}$ którego jest niewielka ilość (0,012%) w naturalnie występującym w przyrodzie potasie. Resztę stanowią stabilne izotopy $\mathrm{^{39}K}$ (93,08) i $\mathrm{^{41}K}$ (6,91%).

Potas rozpada się na dwa sposoby:

  1. Emisja promieniowania $\beta^-$ o energii maksymalnej cząstki 1,36 MeV. W wyniku tej przemiany powstaje izotop wapnia $\mathrm{^{40}Ca}$ – 88% rozpadów.
  2. Wychwyt elektronu z orbity podstawowej w wyniku czego powstaje izotop $\mathrm{^{40}Ar}$ i emisja promieniowania $\gamma$ o energii kwantu 1,46 MeV i promieniowanie rentgenowskie – 12% rozpadów.

Obydwa rodzaje promieniowania rejestrowane są przez licznik G-M.

4. Opis eksperymentu

:!: Zadaniem studentów w tym ćwiczeniu będzie wyznaczenie stałej rozpadu i czasu połowicznego rozpadu dla nuklidu $\mathrm{^{40}K}$ korzystając z zależności 52.3 oraz 52.5 a więc przez pomiar aktywności promieniotwórczej potasu.

Jak widać z równania 52.4 do wyznaczenia stałej rozpadu należy zmierzyć ilość rozpadów $\mathrm{^{40}K}$ w ciągu określonego czasu czyli aktywność preparatu oraz znać całkowitą liczbę nuklidów promieniotwórczych $N$. Rodzi to pewne trudności eksperymentalne:

FIXME rysunek

4.1 Przeprowadzenie pomiarów

  1. Zapoznać się z układem pomiarowym.
  2. Włączyć licznik i dokonać próbnego pomiaru. W ćwiczeniu stosować będziemy czas akwizycji równy jednej minucie.
  3. Dokonać pięciokrotnego pomiaru promieniowania tła. Wyniki zapisać w tabeli (Tab. 1).
  4. Przygotować porcje soli potasowej o masie nie większej niż 1 g. Masę próbki zapisać w tabeli.
  5. Rozłożyć równomiernie sól na talerzyku pomiarowym i dokonać pięciokrotnego pomiaru promieniowania.
  6. Powtórzyć pomiary promieniowania dla jeszcze dwóch porcji soli o innych masach.
  7. Określić niepewność pomiaru masy.

5. Opracowanie wyników

  1. Obliczyć ilość $N$ nuklidów promieniotwórczych w próbkach soli potasowej oraz niepewność $\delta N$ wynikającą z niepewności pomiaru masy $\delta m$. Wyniki obliczeń wpisać do tabeli (Tab. 2). $$ N = 0.006\% \frac{m}{m_\mathrm{KCl} }N_\mathrm{Av} $$ gdzie współczynnik procentowy jest zawartością nuklidów promieniotwórczych potasu w soli potasowej, $m_\mathrm{KCl}$ jest masą molową soli a $N_\mathrm{Av}$ jest liczbą Avogadro
  2. Obliczyć niepewność $\delta N$ wynikającą z niepewności pomiaru masy $\delta m$ $$ \delta N = N \frac{\delta m}{m}$$
  3. Obliczyć aktywność próbki $A_{GM}$ wg wskazań licznika G-M jako średnią pomiarów pomniejszoną o średnią aktywność tła.
  4. Obliczyć średnią niepewność pomiaru aktywności.
  5. Obliczyć aktywność całej próbki uwzględniając 15% sprawność licznika $$A = \frac{A_{GM}}{0.15}$$
  6. W ten sam sposób obliczyć niepewność pomiaru aktywności $$\delta A = \frac{\delta A_{GM}}{0.15}$$
  7. Obliczyć stałą rozpadu wg wcześniej podanego wzoru
  8. Obliczyć czas połowicznego rozpadu $\tau$ w latach pamiętając, że wynik otrzymany wprost ze stałej rozpadu będzie miał minutę jako jednostkę.
  9. Obliczyć niepewność wyznaczenia czasu połowicznego rozpadu $\delta \tau$ $$ \delta \tau = \tau \frac{\delta \lambda}{\lambda}$$
  10. Jako wynik końcowy przyjąć wartość średnią dla trzech próbek i przeciętną niepewność pomiarową.

Sprawozdanie powinno zawierać:


6. Wzory tabel

Tabela 1. Dane pomiarowe
Niepewność pomiaru masy $\delta m\ \mathrm{[mg]} $
Masa próbek $m\ \mathrm{[mg]}$
— Liczba imp/min
Lp. Prom. tła Próbka 1 Próbka 2 Próbka 3
1
2
3
4
5
Tabela 2. Dane obliczeniowe
Próbka 1 Próbka 2 Próbka 3
$N\pm\delta N$
$A_{GM}\pm\delta A_{GM}\ \mathrm{[imp/min]}$
$A\pm\delta A\ \mathrm{[imp/min]}$
$\lambda\pm\delta\lambda\ \mathrm{[1/min]}$
$\tau\pm\delta\tau\ \mathrm{[lata]}$

T. Suszko (2018)