Lepkość jest wielkością charakteryzującą „tarcie” wewnętrzne cieczy lub gazu.
Gdyby wyobrazić sobie dwie płyty o powierzchni $S$ rozdzielone warstwą cieczy o grubości $d$, to by przesuwać względem siebie te płyty potrzebujemy użyć pewnej siły $F$ do pokonania oporów ruchu, rzec można tarcia, pomiędzy warstwami cieczy. Kolejne warstwy cieczy bowiem poruszają się z coraz większą prędkością: od zera przy nieruchomej płycie aż do prędkości równej prędkości $v$ poruszania się górnej płyty.
Siła ta okazuje się być generalnie proporcjonalna do powierzchni $S$ oraz prędkości przesuwania się płyt $v$ i odwrotnie proporcjonalna do grubości warstwy cieczy $h$ (im grubsza jest warstwa cieczy, tym mniejsza jest względna prędkość warstw płynu - mniejszy gradient prędkości).
$$F \sim S\frac{v}{h}\ .$$
Współczynnikiem proporcjonalności jest tzw. współczynnik lepkości $\eta$.
$$F = \eta S \frac{v}{h}\ .$$
Tak więc współczynnik lepkości jest stosunkiem naprężenia stycznego wywoływanego wzajemnym przemieszczaniem się płyt do gradientu prędkości
$$\eta = \frac{\frac{F}{S}}{\frac{v}{h}} \ \mathrm{\left[ \frac{\frac{N}{m^2}}{\frac{m}{s\, m}} = Pa\, s\right]}\ .$$
Lepkość cieczy jest jedną z ważnych wielkości charakteryzujących ciecze, ważną w praktycznych zastosowaniach. Przyrządy do pomiaru lepkości nazywane się wiskozymetrami.
Trzeba zaznaczyć, że przedstawione rozważania dotyczą jedynie przepływu uporządkowanego, warstwowego, zwanego laminarnym. Jeżeli prędkości przepływu będą dostatecznie duże, przepływ stanie się burzliwy (inaczej turbulentny), wystąpią wiry mieszające ciecz i przedstawione równania przestaną obowiązywać.
Zachodzi pytanie: w jakich warunkach mamy do czynienia z przepływem laminarnym, a kiedy dochodzi do przepływu turbulentnego?
Jednym z kryteriów jest liczba Reynoldsa. Jest to liczba obliczana przez zdefiniowany przez O. Reynoldsa empiryczny wzór składający się z wielkości charakteryzujących przepływ. Wyraża niejako stosunek siły bezwładności do sił lepkości w tym przepływie. Liczba ta jest niemianowana (jednostki się skracają).
$$ \mathrm{Re} = \frac{\rho\, v\, d}{\eta} \ ,$$
gdzie kolejne wielkości to:
Okazuje się, że gdy liczba Reynoldsa w określonym rodzaju przepływu osiągnie graniczną wartość (wyznaczoną eksperymentalnie), to powyżej tej wartości przepływ staje się burzliwy.
Uwaga. Wyżej przedstawione równania dotyczące lepkości dotyczą
zasadniczo przepływów o małej liczbie Reynoldsa, w zakresie przepływu laminarnego.
Z lepkością wiąże się pewna ciekawostka. Związany jest z nią najdłużej
trwający eksperyment na świecie: The Pitch Drop Experiment.
http://www.smp.uq.edu.au/content/pitch-drop-experiment
http://en.wikipedia.org/wiki/Pitch_drop_experiment
Lepkość smoły w tym eksperymencie szacowana jest na 107 Pa·s
W układzie pomiarowym ćwiczenia zjawisko lepkości będzie obserwowane w cylindrze z płynem, do którego wrzucane będą kulki z określonego materiału. Kulki podczas ruchu „porywać” będą ze sobą koncentryczne warstwy cieczy, a tarcie pomiędzy nimi będzie wywoływało opory ruchu.
Po wrzuceniu kulki do cylindra ustali się równowaga: siła oporu $F_o$ wzrośnie na tyle, że wraz z siłą wyporu $F_w$ zrównoważy siłę ciężkości $F_c$ i kulka będzie poruszać się ruchem jednostajnym z pewną prędkością $v$, zależną od lepkości cieczy, ale też od rozmiaru i masy kulek.
Układ pomiarowy składa się z cylindra miarowego wypełnionego cieczą, której lepkość zostanie wyznaczona.
Na cylindrze zaznaczone są poziomy:
Hamowanie kulki spowodowane jest działaniem na nią siły oporu cieczy $F_o$, zwanej siłą Stokesa. Jest ona proporcjonalna do:
i jest oczywiście skierowana w kierunku przeciwnym do kierunku ruchu, czyli do góry.
Dla ciała o kształcie kulistym, poruszającego się w cieczy znajdującej się w naczyniu o średnicy znacznie większej niż średnica ciała i gdy mamy do czynienia z ruchem laminarnym, siła Stokesa jest równa:
$$F_o=3\pi\eta v d\ .$$
Na kulkę działa również siła wyporu cieczy, skierowana do góry, równa ciężarowi wypartej przez kulkę cieczy:
$$ F_w = V \rho_c g = \frac{4}{3}\pi r^3 \rho_c g = \frac{1}{6}\pi d^3 \rho_c g$$
oraz skierowana w dół siła ciężkości kulki:
$$ F_g = V \rho_k g = \frac{4}{3} \pi r^3 \rho_k g = \frac{1}{6} \pi d^3 \rho_k g\ ,$$
gdzie:
Jeśli ruch odbywa się ze stałą prędkością (jednostajnie), to zachodzi równowaga między siłami: $$F_o + F_w = F_g\ .$$
Po podstawieniu do tego równania wzorów na siłę oporu (Stokes'a), siłę wyporu i siłę ciężkości otrzymujemy następujące równanie:
$$3 \pi \eta v d + \frac{1}{6}\pi d^3 \rho_c g = \frac{1}{6} \pi d^3 \rho_k g\ ,$$
które po kilku przekształceniach przechodzi we wzór do obliczenia lepkości: $$\eta=\frac{(\rho_k-\rho_c)g d^2 t}{18\,l}\ .$$
W ćwiczeniu do cieczy spuszczamy kulki (ołów, cyna, stal, szkło), których średnicę $d$ mierzymy. Następnie mierzymy czas opadania kulki na odcinku CD. Otrzymane wyniki umożliwią wyznaczenie lepkości.
Uwaga: Dla wszystkich pomiarów ustalić niepewności pomiarowe.
Uwaga. Z opisu metody pomiarowej wynika, że wyznaczona lepkość nie powinna zależeć od średnicy kulek. Jeśli w ćwiczeniu używano kulek o różnych średnicach, należy sprawdzić czy taka zależność występuje wykonując wykres zależności $\eta(d)$. Jeśli korelacja jest zauważalna to sprawdzić dla których pomiarów liczba Reynoldsa jest wystarczająco mała.
Tabela 7.1. Pomiary wstępne i dane tablicowe.
| Gęstość cieczy | $\rho_c \left[ \frac{kg}{m^3} \right] = $ _______ $\pm$ _______ |
|---|---|
| Temperatura pomiarów | $t_p \left[ ^\circ C \right] = $ _______ $\pm$ _______ |
| Długość drogi opadania CD | $l \left[ m \right] = $ _______ $\pm$ _______ |
| Przyspieszenie ziemskie | $g \left[ \frac{m}{s^2} \right] = $ _______ $\pm$ _______ |
| Gęstość kulek (rodzaj pierwszy) | $\rho_{ks} \left[ \frac{kg}{m^3} \right] = $ _______ $\pm$ _______ |
| Gęstość kulek (rodzaj drugi) | $\rho_{ks} \left[ \frac{kg}{m^3} \right] = $ _______ $\pm$ _______ |
| Niepewność pomiaru czasu opadania kulek | $\delta t\ [s] = \pm$ _______ |
| Niepewność pomiaru średnicy kulek | $\delta d\ [m] = \pm$ _______ |
Tabela 7.2. Wyniki pomiarów. (Należy sporządzić oddzielne tabele dla każdego rodzaju kulek, zwróć uwagę na jednostki długości)
Tabela 7.2. Wyniki pomiarów. (Należy sporządzić oddzielne tabele dla każdego rodzaju kulek, zwróć uwagę na jednostki długości)
| Rodzaj kulek: | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Lp. | $d\,[\mathrm{m}]$ | $t\,[\mathrm{s}]$ | $\eta\,[\mathrm{Pa\,s}]$ | $\vert\bar{\eta} - \eta_i\vert$ | $\delta\eta_m$ |
| 1 | |||||
| 2 | |||||
| 3 | |||||
| 4 | |||||
| 5 | |||||
| 6 | |||||
| 7 | |||||
| 8 | |||||
| 9 | |||||
| 10 | |||||
T. Suszko (2022)