Przy omawianiu podstawowych zjawisk z hydrodynamiki (np. równanie Bernoulliego), idealizuje się mocno przepływ, zakładając brak istnienia oporu (rodzaju tarcia) między warstwami płynu lub gazu, poruszającymi się z różnymi prędkościami.
Gdy wyobrazić sobie dwie płyty o powierzchni $S$ rozdzielone warstwą cieczy o grubości $h$, to by przesuwać względem siebie te płyty, potrzebujemy użyć pewnej siły $F$ by ten opór pokonać.
Rys. 1. Przepływ laminarny warstwy płynu.
Przy niewielkich prędkościach ta siła oporu okazuje się być proporcjonalna do powierzchni $S$ oraz do prędkości przesuwania się płyt $v$ oraz jest odwrotnie proporcjonalna do grubości warstwy cieczy $h$:
$$F \sim \frac{Sv}{h}\ .$$
Współczynnikiem proporcjonalności jest tzw. współczynnik lepkości $\eta$:
$$F = \eta \frac{Sv}{h}\ \tag{9.1}.$$
Należy jeszcze raz podkreślić, że wywód powyższy dotyczy sytuacji gdy obraz przepływu da się przybliżyć przemieszczającymi się (także względem siebie) warstwami płynu (lub gazu). Taki przepływ nazywamy laminarnym. Gdy różnice prędkości między warstwami stają się zbyt duże, pojawiają się wiry i przepływ nabiera charakteru burzliwego lub inaczej turbulentnego.
Lepkość cieczy jest jedną z ważnych wielkości charakteryzujących ciecze, ważną w praktycznych zastosowaniach. Przyrządy do pomiaru lepkości nazywane się wiskozymetrami.
By wywołać w rurce przepływ cieczy (lub gazu) o niezerowej lepkości potrzebna jest pewna różnica ciśnienia na końcach tej rurki. Jeśli przepływ jest laminarny to zależność między objętościowym natężeniem przepływu $\dot{V}$ i ciśnieniem jest proporcjonalna:
$$ \dot{V} = \frac{V}{t} = \frac{1}{R}\Delta p\quad \mathrm{\left[ \frac{m^3}{s} = \frac{1}{ \frac{Pa}{m^3/s}}Pa \right]} \ , \tag{9.2}$$
gdzie $\Delta p$ jest różnicą ciśnienia na końcach rurki, a $R$ jest oporem hydrodynamicznym przepływu – parametrem zależnym od długości rurki, jej średnicy i lepkości płynu. Im większa długość, tym większy jest opór $R$. Im mniejsza średnica, tym większy opór. Im większa lepkość, tym większy opór. Jednostką oporu hydrodynamicznego musi być Pa/(m3/s) i jest to ciśnienie potrzebne do wywołania jednostkowego objętościowego natężenia przepływu (1 m3/s).
Lepkość płynu powoduje, że w rurce najszybciej porusza się centralna jego część, a im bliżej ścianek tym warstwy płynu poruszają się wolniej. Biorąc pod uwagę definicję lepkości można wyprowadzić za pomocą rachunku całkowego wzór na opór $R$ odcinka $l$ okrągłego kanału o średnicy $d$:
$$ R = \frac{128\, \eta l}{\pi d^4}\quad \mathrm{ \left[ \frac{Pa\cdot s \cdot m }{m^4} = \frac{Pa}{m^3/s} \right] } . \tag{9.3}$$
Wzór powyższy nosi miano prawa Poiseuille’a (franc. puasei, prawo puaseia).
W ćwiczeniu sprawdzimy, w jakim stopniu prawo Poiseuille’a jest adekwatne do konkretnego przypadku naszego układu doświadczalnego. Sprawdzona zostanie proporcjonalność przepływu do wymuszającego przepływ ciśnienia oraz czy wyznaczony opór hydrodynamiczny odpowiada teoretycznej wartości.
Ciecz (woda) wypływać będzie przez cienką rurkę, tzw. kapilarę, w naszym przypadku zrobioną z igły iniekcyjnej (Rys. 2), zamontowaną na końcu wężyka zasilającego, połączonej z umieszczonym na pewnej wysokości zbiornikiem z wodą (Rys. 3).

Rys. 2. Zdjęcie mikroskopowe zakończenia kapilary.
Różnica ciśnienia pomiędzy końcem igły (ciśnienie atmosferyczne) a początkiem (ciśnienie atmosferyczne plus ciśnienie słupa cieczy w rurce pomiarowej o wysokości $h$), jest ciśnieniem wymuszającym przepływ:
$$\Delta p = \varrho g\, h\ , \tag{9.4}$$
gdzie $\varrho$ jest gęstością cieczy, $g$ przyspieszeniem ziemskim, a $h$ wysokością słupa cieczy.
Uwaga. Ze względu na dość długi wężyk zasilający można zaobserwować, że podczas wypływu cieczy różny jest jej poziom w rurce pomiarowej i w zbiorniku zasilającym – na wężyku zasilającym występuje spadek ciśnienia.
Łącząc równania (9.2) i (9.4) otrzymujemy:
$$\dot{V} = \frac{V}{t} = \frac{1}{R}\varrho g\, h\ ,\tag{9.5}$$
a dalej łącząc równie (9.5) z równaniem (9.3), otrzymujemy:
$$\dot{V} = \frac{V}{t} = \frac{\pi d^4}{128 \eta l} \varrho g\, h\ .\tag{9.6}$$
Tak więc natężenie przepływu $\dot{V}$ powinno być proporcjonalne do wysokości słupa cieczy $\Delta h$:
$$\dot{V} = a\, h\ .\tag{9.7}$$
Ze względu na trudność w pomiarze wysokości słupa cieczy (trudno odczytać poziom zerowy) oraz hamowanie wypływu przez napięcie powierzchniowe, równanie (9.7) przyjmuje raczej formę zależności liniowej niż proporcji:
$$\dot{V} = a\, h\ + \Delta h ,\tag{9.8}$$
gdzie $\Delta h$ można traktować jako wysokość słupa cieczy przy zerowym wypływie.
Sprawdzenie zależności (9.8) jest pierwszym z celów ćwiczenia. Współczynnik proporcjonalności $a$ wyznaczymy eksperymentalnie, mierząc natężenie przepływu w zależności od wysokości słupa cieczy. Następnie obliczyć możemy opór hydrodynamiczny $R$:
$$ R = \frac{1}{a}\varrho g\ . \tag{9.9}$$
Obliczymy także jego wartość „teoretyczną”, korzystając z dostępnych danych i wzoru (9.3).
Porównanie opórów hydrodynamicznych, wyznaczonego i obliczonego teoretycznie jest drugim celem ćwiczenia.
Uwaga. Igły są intencjonalnie stępione, aczkolwiek należy uważać na możliwość skaleczenia.
| Tabela 9.1. Dane z pomiarów | |||
|---|---|---|---|
| $l = \text{42,5}\pm\text{0,5}\ \cdot\!10^{-3}\ \mathrm{m} $ | |||
| $d = \text{0,603}\pm\text{0,010}\ \cdot\!10^{-3}\ \mathrm{m} $ | |||
| $V = \_\_\_\_\_ \pm \_\_\_\_\_ \ \mathrm{ml}\left(10^{-6}\ \mathrm{m^3}\right)$ | |||
| $g = \text{9,8126}\ \mathrm{m/s^2} $ | |||
| $\eta = \text{0,8990}\cdot\!10^{-3}\ \mathrm{Pa\,s}\ \text{(wartość w 23°C)}$ | |||
| $x$ | $y$ | ||
| $t$ | $h$ | $\dot{V} = V/t $ | |
| Lp. | $\mathrm{[s]}$ | $\mathrm{10^{-2}[m]}$ | $\mathrm{10^{-9}[m^3/s]}$ |
| 1 | |||
| 2 | |||
| 3 | |||
| 4 | |||
| 5 | |||
| 6 | |||
| 7 | |||
| 8 | |||
| … | |||
Sprawozdanie powinno zawierać następujące punkty:
T. Suszko (2025)