Zasada zachowania energii rozszerzona na zjawiska cieplne przyjmuje formę tak zwanej pierwszej zasady termodynamiki i definiuje pojęcie energii wewnętrznej. Jest ona nie tylko pojęciem, ale też fizyczną wielkością oznaczaną najczęściej jako $U$.
W dowolnym procesie zmiana $\Delta U$ układu równa się sumie ciepła dostarczonego z otoczenia $\Delta Q$, oraz pracy $\Delta W$ wykonanej nad układem.
$$ \Delta U = \Delta Q + \Delta W \ .\tag{1}$$
Energia wewnętrzna układu, tak jak zasadniczo każdy rodzaj energii, jest funkcją stanu; jej zmiana nie zależy od drogi (sposobu) przemiany, lecz tylko od stanu początkowego i końcowego. Ciepło i praca natomiast nie są funkcjami stanu, mimo że wyrażają się tą samą jednostką.
Gdy jedyną pracą wykonywaną przez układ podczas przemiany jest praca objętościowa, to I zasada termodynamiki przyjmie następującą różniczkową postać:
$$ dU = dQ + p\, dV\ .\tag{2}$$
W chemii rozpatrujemy najczęściej przemiany izobaryczne ($p$ = ciśnienie atmosferyczne = const.). Dlatego dogodnym jest wprowadzić do opisu procesów wielkość (funkcję) zwaną entalpią $H$, która także jest funkcją stanu.
$$ H = U + pV\ .\tag{3}$$
Różniczka zupełna tej funkcji wyraża się jako
$$ dH = dU + p\,dV + V\,dp \ .\tag{4}$$
Łącząc równania (2) i (4) otrzymujemy równanie na infinitezymalną zmianę entalpii:
$$ dH = dQ + V\,dp\ .\tag{5}$$
W przypadku przemiany izobarycznej (np. przy ciśnieniu atmosferycznym) $dp = 0$, a wymieniane ciepło równe jest całkowitej zmianie entalpii:
$$ \Delta H = \Delta Q\ . \tag{6}$$
Natomiast w przypadku przemiany izochorycznej wymieniane ciepło równe jest całkowitej energii wewnętrznej:
$$ \Delta U = \Delta Q\ . \tag{7}$$
Gdy mówimy o reakcjach w fazach skondensowanych, to zmiana entalpii jest praktycznie równa zmianie energii wewnętrznej, i dalej równa jest dostarczonemu (lub pobranemu) ciepłu z układu.
Należy jeszcze zwrócić uwagę, że entalpię najczęściej rozpatrujemy w kategoriach wielkości intensywnych (w odróżnieniu od ekstensywnych), a więc w przeliczeniu na mol cząsteczek.
Podczas reakcji zobojętniania kwasu zasadą:
$$ \mathrm{H^{+} + OH^{-} \rightarrow H_2O }\ ,\tag{8a}$$
lub
$$ \mathrm{H_3O^{+} + OH^{-} \rightarrow 2H_2O }\ ,\tag{8b}$$
wydziela się ciepło zwane ciepłem zobojętniania. W procesie izobarycznym jest ono równe entalpii zobojętniania $\Delta H$. Wartość $\Delta H$ dla mocnych kwasów i zasad jest wartością stałą, niezależną od rodzaju kwasu i zasady, równą ok. –56,6 kJ/mol w warunkach standardowych. Dowodzi to, że w reakcji biorą udział tylko jony H+ (H3O+) i OH-. Znak minus w wartości entalpii wskazuje na reakcję egzotermiczną, ponieważ układ (jony hydroniowe i wodorotlenkowe) oddaje ciepło do otoczenia, czyli do rozpuszczalnika, wody.
Do doświadczenia wykorzystamy roztwory kwasów i zasad o określonym stężeniu molowym oraz szkolny kalorymetr wyposażony w termometr i ręczne mieszadło.

Rys. Zdjęcie stanowiska ze sprzętem i materiałami do wykonania ćwiczenia.
Przy zmieszaniu roztworów w kalorymetrze nastąpi wzrost temperatury spowodowanego wydzieleniem ciepła reakcji. Znając ilość wydzielonego ciepła $\Delta Q$ oraz ilość moli $n$ powstałej wody w wyniku zobojętnienia jonów wodorotlenowych można obliczyć entalpię zobojętniania:
$$ \Delta H = \frac{\Delta Q}{n}. \tag{9}$$
Jeśli dysponujemy wartością pojemności cieplnej układu i przyrostem temperatury spowodowanym procesem zobojętniania, to możemy obliczyć wydzielone ciepło podczas tej reakcji:
$$ \Delta Q = C\, \Delta T\ .\tag{10}$$
Pojemność cieplną $C$ obliczyć można z ciepła właściwego $c$ i masy $m$ wody w układzie (kalorymetrze).
$$ C = c\, m \ .\tag{10}$$
Zwróćmy uwagę, że oprócz wody podgrzewane jest także wewnętrzne naczynie kalorymetru. Ze względu jednak na znikomą jego masę, oraz ograniczoną dokładność pomiarów spowodowaną innymi czynnikami, pominiemy ten aspekt w obliczeniach.
Łącząc równania (9) i (10) otrzymujemy wzór do obliczenia entalpii:
$$ \Delta H = \frac{c\, m\, \Delta T}{n}. \tag{11}$$
We wzorze występują oczywiście nie tylko wielkości bezpośrednio mierzone, ale studentom pozostawiamy szczegóły do przemyślenia.
Eksperyment będzie składał się z kilku etapów:
Powtarzające się etapy stabilizacji są potrzebne dla jak najbardziej precyzyjnego wyznaczenia przyrostu temperatury. Bardziej szczegółowe zestawienie czynności wygląda następująco:
Wykonać ten sam eksperyment dla 0,50-molowych roztworów HCl i HNO3.
Tabela 1. Dane pomiarowe
| Liczba moli $n$ = ____ ± ____ | |
|---|---|
| Masa wody $m$ = ____ ± ____ g | |
| Czas $t$ [s] | Temp. $T_1$ [°C] |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| … | … |
Sprawozdanie powinno zawierać następujące punkty:
T. Suszko (2025, 2026)