W zamkniętym naczyniu zawierającym ciecz i jej parę ustala się równowaga dynamiczna między cząsteczkami opuszczającymi fazę ciekłą a cząsteczkami przechodzącymi z fazy gazowej z powrotem do cieczy. Oznacza to, że w jednostce czasu średnio tyle samo cząsteczek opuszcza ciecz, ile do niej powraca. W danej temperaturze takiemu stanowi równowagi odpowiada ściśle określona prężność (ciśnienie) pary nasyconej.
Wraz ze wzrostem temperatury $T$ wzrasta ciśnienie pary nasyconej $p$, a zależność tę opisuje różniczkowe równanie Clapeyrona:
$$ \frac{dp}{dT} = \frac{\Delta_v H}{T\Delta_v V}\ , \tag{1}$$
gdzie $\Delta_v H$ jest molową entalpią parowania cieczy, a $\Delta_v V$ zmianą objętości molowej podczas przejścia cieczy w parę.
W warunkach dostatecznie odległych od punktu krytycznego objętość molowa pary jest znacznie większa niż objętość molowa tej samej ilości cieczy. Można więc przyjąć, że $\Delta_v V \approx V_g$, gdzie $V_g$ jest objętością molową pary. Otrzymujemy wówczas:
$$ \frac{dp}{dT} = \frac{\Delta_v H}{V_g T}\ . \tag{2}$$
Ponadto, przy niezbyt wysokich ciśnieniach, parę można w przybliżeniu traktować jak gaz doskonały. Z równania stanu gazu doskonałego otrzymujemy:
$$ V_g = \frac{RT}{p}\ , \tag{3} $$
gdzie $R$ jest uniwersalną stałą gazową. Po podstawieniu równania (3) do (2) otrzymujemy różniczkowe równanie Clausiusa–Clapeyrona:
$$ \frac{dp}{dT} = \frac{\Delta_v H}{R}\frac{p}{T^2}\ .$$
Zakładając, że entalpia parowania jest w rozważanym, niezbyt szerokim zakresie temperatur w przybliżeniu stała, możemy rozdzielić zmienne i scałkować równanie:
$$ \frac{1}{p} dp = \frac{\Delta_v H}{R}\frac{1}{T^2} dT $$
$$ \boxed{\ln p = -\frac{\Delta_v H}{R}\frac{1}{T} + C}\ , \tag{4} $$
gdzie $C$ jest stałą całkowania. Równanie (4) można również zapisać w postaci wykładniczej:
$$ \boxed{ p = p_0 \exp\left( -\frac{\Delta_v H}{RT}\right) }\ , \tag{5}$$
gdzie $p_0$ jest stałą o wymiarze ciśnienia. Jest to zależność matematycznie analogiczna do równania Arrheniusa, opisującego temperaturową zależność stałej szybkości reakcji chemicznej.
W przypadku cieczy łatwo lotnych, takich jak eter dietylowy $\ce{C_4H_{10}O}$ ($\ce{H_3C-CH_2-O-CH_2-CH_3}$) , zależność prężności pary od temperatury można w ograniczonym zakresie temperatur dobrze opisać powyższymi równaniami. Umożliwia to wyznaczenie entalpi parowania na podstawie pomiarów ciśnienia pary nasyconej w różnej temperaturze.
Z równania (4) wynika, że wykres zależności $$\ln p(1/T)$$ powinien być liniowy. Jeżeli współczynnik kierunkowy prostej dopasowanej do punktów pomiarowych oznaczymy przez $a$, to
$$ a = -\frac{\Delta_v H}{R}\ , $$
a więc molową entalpię parowania $\Delta_v H$ można obliczyć ze wzoru:
$$ \Delta_v H = - a R \ . \tag{6}$$
Podstawowym elementem aparatury jest szczelne naczynie pomiarowe zawierające niewielką ilość cieczy (eteru dwuetylowego lub alkoholu etylowego). W zestawie jest też elektroniczny miernik ciśnienia absolutnego, który można połączyć z naczyniem.
Naczynie pomiarowe umieszcza się w kąpieli ogrzewającej lub chłodzącej. Temperaturę kąpieli, a tym samym temperaturę naczynia, cieczy i par cieczy mierzy się termometrem.
Uwagi dotyczące bezpieczeństwa
Eter dwuetylowy jest substancją bardzo lotną i skrajnie łatwopalną. Pomiary należy wykonywać przy sprawnej wentylacji, z dala od potencjalnych źródeł zapłonu.
Tabela 1. Dane pomiarowe
| $T\ \mathrm{[°C]}$ | $p\ \mathrm{[hPa]}$ | $\frac{1}{T}\ \mathrm{[1/K]}$ | $\ln p$ |
|---|---|---|---|
| | |||
| | |||
| | |||
| | |||
| | |||
| | |||
| … | … | … | … |
Sprawozdanie powinno zawierać następujące punkty:
T. Suszko (2026)