Spis treści

Ćw. ChF-03. Konduktometryczne wyznaczanie stopnia dysocjacji, stałej dysocjacji i pH kwasu octowego

Cele ćwiczenia

  1. Zapoznanie się z zasadą pomiaru przewodności elektrolitycznej roztworów.
  2. Wyznaczenie przewodności molowej roztworów kwasu octowego o różnych stężeniach
  3. Wyznaczenie stopnia dysocjacji $\alpha$ kwasu octowego i określenie wpływu stężenia słabego elektrolitu na stopień jego dysocjacji.
  4. Wyznaczenie stałej dysocjacji kwasowej $K_a$ i wartości $pK_a$.
  5. Obliczenie stężenia jonów H⁺ oraz pH badanych roztworów.

1. Zagadnienia

  1. Przewodnictwo elektrolityczne roztworów – mechanizm przewodzenia prądu przez elektrolity oraz czynniki wpływające na przewodność roztworu.
  2. Przewodność właściwa i przewodność molowa – definicje, jednostki oraz zależność tych wielkości od stężenia elektrolitu.
  3. Elektrolity mocne i słabe – różnice w stopniu dysocjacji i właściwościach przewodzących.
  4. Prawo rozcieńczeń Ostwalda – zależność między stężeniem, stopniem dysocjacji i stałą dysocjacji słabego elektrolitu.
  5. Podstawy konduktometrii – zasada pomiaru przewodności roztworów oraz wpływ temperatury na wynik pomiaru.

2. Wprowadzenie

Roztwory elektrolitów przewodzą prąd elektryczny dzięki obecności jonów. Przewodność roztworu zależy m.in. od stężenia i rodzaju jonów, ich ruchliwości, stopnia dysocjacji elektrolitu oraz temperatury. Kwas octowy jest słabym, jednoprotowym elektrolitem. W wodzie ulega częściowej dysocjacji:

$$ \ce{ CH_3COOH + H_2O <=> CH_3COO^- + H_3O^+\ .}$$

W zapisie uproszczonym:

$$ \ce{ CH_3COOH <=> CH_3COO^ + H^⁺ \ .}$$

Wraz z rozcieńczaniem roztworu stopień dysocjacji słabego elektrolitu wzrasta. Zależność tę można badać konduktometrycznie, poprzez bezpośredni pomiar przewodności właściwej roztworów o różnym stężeniu.

2.1 Przewodność właściwa

Przewodność właściwa (konduktywność) κ jest miarą zdolności danego materiału lub roztworu (przewodników drugiego rodzaju) do przewodzenia prądu elektrycznego. Jest odwrotnością oporności właściwej ρ.

$$ \kappa = \frac{1}{\rho} $$

Fizycznie, odpowiada ona przewodności 1 dm³ roztworu między elektrodami o powierzchni 1 m² znajdującymi się w odległości 1 m od siebie. Jednostką przewodności właściwej w układzie SI jest simens na metr (S/m lub inaczej Sm-1). W praktyce laboratoryjnej stosuje się także S/cm, mS/cm oraz µS/cm. Dla rozcieńczonych roztworów należy uwzględnić przewodność wody użytej do przygotowania roztworów:

$$ \kappa_\mathrm{\ kor} = \kappa_\mathrm{\ roztworu} − \kappa_\mathrm{\ H_2O} \ ,$$

gdzie:
$\kappa_\mathrm{\ kor}$ – skorygowana przewodność właściwa,
$\kappa_\mathrm{\ roztworu}$ – zmierzona przewodność roztworu,
$\kappa_\mathrm{\ H_2O}$ – przewodność wody.

2.2 Przewodność molowa

Przewodność roztworu, w którym między dwiema elektrodami odległymi o 1 m znajduje się ilość elektrolitu odpowiadająca 1 molowi, nazywamy przewodnością molową $\Lambda_m$ tego roztworu.

$$ \Lambda_m = \kappa_\mathrm{\ kor}/c \ .$$

Jednostką $\Lambda_m$ w układzie SI jest S·m²/mol lub S·m²mol⁻¹ ($\kappa$ w S/m, $c$ w mol/m³). Jeżeli, jednak $\kappa$ jest wyrażona w S/cm, a stężenie $c$ w mol/dm³, przewodność molową oblicza się ze wzoru:

$$ \Lambda_m = (1000 \times \kappa_\mathrm{\ kor})/ c \ , $$

a jednostką $ \Lambda_m$ jest S·cm²·/ mol.

2.3 Graniczna przewodność molowa

Graniczna przewodność molowa $\Lambda_m^0$ jest wartością, do której dąży przewodność molowa elektrolitu przy nieskończenie dużym rozcieńczeniu ($c$ → 0). W takich warunkach oddziaływania między jonami stają się pomijalnie małe, a jony migrują praktycznie niezależnie od siebie. Jednostką $\Lambda_m^0$ jest S×m²/mol, a w praktyce również S×cm²/mol. Zgodnie z prawem niezależnej migracji jonów Kohlrauscha:

$$ \Lambda_m^0 = \lambda^0\,\mathrm{H^{+}} + \lambda^0\,\mathrm{CH_3COO^{-}} \ ,$$

gdzie:
$ \lambda^0\ce{H^+} $ – przewodność graniczna kationu $\ce{H^+}$,
$ \lambda^0\,\ce{CH_3COO^-} $ – przewodność graniczna anionu CH₃COO⁻.

W temperaturze 25°C można przyjąć: $ \lambda^0 \ce{H^+}$ = 349,6 S·cm²·/ mol oraz
$ \lambda^0\, \mathrm{CH_3COO^{-}} $ = 40,9 S·cm²/mol, i stąd:
$ \Lambda_m^0\, \mathrm{CH_3COOH} $ = 390,5 S·cm²/mol.

2.4 Stopień dysocjacji

Stopień dysocjacji $\alpha$ określa, jaka część początkowej liczby cząsteczek elektrolitu uległa dysocjacji na jony. Jest to wielkość bezwymiarowa, przyjmująca wartości od 0 do 1; może być również wyrażana w procentach.

$$ \alpha = n_\mathrm{\ zdys}/n_0 \quad \mathrm{lub} \quad \alpha = c_\mathrm{\ zdys}/c_0 $$

Stopień dysocjacji wyrażony w procentach:

$$ \alpha = \alpha \times 100\%$$

W przypadku oznaczeń konduktometrycznych wykorzystana zostanie następująca zależność: $$ \alpha = \Lambda_m / \Lambda_m^0 \ . $$

2.5 Stała dysocjacji

Stała dysocjacji kwasowej $K_a$ jest stałą równowagi opisującą dysocjację kwasu w roztworze wodnym i stanowi miarę jego zdolności do oddawania protonu $\ce{H^+}$. Im większa wartość $K_a$, tym większy jest stopień dysocjacji kwasu w porównywalnych warunkach. W uproszczonym ujęciu stężeniowym stosowanym w tym ćwiczeniu $K_a$ może być podawana w mol/dm³. Termodynamiczna stała równowagi, zdefiniowana za pomocą aktywności jonów, jest wielkością bezwymiarową. Dla równowagi $\ce{CH_3COOH <=> H^+ + CH_3COO^-}$:

$$ K_a = \ce{ \frac{ [H^+] \times [CH_3COO^-]}{[CH_3COOH]} }$$

Jeżeli początkowe stężenie kwasu wynosi $c$, a stopień dysocjacji $\alpha$:

$$ \ce{[H^+]} = c\,\alpha \\ \ce{[CH_3COO^-]} = c\,\alpha \\ \ce{[CH_3COOH]} = c\,(1 − \alpha) \\ $$

Po podstawieniu otrzymuje się równanie wynikające z prawa rozcieńczeń Ostwalda:

$$ K_a = \frac{c\,\alpha^2}{1 − \alpha} $$

Ponieważ $\alpha = \Lambda_m/\Lambda_m^0$, można również zapisać:

$$ K_a = c \left(\Lambda_m/\Lambda_m^0\right)^2 / \left[1 − \left(\Lambda_m/\Lambda_m^0\right) \right] \ . $$

Dla kwasu octowego w temperaturze 25 °C wartość literaturowa wynosi w przybliżeniu:

$$ K_a \approx 1{,}8 × 10^{-5} \\ pK_a = −log(K_a) \approx 4{,}76 \ .$$

2.6 Wyznaczanie pH

Z definicji pH jest miarą kwasowości roztworu i jest zdefiniowane jako ujemny logarytm dziesiętny z aktywności jonów wodorowych (ściślej, jonów hydroniowych):

$$\mathrm{pH} = −\log\left(a_\mathrm{H^+}\right)\ . $$

pH jest wielkością bezwymiarową. W rozcieńczonych roztworach, w uproszczonych obliczeniach, aktywność można przybliżyć stężeniem jonów $\ce{H^+}$ ($\ce{[H^+]}$).

$$ \ce{[H^+]} = c\, \alpha \\ \mathrm{pH} = −\log(\ce{[H^+]}) $$

Po połączeniu zależności:

$$ \mathrm{pH} = −\log(c\,\alpha)\ ,$$

lub bezpośrednio z przewodności molowej:

$$ \mathrm{pH} = −\log\left[c \, (\Lambda_m/\Lambda_m^0)\right] \ .$$

Tak wyznaczone pH jest wartością przybliżoną, ponieważ ścisła definicja pH opiera się na aktywności jonów wodorowych, a nie wyłącznie na ich stężeniu.

3. Opis eksperymentu

Sprzęt i odczynniki:

  1. konduktometr Mettler Toledo FiveEasy FP30 z czujnikiem przewodności,
  2. zlewki, kolby miarowe, opcjonalnie: pipety, pipety automatyczne, cylindry miarowe,
  3. woda dejonizowana,
  4. roztwóry wzorcowe do kalibracji konduktometru,
  5. roztwory CH3COOH o stężeniach: 0,0500, 0,0250, 0,0100, 0,0050 i 0,0025 mol/dm³.


Rys. Sprzęt i odczynniki na stanowisku do wykonania ćwiczenia.

3.1 Wykonanie ćwiczenia

  1. Włączyć konduktometr Mettler Toledo FiveEasy FP30 i przygotować czujnik przewodności do pracy.
  2. Skalibrować konduktometr odpowiednim roztworem wzorcowym zgodnie z instrukcją urządzenia (jeżeli wymagane przez prowadzącego zajęcia).
  3. Zmierzyć temperaturę badanych roztworów. Konduktometr Mettler Toledo FiveEasy FP30 wyposażony jest w czujnik temperatury.
  4. Zmierzyć przewodność wody dejonizowanej użytej do przygotowania roztworów i zapisać κH₂O.
  5. Pomiary roztworów CH₃COOH wykonywać od najmniejszego do największego stężenia: 0,0025 → 0,0050 → 0,0100 → 0,0250 → 0,0500 mol/dm³.
  6. Przed każdym pomiarem przepłukać czujnik wodą dejonizowaną, a następnie niewielką ilością badanego roztworu.
  7. Zanurzyć czujnik w roztworze. Upewnić się, że w obszarze pomiarowym nie znajdują się pęcherzyki powietrza.
  8. Po ustabilizowaniu wskazania zapisać przewodność, jednostkę oraz temperaturę.
  9. Dla każdego roztworu wykonać kilka pomiarów, zgodnie ze wskazaniami prowadzącego zajęcia.

3.2 Opracowanie wyników

Dla każdego z badanych roztworów wykonać obliczenia w następującej kolejności:

Wyniki pomiarów i obliczeń zanotować w tabeli:

c
[mol/dm³]
κśr
[S/cm]
κkor
[S/cm]
Λₘ
[S·cm²/mol]
α α
[%]
Kₐ pKₐ [H⁺]
[mol/dm³]
pH
0,0025
0,0050
0,0100
0,0200
0,0500

Na podstawie uzyskanych wyników sporządzić wykresy:

3.3 Zawartość sprawozdania

Sprawozdanie powinno zawierać następujące punkty:

E. Dobruchowska (2026)