Światło jest falą elektromagnetyczną, w której wektor natężenia pola elektrycznego (i magnetycznego) oscyluje w kierunku prostopadłym do kierunku rozchodzenia się fali. W świetle niespolaryzowanym kierunek tych drgań zmienia się w sposób przypadkowy. Polaryzator tłumi jedną składową wektora pola elektrycznego pozostawiając drugą i w rezultacie otrzymujemy światło spolaryzowane liniowo, w którym drgania pola elektrycznego zachodzą w jednej określonej płaszczyźnie równoległej do kierunku rozchodzenia się fali.
Co ciekawe spolaryzowana fala elektromagnetyczna zdaje się być raczej dwoma falami spolaryzowanymi kołowo w przeciwnych kierunkach, to znaczy, że wektor natężenia pola elektrycznego obraca się w płaszczyźnie prostopadłej do kierunku rozchodzenia się fali w kierunku zgodnym i przeciwnym do ruchu wskazówek zegara. Jeżeli substancja ma różne współczynniki załamia światła (różną prędkość rozchodzenia się) dla tych dwóch spolaryzowanych kołowo fal, to po przejściu przez nią, na skutek różnego czasu przejścia wystapi różnica faz i płaszczyzna polaryzacji ulegnie skręceniu. Mówi się, że taka substancja jest czynna optycznie. Wartość skręcenia płaszczyzny będzie zależała od tego, jak różne są współczynniki załamia dla tych przeciwnie spolaryzowanych kołowo fal i będzie rosła wraz z drogą przebytą w substancji odległością.
Zjawisko skręcania płaszczyzny polaryzacji dotyczy nie tylko ciał stałych ale i cieczy, a w tym roztworów. Wiąże się to z istnieniem cząteczek chiralnych, pozbawionych płaszczyzny i środka symetrii. Poglądowo oznacza to, że odbicia lustrzanego cząsteczki nie da się na nią nałożyć. Z tego powodu fala elektromagnetyczna spolaryzowana kołowo inaczej oddziałuje z tymi cząsteczkami w zależności od kierunku obrotu płaszczyzny polaryzacji (zgodnym lub przeciwnym do ruchu wskazówek zegara).
Zdarza się też często, że określony związek chemiczny występuje w parach cząsteczek, które są wzajemnymi odbiciami lustrzanymi. Nazywamy je enancjomerami. Enacjomery mają wiele wspólnych właściwości fizycznych i chemicznych, ale różnią się kierunkiem skręcania płaszczyzny światła spolaryzowanego oraz tym, jak oddziałują z innymi cząsteczkami chiralnymi. Większość cząsteczek biologicznych (np. aminokwasy, cukry) ma określoną chiralność. Bywa też, jeden enancjomer jakiegoś związku jest dla organizmu żywego obojętny lub korzystny, a drugi może być toksyczny.
Kąt skręcenia płaszczyzny polaryzacji w przypadku roztworów $\alpha$ zależy od rodzaju cząsteczek, stężenia roztworu oraz długości drogi światła w roztworze, czyli w sumie na ilość interacji fali z cząsteczkami. Zależność tę można zapisać w postaci tak zwanego prawa Biota – kąt skręcenia płaszczyzny polaryzacji jest wprost proporcjonalny do stężenia $c$ substancji optycznie czynnej, grubości (długości) $L$ warstwy cieczy:
$$ \alpha = [\alpha\,]^T_\lambda\,L\,c\ , $$
gdzie:
Pomiar kąta skręcenia wykonuje się za pomocą polarymetru. W najprostszym ujęciu składa się ze źródła światła, polaryzatora, rurki zawierającej badaną substancję oraz analizatora:
Źródło światła → polaryzator → próbka → analizator → obserwator/detektor
Polaryzator wytwarza światło spolaryzowane liniowo. Podczas przechodzenia przez roztwór substancji optycznie czynnej płaszczyzna jego polaryzacji zostaje obrócona o pewien kąt $\alpha$. Analizator, będący drugim elementem polaryzacyjnym, umożliwia wyznaczenie tego kąta przez obrót do położenia odpowiadającego określonemu minimum lub wyrównaniu natężenia obserwowanego światła (w zależności od konstrukcji).
Znając długość rurki pomiarowej i stężenie roztworu, można na podstawie zmierzonego kąta wyznaczyć skręcalność właściwą badanej substancji. Alternatywnie można wykonać pomiary dla kilku stężeń i wyznaczyć $[\alpha\,]$ z nachylenia (liniowej) zależności kąta skręcenia od stężenia, co jest metodą dokładniejszą.
Cwiczenie będzie polegało na (1) wyznaczeniu skręcalności właściwej sacharozy przez pomiar kąta skręcenia płaszczyzny polaryzacji dla kilku roztworów o znanym stężeniu, a natępnie (2) na pomiarze nieznanego stężenia roztworu sacharozy przy wykorzystaniu uzyskananych danych w punkcie pierwszym danych.
W praktyce pomiar wykonuje się najpierw dla próbki odniesienia, najczęściej czystego rozpuszczalnika, a następnie dla badanego roztworu. Różnica wskazań odpowiada kątowi skręcenia płaszczyzny polaryzacji przez badaną substancję.
Przed przystąpieniem do pomiarów należy zapoznać się ze sprzętem na stanowisku, jak napełnia się fiolkę pomiarową i jak się ją mocuje. Następnie:
Tab. 1. Wzór tabeli pomiarowej.
| Kąt zerowy α₀ = ____ ± ____ ° | ||||
|---|---|---|---|---|
| Długość fiolki pomiarowej $L$ = ____ ± ____ cm | ||||
| Kąty skręcenia | ||||
| Stężenie $c$ [%] | α₁ | α₂ | α₃ | αśr |
| | ||||
| | ||||
| | ||||
| | ||||
| | ||||
| Kąt skręcenia dla roztworu o nieznanym stężeniu αₓ = ____ ± ____ ° |
||||
Sprawozdanie powinno zawierać następujące punkty:
T. Suszko (2026)