wersja 06.05.2015
Rys. 31.1. Schematyczne przedstawienie wahadła fizycznego użytego w ćwiczeniu. Składa się ono z pręta (w rzeczywistości z cienkościennej rurki) o masie $m_p$, na którym zamocowany jest ciężarek o masie $m_c$ w postaci pierścienia. Oś obrotu przechodzi przez górny koniec pręta. Na rysunku przedstawione są wielkości: $l_p$ – długość pręta, $l_c$ – położenie środka masy ciężarka względem osi obrotu, $d$ – położenie środka masy wahadła względem osi obrotu (jako bryły sztywnej). Wahadło pozwala na zmianę kąta $\vartheta$ między płaszczyzną wahań a pionem. W ćwiczeniu wykonywane są dwa rodzaje pomiarów, każdy wymaga innej interpretacji rysunku:
a) $T=f(\vartheta)$ – rysunek należy interpretować następująco: wahadło jest odchylone o kąt $\vartheta$ a płaszczyzna wahań jest prostopadła do płaszczyzny rysunku i przechodzi przez oś pręta.
b) $T=f(\alpha)$ – płaszczyzna wahań jest „normalna” tj. pionowa, pomiary zależności okresu od kąta odchylenia wahadła. Rysunek należy interpretować następująco: płaszczyzna wahań jest płaszczyzną rysunku, wahadło jest odchylone o kąt $\alpha$, tego kąta nie możemy zmierzyć bezpośrednio (zestaw pomiarowy na to nie pozwala), mierzymy zatem odchylenie $x$ końca pionu dla położenia początkowego co pozwala na obliczenie kąta.
Na rys 31.1 przedstawiono schematycznie wahadło fizyczne użyte w ćwiczeniu. Wahadło fizyczne jest to bryła sztywna o masie $m$ mogąca obracać się względem osi odległej o $d$ od jej środka masy i mająca moment bezwładności $I$ względem tej osi.
Wzór na okres wahań wahadła fizycznego $T$ (jest przybliżony, więcej na ten temat w dalszej części kliknij) ma postać
$$T=2\pi\sqrt{\frac{I}{mdg}}, \tag{31.1}$$
gdzie:
$I$ – moment bezwładności względem osi obrotu,
$m$ – masa wahadła,
$g$ – przyśpieszenie ziemskie,
$d$ – odległość środka masy od osi obrotu.
Zwróć uwagę na wyrażenie $\displaystyle{\frac{I}{md}}$ we wzorze 31.1 mające wymiar długości. Oznacza to, że sama masa nie ma wpływu na okres wahadła fizycznego, natomiast to jak jest ona rozłożona względem osi obrotu (to się przejawia w momencie bezwładności) ma wpływ.
Uwaga: w dalszej części instrukcji rozpatrujemy okres wahań w zależności od kąta odchylenia wahadła, jest wtedy oznaczany jako $T_\alpha$, oraz odchylenia płaszczyzny wahań od pionu o kąt $\vartheta$, oznaczamy go wtedy jako $T_\vartheta$. Zachodzi równość (dot. wzoru 31.1)
$\begin{align*} T&=T_{\alpha\to0}\tag{a}\\ T&=T_{\vartheta=0}\tag{b} \end{align*}$
Wzór (a) odnosi się do małych wychyleń (dążących do zera), (b) dotyczy wahadła wahającego się w płaszczyźnie pionowej.
Schemat wahadła z oznaczeniami danych go dotyczących przedstawia rys. 31.1.
Masa wahadła $m$ jest sumą mas elementów składowych, czyli pręta i ciężarka (wprawne oko dostrzeże tuleję, do której przymocowany jest pręt – pomijamy ją nie popełniając większego błędu, gdyż jej masa jest mała i skupiona bardzo blisko osi obrotu, zatem jej masa i moment bezwładności są bardzo małe w stosunku do masy i momentu bezwładności całego wahadła):
$$m=m_p+m_c. \tag{31.2}$$
Odległość środka masy wahadła od osi obrotu:
wzór na położenie środka masy układu dwu punktów materialnych względem punktu A (w naszym przypadku osi obrotu) ma postać:
$$d=\frac{x_1m_1+x_2m_2}{m_1+m_2},$$
gdzie
$x_1,\ x_2$ – odległości mas $m_1$ i $m_2$ od p. A (osi obrotu).
Dla pręta $x=\frac12l_p$, dla ciężarka $l_c$, zatem wzór ma postać:
$$d=\frac{\frac12l_pm_p+l_cm_c}{m_p+m_c}. \tag{31.3}$$
Moment bezwładności:
Moment bezwładności określamy względem osi obrotu. Jest on sumą momentów bezwładności elementów składowych wahadła, czyli:
$$I=I_p+I_p,$$
gdzie:
$I_p$ – moment bezwładności pręta $I_p=\frac13m_pl_p$ (dla osi obrotu przechodzącej przez początek pręta, wzór wzięty z tabeli wzorów na momenty bezwładności brył),
$I_c$ – moment bezwładności ciężarka $I_c=m_c{l_c}\!\!^2$ (z definicji momentu bezwładności, przy założeniu, że cała masa jest skupiona w punkcie odległym od osi obrotu o $l_c$).
Zatem
$$I=\frac13m_p{l_p}\!\!^2+m_c{l_c}\!\!^2. \tag{31.4}$$
Wahadło zastosowane w ćwiczeniu może mieć zmienianą płaszczyznę wahań, tzn. można zmieniać kąt $\vartheta$ pomiędzy tą płaszczyzną a pionem. Dla „normalnego” wahadła $\vartheta=0$.
By uzyskać wzór na okres $T_\vartheta$ wahadła odchylonego od pionu o kąt $\vartheta$ musimy w wzorze 31.1 zastąpić $g$ wartością rzutu wektora przyśpieszenia ziemskiego na płaszczyznę wahań, czyli wyrażeniem $g\cos\vartheta$. Ilustruje to rys. 31.1.
Odpowiedni wzór ma więc postać $$T_\vartheta=2\pi\sqrt{\frac{I}{mdg\cos\vartheta}}=T\sqrt{\frac{1}{\cos\vartheta}}, \tag{31.5}$$ gdzie $T$ jest okresem „normalnego” wahadła (tj. wykonującego wahania w płaszczyźnie pionowej, $\vartheta=0$).
W ćwiczeniu wykonujemy pomiary $T_\vartheta$ w funkcji kąta $\vartheta$ i sporządzamy odpowiedni wykres. Wyniki pomiarów możemy wykorzystać też do sprawdzenia zgodności wzoru 31.5 z doświadczeniem. W tym celu zwróćmy uwagę, że ze wzoru 32.5 wynika $$T=T_\vartheta \sqrt{\cos \vartheta}=\mathrm{const}. \tag{31.6}$$ Wykresem zależności $T_\vartheta \sqrt{\cos \vartheta}=f(\vartheta)$ winna więc być linia prosta równoległa do osi $\vartheta$ i przecinająca oś $T_\vartheta \sqrt{\cos \vartheta}$ w punkcie równym wartości $T$.
Wzór 31.1 na okres wahań wahadła fizycznego jest przybliżony, gdyż w wyprowadzeniu zastosowane zostało przybliżenia $\sin x\approx x$ dla $x$ bliskich zera ($x$ w radianach).
Dla małych kątów ($\alpha<5^\circ$) niedokładność jest bardzo mała, rośnie jednak ze wzrostem $\alpha$.
Nie ma prostego wzoru na okres wahań uwzględniającego kąt odchylenia wahadła (dotyczy to również wahadła matematycznego).
W ćwiczeniu, jako że mamy możliwość pomiaru okresu dla różnych kątów odchyleń z dużą dokładnością (do $0,001$ s), możemy więc to zbadać doświadczalnie. Wykonujemy pomiary okresu $T_\alpha$ w funkcji odchylenia końca pręta od pionu, które przeliczamy na kąt odchylenia $\alpha$ (p. rys. 31.1). Obliczamy o ile różni się on bezwzględnie od $T=T_{\alpha\to0}$ (co niewiele nam mówi) i procentowo (co jest dla nas zrozumiałe). Następnie przedstawiamy te zależności na wykresie.
Wzór 31.1: przyjmujemy $\Delta m_c=\Delta m_p=\Delta m_{pom}$ oraz $\Delta l_c=\Delta l_p=\Delta l$,
\begin{align*} \Delta T&=\frac12 T\left(\frac{\Delta I}{I}+\frac{\Delta m}{m}+\frac{\Delta d}{d}+\frac{\Delta g}{g}\right),\mathrm{gdzie:} \tag{wz. 31.1}\\ m & = m_p+m_c, \tag{wg 31.2}\\ \Delta m &=\Delta m_p+\Delta m_c=2\Delta m_{pom}, \tag{wg 31.2}\\ \Delta d & = \frac{d}{m_p+m_c}\left(\frac12l_p\Delta m_p+\frac12 m_p\Delta l_p+l_c\Delta m_c+m_c\Delta l_c\right)\\ &=\frac{d}{m_p+m_c}\left[\left(\frac12l_p+l_c\right)\Delta m_{pom}+\left(\frac12m_p+m_c\right)\Delta l\right], \tag{wg 31.3}\\ \Delta I &=\frac13{l_p}\!\!^2\Delta m_p+{l_c}\!\!^2\Delta m_c+\frac23m_pl_p\Delta l_p+2m_cl_c\Delta l_c\\ &=\left(\frac13{l_p}\!\!^2+{l_c}\!\!^2\right)\Delta m_{pom}+2\left(\frac13m_pl_p+m_cl_c\right)\Delta l. \tag{wg 31.4} \end{align*} Wzór 31.6: przyjmujemy $\Delta\vartheta=1^\circ$ oraz $\Delta T_{\vartheta}=0,\!001\ \mathrm{s}$, $$\Delta T=\sqrt{\cos\vartheta}\,\Delta T_{\vartheta}+\frac12T_\vartheta\frac{\sin \vartheta}{\sqrt{\cos\vartheta}}\Delta \vartheta. \tag{wg 31.6}$$
Uwaga: przed rozpoczęciem pomiarów prowadzący wyjaśni zasady obsługi stanowiska i wykonywania pomiarów.
Tab. 31.1. Pomiar zależności okresu wahań $T$ od wielkości wychylenia wahadła. Obliczenia kąta wychylenia, zmiany bezwzględnej i względnej (procentowej) okresu $T$ dla różnych kątów $\alpha$ względem $T_{\alpha\to 0}$. Uwagi:
* – wstawić wyznaczoną z wykresu wartość ekstrapolowaną do $x=0$ cm,
** – kąty $\alpha$ wyznaczyć ze wzoru $\alpha=\arcsin\displaystyle{\frac{x}{l_p}}$.
| Pomiary | Obliczenia | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| L.p. | Odchylenie $x$ [cm] | $T$ [s] | $\alpha$ [°]** | $\delta T=T_i-T_0$ [s] | $\delta T_{\%}=\displaystyle{\frac{T_i-T_0}{T_0}\cdot 100}$% |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 0 | 0 | * | 0 | 0 | 0 |
| 1 | 2,5 | ||||
| 2 | 5 | ||||
| 3 | 10 | ||||
| 4 | 15 | ||||
| 5 | 20 | ||||
| 6 | 25 | ||||
| 7 | — | 90 | |||
| $\Delta x=$ $l_p=$ $\Delta l_p=$ | $\Delta T=$ | ||||
Tab. 31.2. Pomiar zależności okresu wahań $T$ od kąta odchylenia płaszczyzny wahań $\vartheta$ od pionu.
$\Delta\vartheta=1^\circ, \quad \Delta T=0,\!001\ \mathrm{s}$
| Pomiary | Obliczenia | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| L.p. | $\vartheta$ | $T_1$ | $T_2$ | $T_3$ | $T_4$ | $T_{sr}$ | $T=T_{sr}\sqrt{\cos \vartheta}$ | $\Delta T$ |
| $[^\circ]$ | $\mathrm{[s]}$ | |||||||
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| 1 | 0 | |||||||
| 2 | 10 | |||||||
| 3 | 20 | |||||||
| 4 | 30 | |||||||
| 5 | 40 | |||||||
| 6 | 50 | |||||||
| 7 | 60 | |||||||
| 8 | 70 | |||||||
| 9 | 80 | |||||||
W tej części ćwiczenia nie obliczamy niepewności pomiarowych. Jest to spowodowane niewielką dokładnością pomiarów odchylenia wahadła (co nie znaczy, że nie mają one wartości). Zamiast obliczeń niepewności przyjmujemy (co jest tego odpowiednikiem), że wielkości $\alpha$ i $\delta\, T_{\%}$ wyznaczamy z dokładnością do dwu cyfr znaczących.
Uwaga: wszystkie dane do obliczeń muszą wyrażone w jednostkach podstawowych układu SI.