Indukcja pola magnetycznego $B$ w środku kołowego przewodnika obwodu z prądem wyraża się wzorem:
$$ B = \mu_0\frac{I}{d}\ ,$$
gdzie:
– $I$ jest natężeniem prądu,
– $d$ jest średnicą koła,
– $\mu_0 = 4\pi\cdot 10^{-7}\ \mathrm{\frac{N}{A^2}}$ jest tak zwaną przenikalnością magnetyczną próżni.
Jeżeli przewodnik utworzony jest z ciasno nawiniętych przy sobie $n$ zwojów, to powyższe wyrażenie przyjmuje postać:
$$ B = \mu_0\frac{n I}{d}\ . \tag{27.1}$$
Kierunek indukcji pola (jest to wielkość wektorowa) pokrywa się z osią koła przewodnika. W tym kierunku też ustawiać się będzie igła magnetyczna, jeśli tylko nie będzie żadnego zewnętrznego pola magnetycznego lub gdy to pole będzie nieporównywalnie słabsze. Poza centralnym punktem pole będzie miało inny kierunek i wartość.
Ciekawym układem jest zestaw dwóch cewek o odpowiednio dobranej średnicy i odległości między cewkami tak, że duży jest obszar w centralnej części układu, gdzie pole magnetyczne jest jednorodne. W takim układzie zwanym cewkami Helmholtza indukcja wyraża się wzorem:
$$ B_{cH} = \frac{16}{\sqrt{125}}\,\mu_0\frac{n I}{d} \approx 1{,}431\,\mu_0\frac{n I}{d}\ . \tag{27.2}$$
Jak widzimy wzory (27.1) i (27.2) są podobne i różnią się jedynie czynnikiem przed ułamkiem.
W ćwiczeniu używać będziemy igły magnetycznej, na którą działa ziemskie pole magnetyczne oraz pole dodatkowe wytworzone przez cewki z prądem elektrycznym (Rys. 27.1). W takim przypadku igła będzie się ustawiała w kierunku pola wypadkowego, czyli sumy wektorowej indukcji pola wytwarzanego przez przewodnik i pola ziemskiego.
Wykorzystamy ustawienie, w którym pole wytwarzane przez przewodnik będzie prostopadłe do ziemskiego pola magnetycznego (Rys. 27.2).

Rys. 27.2. Indukcja pola magnetyczna Ziemi $\vec{B}_z$ prostopadła do indukcji pola cewek Helmholtza $\vec{B}_{cH}$.
Tak więc:
W ogólnym przypadku tangens kąta ustawienia igły $\alpha$ będzie spełniał relację:
$$ \tan\alpha = \frac{B_{cH}}{B_z}\ .$$
Po przekształceniu powyższego równania i połączeniu z równaniem (27.1) otrzymujemy:
$$ \tan\alpha = \frac{\mu_0\, n}{d\, B_{z}}\, I\ \tag{27.3}\ .$$
W przypadku cewek Helmholtza podobnie:
$$ \tan\alpha = \frac{16}{\sqrt{125}} \frac{\mu_0\, n}{d\, B_z} \, I. \tag{27.4} $$
Tangens kąta wychylenia igły jest więc proporcjonalny do natężenia prądu w przewodniku, a współczynnik proporcjonalności zależny jest od indukcji ziemskiego pola magnetycznego. Natężenie prądu możemy uznać za dodatnie lub ujemne w zależności od jego kierunku i tak samo będzie z kątami i ich tangensami, które mogą przyjmować dodatnie lub ujemne wartości.
Uwaga. W rozważaniach przyjęliśmy milcząco, że ziemskie pole magnetyczne ma kierunek poziomy (patrz hasło inklinacja) co prawdą nie jest. Tak więc w sposób opisany w tej instrukcji obliczyć możemy jedynie składową poziomą indukcji pola magnetycznego.
Metoda pomiaru opiera się na wykorzystaniu zależności (27.4) i będzie polegać na pomiarach kąta wychylenia $\alpha$ igły przy zadanym, zmierzonym natężeniu prądu $I$. Po wykonaniu pomiarów wykonany zostanie wykres $y(x)$, gdzie $y = \tan\alpha$, a $x = I$.
Wg zależności (27.4), wykres powinien przedstawiać proporcję $y = ax$. Współczynnik proporcjonalności $a$ odczytany zostanie z wykresu lub obliczony wg wzorów na regresję liniową. Mając tak wyznaczony parametr $a$ możemy obliczyć wartość indukcji ziemskiego pola magnetycznego.
$$ a = \frac{\mu_0\, n}{d\, B_z} \quad \Rightarrow \quad B_\mathrm{z} = \frac{\mu_0\, n}{d\, a}\ . \tag{27.5}$$
W przypadku zastosowania cewek Helmholtza
$$ a = \frac{16}{\sqrt{125}}\frac{\mu_0\, n}{d\, B_z} \quad \Rightarrow \quad B_\mathrm{z} = \frac{16}{\sqrt{125}}\frac{\mu_0\, n}{d\, a}\ . \tag{27.6}$$
Trzeba pamiętać, że należy się liczyć z niedokładnością początkowego ustawienia igły magnetycznej, więc wspomniana proporcja może przyjąć charakter zależności liniowej:
$$ y = ax + b $$ $$ \tan\alpha = aI + \tan\alpha_0\ , \tag{27.7}$$
gdzie $\alpha_0$ jest kątem ustawienia igły przy zerowym natężeniu prądu (błędem ustawienia początkowego kąta przewodnika kołowego względem pola ziemskiego).
$$\delta B_\mathrm{z} = B_\mathrm{z} \left( \frac{\delta d}{d} + \frac{\delta a}{a}\right) \ .$$
Sprawozdanie można napisać ręcznie lub przy użyciu edytora tekstu, choć ten drugi sposób wcale nie jest mniej pracochłonny, zwłaszcza jeśli nie ma się wprawy. Konieczna zawartość:
| Tabela. 1. Dane pomiarowe | ||
|---|---|---|
| Lp. | $I\ \mathrm{[A]}$ | $\alpha\ \mathrm{[^\circ]}$ |
| 1 | ||
| 2 | ||
| 3 | ||
| 4 | ||
| 5 | ||
| 6 | ||
| 7 | ||
| 8 | ||
| 9 | ||
| 10 | ||
| Tabela 2. Tabela danych do wykonania wykresu |
||||
|---|---|---|---|---|
| Lp. | $I\ \mathrm{[A]}$ $x$ | $\delta(I)\ \mathrm{[A]}$ | $\tan(\alpha)$ $y$ | $\delta (\tan\alpha)$ |
| 1 | ||||
| 2 | ||||
| 3 | ||||
| 4 | ||||
| 5 | ||||
| 6 | ||||
| 7 | ||||
| 8 | ||||
| 9 | ||||
| 10 | ||||
T. Suszko (2019, 2025)