Wersja z nową metodyką liczenia niepewności pomiarowych
wymaga sprawdzenia poprawności, kompletności, tabel itd.
Uzupełnić
Uzupełnić
Rys. 7.1. Schemat układu pomiarowego wraz z przedstawieniem sił działających na opadającą w cieczy kulkę. Siły te są przyłożone do środka masy kulki, na rysunku siły $F_t$ i $ F_w$ są odsunięte nieco na bok dla większej poglądowości, ponadto średnica kulki w stosunku do średnicy naczynia jest przedstawiona ze znaczną przesadą.
Układ pomiarowy przedstawia rys. 7.1. Składa się on z cylindra miarowego wypełnionego lepką cieczą, którą jest gliceryna. Na cylindrze zaznaczone są poziomy:
A – poziom powierzchni cieczy,
B – na tym poziomie prędkość kulki osiąga stałą wartość, poziom zaznaczony orientacyjnie na rysunku, nie znamy jego konkretnego położenia,
C – poziom na głębokości $ l_o $, odpowiednik poziomu B tyle, że z takim zapasem, by z całą pewnością był spełniony warunek dla poziomu B,
D – poziom nad dnem cylindra.
W ćwiczeniu do gliceryny spuszczamy z pewnej wysokości $h$ metalowe kulki (ołów, cyna, stal) o znanym promieniu $ r $. Kulka wpada do cieczy z pewną prędkością początkową $ v_o $, która w miarę opadania maleje (jeśli ma odpowiednio dużą wartość, jeśli nie to rośnie, w warunkach ćwiczenia spełniona jest pierwszy warunek) i na odcinku AB w pewnym momencie, na poziomie B osiąga stałą wartość $ v $, z którą dalej opada na odcinku BD. Tę prędkość wyznaczamy poprzez pomiar czasu opadania kulki na drodze CD (nie BD ! Wyjaśnienie p. dalej).
Hamowanie kulki spowodowane jest działaniem na nią siły oporu cieczy $ F_t $ zwanej siłą Stokes'a. Jest ona proporcjonalna do:
– współczynnika lepkości cieczy $\eta$,
– prędkości kulki $ v $,
– promienia kulki $ r $
i jest oczywiście skierowana w kierunku przeciwnym do kierunku ruchu, czyli do góry.
Dla ciała o kształcie kulistym, poruszającego się w cieczy znajdującej się w naczyniu o nieograniczonych rozmiarach, i gdy mamy do czynienia z ruchem laminarnym, siła Stokes'a jest równa: $$F_t=6 \pi \eta v r \tag{7.1}$$ natomiast gdy kulka porusza się w cieczy umieszczonej w rurze o promieniu $ R $, wzdłuż osi rury, to: $$F_t=6\pi\eta v r\left(1-\frac{r}{R}\right)^n \tag{7.2}$$ gdzie $n$ jest współczynnikiem, który należy wyznaczyć doświadczalnie.
W naszym ćwiczeniu czynnik w nawiasie we wzorze (7.2) jest bardzo bliski jedności (gdyż $r<<R$) zatem przyjmiemy, że siła Stokes'a wyrażona jest wzorem (7.1).
Na kulkę działa również siła wyporu cieczy, skierowana do góry, równa ciężarowi wypartej przez kulkę cieczy: $$F_w=V \rho_c g=\frac{4}{3}\pi r^3 \rho_c g \tag{7.3}$$ oraz skierowana w dół siła ciężkości kulki: $$F_g=V \rho_k g=\frac{4}{3} \pi r^3 \rho_k g \tag{7.4}$$ gdzie $ V$ - objętość kulki, $ \rho_c$ - gęstość cieczy, $ \rho_k$ - gęstość kulki, $ g$ - przyśpieszenie ziemskie, $r$ - promień kulki.
Uwzględniając kierunki sił, wypadkowa siła działająca na kulkę wyniesie:
$$F=F_t+F_w-F_g \tag{7.5}$$ Prześledźmy jakie wartości przyjmuje wypadkowa siła $ F$. Należy rozpatrzyć ruch kulki na odcinku AB oraz BD i uwzględnić, że $ F$ poprzez siłę Stokes'a $F_t$ zależy od prędkości kulki.
Odcinek AB: kulka wpada do cieczy z prędkością $ v_o $. Wtedy:
Odcinek BD: zgodnie z powyższym wypadkowa siła działająca na kulkę równa się zeru i kulka porusza się ruchem jednostajnym prostoliniowym. Potrzebujemy zmierzyć jej prędkość, czyli zmierzyć długość BD i czas opadania na tym odcinku. Jednakże poziom B nie jest dokładnie określony, zatem zamiast niego przyjmujemy poziom C, położony odpowiednio głęboko, tak że kulka z całą pewnością zdążyła już uzyskać swoją stałą prędkość opadania. Zatem pomiar prędkości przeprowadzamy na odcinku CD. Zakładając,że jego długość wynosi $l$ a czas opadania kulki $t$ dostajemy prędkość kulki $v=l/t$.
Możemy teraz wyprowadzić wzór na współczynnik lepkości. Do wzoru (7.5) podstawiamy $F=0$ i wyrażenia ze wzorów (7.1), (7.3) i (7.4): $$0=6 \pi \eta v r + \frac{4}{3}\pi r^3 \rho_c g - \frac{4}{3} \pi r^3 \rho_k g $$ Po podstawieniu $v=l/t$ i odpowiednich przekształceniach otrzymujemy $$\eta=\frac{2(\rho_k-\rho_c)gr^2 t}{9l}\tag{7.6}$$
Uwaga: w tabeli 7.2 wpisywać dane liczbowe w postaci wartość $\pm$ niepewność.
Tabela 7.1. Wyniki pomiarów. Należy sporządzić oddzielne tabele dla każdego rodzaju kulek
| $\mbox{Lp.}$ | $l\, [\mbox{m}]$ | $2r\, [\mbox{m}]$ | $r\, [\mbox{m}]$ | $t\, [\mbox{s}]$ |
| 1 | ||||
| 2 | ||||
| 3 | ||||
| 4 | ||||
| 5 | ||||
| 6 | ||||
| 7 | ||||
| 8 | ||||
| 9 | ||||
| 10 | ||||
| Niepewność maksymalna | $\Delta l=\,\!$ | $\Delta 2r=\,\!$ | $\Delta r=\,\!$ | $\Delta t=\,\!$ |
Tabela 7.2. Pomiary dodatkowe i dane tablicowe
| gęstość cieczy, niepewność maksymalna, typ areometru, zakres $\phantom{a}$ | $\rho_c [\mbox{kg}\,\mbox{m}^{-3}]=\phantom{ala ma kota}$ |
| temperatura pomiarów, niepewność maksymalna, przyrząd | $t_p [^\circ\mbox{C}]=$ |
| gęstość stali, niepewność maksymalna, źródło | $\rho_{ks} [\mbox{kg}\,\mbox{m}^{-3}]=$ |
| gęstość ołowiu, niepewność maksymalna, źródło | $\rho_{ko} [\mbox{kg}\,\mbox{m}^{-3}]=$ |
| przyśpieszenie ziemskie, niepewność maksymalna, źródło | $g [\mbox{m}\,\mbox{s}^{-2}]=$ |
Przyjmiemy, że pojedyncze pomiary $x$ są obarczone błędem systematycznym $\Delta x$ i podlegają rozkładowi jednorodnemu. Stąd ich niepewność standardowa wynosi: $$u_{\Delta}(x)=\frac{\Delta x}{\sqrt{3}}\,\mbox{.}\tag{7.7}$$ Natomiast pomiary promienia kulek i czasu ich opadania obarczone są dodatkowo błędem przypadkowym i przyjmiemy, że podlegają rozkładowi normalnemu. W tym przypadku obliczamy niepewność standardową $$\displaystyle {u(x)=s_{\bar x}=\sqrt{\displaystyle \frac{\sum_{i=1}^n (x_i -\bar x)^2}{n(n-1)}}} \tag{7.8}$$ gdzie: $$\displaystyle \bar x=\frac{1}{n}\sum_{i=1}^n x_i \tag{7.9}$$ a następnie niepewność złożoną: $$u_c (x)=\sqrt{u_{\Delta}^2(x) +u^2(x)} \tag{7.10}$$ Wyniki zapisujemy w Tabeli 7.3.
Tabela 7.3. Obliczenia niepewności wyników pomiarów i danych tablicowych. Należy sporządzić oddzielne tabele dla każdego rodzaju kulek
| Wielkość | $\rho_c\, [\mbox{kg}\,\mbox{m}^{-3}]$ | $\rho_k \,[\mbox{kg}\,\mbox{m}^{-3}]$ | $g\, [\mbox{m}\,\mbox{s}^{-2}]$ | $l\, [\mbox{m}]$ | $r\, [\mbox{m}]$ | $t\, [\mbox{s}]$ |
| $x$ | nie dotyczy | nie dotyczy | ||||
| $\bar x$ | nie dotyczy | nie dotyczy | nie dotyczy | nie dotyczy | ||
| $\Delta x$ | ||||||
| $u_{\Delta}(x)$ | ||||||
| $u(x)$ | nie dotyczy | nie dotyczy | nie dotyczy | nie dotyczy | ||
| $u_c (x)$ | $=u_{\Delta}(x)$ | $=u_{\Delta}(x)$ | $=u_{\Delta}(x)$ | $=u_{\Delta}(x)$ |
Do wzoru 7.6 podstawiamy wartości liczbowe z dwu pierwszych wierszy tabeli 7.3, odpowiednio dla współczynnika lepkości określonego przy pomocy kulek stalowych $\eta_s$ i kulek ołowianych $\eta_o$.
Etap 1. Wyznaczamy niepewność złożoną współczynnika lepkości (odpowiednio $\eta_s$ i $\eta_o$). Ogólnie, jeśli mamy wielkość $y$, która jest funkcją zmiennych $x_k$ o niepewnościach $u(x_k),$ to jej niepewność, którą nazywamy niepewnością złożoną, wyraża się wzorem $$u_c(y)=\sqrt{\sum_k\left [\frac{\partial y}{\partial x_k}u(x_k)\right ]^2}\tag{7.11}$$
Wygodniej jest obliczyć złożoną niepewnością względną $u_{c,r}(y)\,\!$:
\begin{align*} u_{c,r}(y) =\frac{u_c(y)}{y}&=\sqrt{\sum_k\left [\frac{1}{y}\frac{\partial y}{\partial x_k}u(x_k)\right ]^2}\tag{7.12.1}\\ & =\sqrt{\sum_k\left [\frac{x_k}{y}\frac{\partial y}{\partial x_k}\frac{u(x_k)}{x_k}\right ]^2} \tag{7.12.2}\\ & =\sqrt{\sum_k[w_k \cdot u_r(x_k)]^2} \tag{7.12.3} \end{align*}
gdzie:
– $w_k=\left |\frac{x_k}{y}\frac{\partial y}{\partial x_k} \right |$ – bezwymiarowe współczynniki wagowe,
– $u_r(x_k)=\frac{u(x_k)}{x_k}$ – niepewności względne wielkości mierzonych bezpośrednio.
Ze wzoru (7.12) wynika bardzo prosta interpretacja złożonej niepewności względnej. Jest ona mianowicie sumą geometryczną niepewności względnych wielkości mierzonych bezpośrednio pomnożonych przez ich współczynniki wagowe.
Czynności, które należy teraz wykonać są następujące: – Wyprowadzić wzory na poszczególne pochodne cząstkowe, – Wyprowadzić wzory na współczynniki wagowe $w_k$ i wyznaczyć ich wartości. – Obliczyć względne niepewności $u_r(x_k)$ poszczególnych wielkości mierzonych bezpośrednio. – Obliczyć kwadraty iloczynów względnych niepewności i ich współczynników wagowych. – Wyniki zamieścić w tabeli 7.4.
Tabela już zawiera rezultaty dwu pierwszych czynności. Warto zwrócić uwagę jak prostymi zależnościami przedstawione są współczynniki wagowe.
Tabela 7.4. Obliczenia pomocnicze do wyznaczenia złożonej niepewności względnej współczynnika lepkości. Nalezy sporządzić oddzielne tabele dla każdego rodzaju kulek
| Wielkość | $\rho_c$ | $\rho_{k}$ | $g$ | $l$ | $r$ | $t$ |
| $\left |\frac{\partial y}{\partial x_k} \right |$ | $\frac{2gr^2t}{9l}$ | $\frac{2gr^2t}{9l}$ | $\frac{2(\rho_k-\rho_c)r^2t}{9l}$ | $\frac{2(\rho_k-\rho_c)gr^2 t}{9l^2}$ | $\frac{4(\rho_k-\rho_c)grt}{9l}$ | $\frac{2(\rho_k-\rho_c)gr^2}{9l}$ |
| $w_k=\left |\frac{x_k}{y}\frac{\partial y}{\partial x_k} \right |$ | $\frac{\rho_c}{\rho_k-\rho_c}$ | $\frac{\rho_k}{\rho_k-\rho_c}$ | 1 | 1 | 2 | 1 |
| $w_k$ | 1 | 1 | 2 | 1 | ||
| $u_r(x_k)$ | ||||||
| $[w_k \cdot u_r(x_k)]^2$ |
Etap 2.