To jest stara wersja strony!
Spis treści
Ćw. nr 26. Wyznaczanie pojemności kondensatora metodą drgań relaksacyjnych
0.1 Cel ćwiczenia
- Poznanie jednej z metod wyznaczania pojemności zalecanej szczególnie w przypadku bardzo dużych pojemności.
0.2 Zagadnienia teoretyczne
- Kondensator w obwodzie prądu stałego.
- Równanie ładowania i rozładowania kondensatora.
- Drgania relaksacyjne.
0.3 Zagadnienia elementarne
0.4 Metoda pomiaru
W obwodzie składającym się z oporu omowego $R$, źródła prądu stałego, kondensatora o pojemności $C$, wyłącznika $W$ (rys. 26.1):
Rys. 26.1. Obwód do ładowania kondensatora
po zamknięciu obwodu napięcie na kondensatorze będzie wzrastało w czasie zgodnie z równaniem: $$\displaystyle{U=U_0 \; \left(1-e^{- \frac{t}{RC}} \right)}\tag{26.1}$$ Rozbudujmy nasz obwód przez równoległe podłączenie do pojemności $C$ neonówki o napięciu zapłonu i gaśnięcia odpowiednio $U_z$ i $U_g$ (rys. 26.2).
**Informacja: ** neonówka to dwuelektrodowa lampa wypełniona neonem pod odpowiednim małym ciśnieniem, w której przy określonym napięciu $U_z$ następuje zapłon. Obniżenie napięcia zasilania świecącej neonówki powoduje jej zgaśniecie przy napięciu $U_g$ tzw. napięciu gaśnięcia. Aby nie uszkodzić neonówki, płynący przez nią prąd nie powinien przekraczać 15 mA.
Rys. 26.2. Obwód z neonówką
Po zamknięciu wyłącznika w obwodzie przedstawionym na rys.2 napięcie na kondensatorze, wskutek periodycznego rozładowania przez neonówkę, będzie się zmieniać w sposób piłokształtny, jak na rys. 26.3.
Rys. 26.3. Wykres ładowania i rozładowania kondensatora
Obliczmy okres $T$ drgań relaksacyjnych (czas upływający między dwoma kolejnymi rozbłyskami neonówki).
$$T=t_1 + t_2\tag{26.2}$$
gdzie:
$t_1$ - czas ładowania kondensatora od napięcia $U_g$ do napięcia $U_z$,
$t_2$ - czas rozładowania kondensatora od napięcia $U_z$ do napięcia $U_g$
Ładowaniu kondensatora odpowiada odcinek krzywej oznaczony na rys. 26.3 symbolem I. Czas ładowania $t_1$ obliczymy jako różnicę czasów potrzebnych do naładowania kondensatora od $0-U_z$ i od $0-U_g$.
Równanie (26.1) możemy zapisać:
$$U_z=U_o \; \left(1-e^{- \frac{t_z}{RC}} \right)$$
$$U_g=U_o \; \left(1-e^{- \frac{t_g}{RC}} \right)$$
Przekształcając te równania otrzymamy:
$$t_z = R \; C \; \ln \frac{U_o}{U_o - U_z}$$
$$t_g = R \; C \; \ln \frac{U_o}{U_o - U_g}$$
Czas ładowania $t_1=t_z - t_g$:
$$t_1 = R \; C \; \ln \frac{U_o - U_g}{U_o - U_z}\tag{26.3}$$
Zmiana napięcia, w czasie rozładowania kondensatora przebiega zgodnie z równaniem:
$$U=U_o \; e^{- \frac{t}{R_NC}}\tag{26.4}$$
gdzie $R_N$ jest wartością oporu wewnętrznego neonówki podczas przepływu przez nią prądu (czyli gdy świeci).
W naszym przypadku $U_o = U_z$ a $U = U_g$, więc czas $t_2=t$ potrzebny na rozładowanie kondensatora od napięcia $U_z$ do $U_g$ wyniesie:
$$t_2 = R_N \; C \; \ln \frac{U_z}{U_g}\tag{26.5}$$
Podstawiając równania (26.3) i (26.5) do (26.2), otrzymamy:
$$T = C\left( R\ln\frac{U_o-U_g}{U_o-U_z}+R_N\ln\frac{U_z}{U_g}\right )\tag{26.6}$$
Nie zmieniając w obwodzie przedstawionym na rys.2 napięcia zasilania $U_o$ oraz neonówki, stwierdzamy, że dla danego obwodu wyrażenie w nawiasie powyższego wzoru, czyli:
$$K = R\ln\frac{U_o-U_g}{U_o-U_z}+R_N\ln\frac{U_z}{U_g}$$
jest wielkością stałą.
Wzór (26.6) możemy więc zapisać: $$T = CK \tag{26.7}$$ Wzór (26.7) stanowi podstawę wyznaczania pojemności kondensatora metodą drgań relaksacyjnych.
Włączmy do obwodu na rys. 26.2 kondensator o znanej pojemności $C$. W ustalonym czasie czasie $t_{ust}$ zaobserwujemy $N$ rozbłysków neonówki (metoda 1) lub lub dla ustalonej ilości błysków $N_{ust}$ zmierzymy ich czas $t$ (metoda 2). Okres drgań $T$ obliczymy ze wzoru: $$T=\frac{t}{N_{ust}} = CK, \qquad T_x=\frac{t_{ust}}{N} = CK\tag{26.8}$$ Jeżeli teraz do obwodu, w miejsce kondensatora o znanej pojemności wstawimy kondensator o nieznanej wartości $C_x$, to ilość rozbłysków neonówki w tym samym czasie $t_{ust}$ wyniesie $N_x$ (metoda 1), a czas tej samej ilości błysków $N_{ust}$ wyniesie $t_x$ (metoda 2), to okres drgań dla obu metod wynosi odpowiednio $$T_x=\frac{t_{ust}}{N_x} = C_x K, \qquad T_x=\frac{t_x}{N_{ust}} = C_x K\tag{26.9}$$ Dzieląc stronami równania (26.8) przez (26.9) otrzymamy odpowiednio: $$\boxed{\displaystyle C_x = C \cdot \frac{N}{N_x}\quad\quad\mathrm{metoda}\ 1\ }\ ,\tag{26.10}$$ $$\boxed{\displaystyle C_x = C \cdot \frac{t_x}{t}\quad\quad\mathrm{metoda}\ 2\ }\ .\tag{26.11}$$
0.5 Pomiary
- Zestawiamy obwód jak na rys. 26.2.
- Dobieramy taką wartość napięcia $U_o$ (przy danym oporze $R$), aby rozbłyski neonówki można było zaobserwować dla obu kondensatorów (tzn. dla kondensatora o znanej pojemności $C$ i badanego $C_x$).
- W określonym czasie (wybrać z przedziału 3-4 min.) zliczamy ilość błysków $N$ dla kondensatora o znanej pojemności. Czynność tę powtarzamy 5-cio krotnie.
Przyjmujemy, że niepewność pomiaru liczby błysków $\Delta N=1$.
- Identycznie jak w punkcie 3, zliczamy ilość błysków $N_x$ dla kondensatora o nieznanej pojemności.
- Otrzymane wyniki zestawiamy w tabeli 26.1 wraz z danymi dotyczącymi kondensatora o znanej pojemności.
- Powtarzamy czynności wymienione w punkcie 3 i 4 mierząc stoperem czas ustalonej liczby (ok. kilkudziesięciu) błysków dla kondensatora o znanej pojemności - $t$ i kondensatora o nieznanej pojemności - $t_x$.
Wyniki pomiarów czasu zapisujemy z pełną dokładnością wskazywaną przez stoper (zwróć uwagę na format wyświetlania czasu przez stoper: minuty:sekundy,setne części sekundy.
- Czynność wymienioną w punkcie 6 powtarzamy 5-cio krotnie.
Szacujemy dokładność pomiaru czasu: dokładność stopera wynosi 0.01s, lecz jest też obserwator, który musi zareagować na początek zdarzenia i na jego koniec, a reaguje z opóźnieniem, które jest zmienne w czasie. Szacujemy, że wnosi ono łączną niedokładność 0,3s (możecie się z tym szacowaniem nie zgodzić i przyjąć inną wartość i podać uzasadnienie)
- Otrzymane wyniki zestawiamy w tabeli 26.2 wraz z danymi dotyczącymi kondensatora o znanej pojemności.
Uwagi do tabel poniżej:
W nagłówku kolumny 5 jest $C_{xi}$, co oznacza $C_x$ dla $i-$ tego pomiaru ($i$ oznacza numer pomiaru wg kolumny 1).
- W protokole pomiarowym w tytułach tabel w miejscach wykropkowanych mają być wpisane odpowiednie wartości.
Tabela 26.1. Metoda pomiaru liczby $N$ błysków w zadanym czasie $t_{ust}$, wzór 26.10
$(t_{ust}=\mathrm{....... s},\ \Delta N=\mathrm{.......,}\ C=\mathrm{...... }\mu\mathrm{F},\ \Delta C=\mathrm{...... }\mu\mathrm{F})$
| Pomiary | Obliczenia | |||
| Numer pomiaru | $N\vphantom{|\overline{C}_x}$ | $N_x\vphantom{|\overline{C}_x}$ | $C_x\vphantom{|\overline{C}_x}$ | $|\overline{C}_x-C_{xi}|$ |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 1 | ||||
| 2 | ||||
| 3 | ||||
| 4 | ||||
| 5 | ||||
| $\overline{C}_x=$ $\vphantom{|\overline{C}_x}$ | $\sum |\overline{C}_x-C_{xi}|=$ | |||
Tabela 26.2. Metoda pomiaru $t$ czasu ustalonej liczby $N_{ust}$ błysków, wzór 26.11
$(N_{ust}=\mathrm{.......,}\ \Delta t=\mathrm{....... s,}\ C=\mathrm{...... }\mu\mathrm{F},\ \Delta C=\mathrm{...... }\mu\mathrm{F})$
| Pomiary | Obliczenia | |||
| Numer pomiaru | $t\vphantom{|\overline{C}_x}$ | $t_x\vphantom{|\overline{C}_x}$ | $C_x\vphantom{|\overline{C}_x}$ | $|\overline{C}_x-C_{xi}|$ |
|---|---|---|---|---|
| // 1 // | //2 // | //3 // | //4 // | //5 // |
| 1 | ||||
| 2 | ||||
| 3 | ||||
| 4 | ||||
| 5 | ||||
| $\overline{C}_x=$ $\vphantom{|\overline{C}_x}$ | $\sum |\overline{C}_x-C_{xi}|=$ | |||
0.6 Opracowanie wyników
- W oparciu o wzory (26.10 i 26.11) i dane z tabeli 26.1 i 26.2, obliczyć pojemność badanego kondensatora $C_x$ dla poszczególnych pomiarów wg odpowiednich wzorów (kolumna 4). Dokładność 4 cyfry znaczące.
- Wyliczyć średnią arytmetyczną obliczonych wartości $C_x$ (w kolumnie 4) w obu tabelach, wzór na średnią arytmetyczną $$\overline{C}_x=\frac{1}{n}\sum_{i=1}^nC_{xi},$$ gdzie $n$ jest liczbą pomiarów (dalej $n$ też ma takie znaczenie) z dokładnością do 4 cyfr znaczących.
- Obliczyć błąd przeciętny pojemności dla jw. (błąd przeciętny jest jedną z miar niepewności średniej arytmetycznej), wzór: $$\displaystyle \Delta_p(\overline{C}_x)=\frac{1}{n}\sum_{i=1}^n|\overline{C}_x-C_i|,$$ czyli zsumować kolumnę 5 i podzielić przez liczbę pomiarów. Dokładność 3 cyfry znaczące.
- Zaokrąglić powyższe do 2 lub 1 cyfry znaczącej, stosownie do zasad zaokrąglania niepewności pomiarowych.
Zaokrąglić odpowiednio obliczoną wartość średnią $C_x$. - Obliczyć błąd maksymalny $C_x$ dla jednego z pomiarów dla każdej metody, wzory: $\displaystyle \Delta C_x=C_x\left(\frac{\Delta C}{C}+\frac{\Delta n}{n}+\frac{\Delta n_x}{n_x}\right)$ oraz $\displaystyle\Delta C_x=C_x\left(\frac{\Delta C}{C}+\frac{\Delta t_x}{t_x}+\frac{\Delta t}{t}\right)$. Dokładność 3 cyfry znaczące.
- Zaokrąglić powyższe do 2 lub 1 cyfry znaczącej, stosownie do zasad zaokrąglania niepewności pomiarowych.
Zaokrąglić odpowiednio wykorzystaną wartość $C_x$. - Przedstawić powyższe (zaokrąglone dane) w zestawieniu wyników w postaci (w polach wykropkowanych mają być wpisane odpowiednie wartości liczbowe):
- Metoda 1 (Pomiar liczby $N$ błysków w zadanym czasie $t_{ust}=....$ min):
Obliczona wartość średnia $C_x$ wraz z niepewnością przeciętną: $\overline{C}_x=....\pm....$ jedn.
Dla pomiaru Nr …. obliczona wartość wraz z niepewnością maksymalną $C_x=....\pm....$ jedn. - Metoda 2 (Pomiar czasu $t$ zadanej liczby $N_{ust}=.....$ błysków): jw
- We wnioskach porównać wyniki otrzymane obiema metodami (tj. wartości średnie $C_x$, niepewności przeciętne i maksymalne oraz dokładność pomiarów).



