To jest stara wersja strony!
Spis treści
Ćw. nr 3. Prawa gazów doskonałych
1. Cel ćwiczenia
- Eksperymentalne sprawdzenie prawa Boyle’a-Mariotte’a i prawa Charles'a
2. Zagadnienia
- Pojęcie gazu doskonałego
- Prawo (równanie) Clapeyrona oraz historycznie poprzedzające je:
- Prawo Boyle’a-Mariotte’a
- Prawo Charles'a
- Prawo Gay-Lussaca
- Prawo (hipoteza) Avogadra
- Temperatura bezwzgledna
3. Wprowadzenie
3.1 Gaz doskonały
Gazem doskonałym nazywa się gaz, który nie podlega przy zmianie temperatury i ciśnienia takim przemianom jak skraplanie ani nie podlega reakcjom chemicznym. Gaz doskonały zasadniczo nie istnieje, ale w praktyce wszystkie gazy, które są dostatecznie rozrzedzone (gęstość ich jest przynajmniej kilkaset razy mniejsza niż cieczy) a temperatura jest wyższa niż temperatura skraplania przy danym ciśnieniu, możemy traktować jako gazy doskonałe. Oznacza to też, że podlegają one prawom opisanym niżej.
W połowie XVII w. odkryto , że dla danej ilości dowolnego gazu w danej temperaturze iloczyn ciśnienia $p$ i objętości $V$ jest stały lub też inaczej ciśnienie gazu jest odwrotnie proporcjonalne do objętości:
$$ pV = \text{const}\ , \tag{3.1}$$
$$ p = \text{const}\frac{1}{V}\, \ , \tag{3.2}$$
gdzie $\text{const}\ \mathrm{\left[ \frac{Pa}{m^3} \right]} $ jest stałą zależną od ilości gazu. Dla gazów rzeczywistych ze względu na oddziaływania międzycząsteczkowe oraz niezerową objętość własną cząsteczek gazu obserwuje się pewne odstępstwa przy dużym ciśnieniu i w niższej temperaturze.
Prawo to zostało ogłoszone w 1662 r. przez brytyjskiego naukowca Roberta Boyle’a oraz niezależnie, w 1676 r. przez Francuza Edme'a Mariotte’a.
Na przełomie XIII i XIX w., a więc znacznie później, dzięki pracom zapoczątkowanym przez francuskiego fizyka Jacques’a Charles’a i kontynuowanym przez także francuskiego uczonego Josepha Gay-Lussaca jeszcze dwa inne prawa:
- Prawo Charlesa mówiące, że objętość gazu (jeśli tylko utrzymamy stałe ciśnienie) jest liniową funkcją temperatury: $$V = \text{const}\ T + V_0\quad \mathrm{\left[ m^3 = \frac{m^3}{°C} + m^3\right]} \ , \tag{3.3}$$ gdzie $V_0$ jest objętością w temperaturze 0°C.
- Prawo Gay-Lusacca mówiące, że ciśnienie jest liniową funkcją temperatury (jeśli tylko utrzymamy stałą objętość): $$p = \text{const}\ T + p_0\quad \mathrm{\left[Pa = \frac{Pa}{°C}°C + Pa\right]}\ , \tag{3.4}$$ gdzie $p_0$ jest jest ciśneniem w temperaturze 0°C.
Okazało się też, co było niezwykłe, że:
- Ekstrapolowana linia na wykresie zależności objętości gazu od jego temperatury $V(T)$ wynikająca z prawa Charles'a zmierza zawsze do temperatury –273,15°C, w której to gaz powinien wykazywać zerową objętość.
- Ekstrapolowana linia na wykresie $p(T)$ wynikająca z prawa Gay-Lussaca zmierza do temperatury –273,15°C, w której gaz powinien wykazywać zerowe ciśnienie.
Dochodzimy tu do ciekawego wniosku, że istnieje najniższa możliwa temperatura, bo nie rozumiemy, co miałoby oznaczać ujemne ciśnienie i ujemna objętość w temperaturze poniżej –273,15°C. Jeżeli uznamy tę temperaturę za zerową, to możemy zdefiniować nową skalę temperatury, skalę bezwzględną lub też skalę Kelvina. Temperaturę w skali bezwzględnej mierzymy w kelwinach $\mathrm{[K]}$ (nie w stopniach kelwina – to błąd językowy). Przyrost temperatury w kelwinach jest taki sam jak w stopniach skali Celsiusza.
Do trzech praw omówionych wyżej należy jeszcze dołączyć prawo Avogadra (Amade Avogadro, włoski fizyk), mówiące o tym, że w tych samych warunkach tj. w tej samej temperaturze i ciśnieniu i równej objętości znajduje się taka sama liczba cząstek, czyli ta sama liczba moli gazu – jeden mol to 6,022·1023. W pierwszej połowie XIX w. istnienie cząsteczek gazu nie było jeszcze pewne, więc prawo Avogadra nosi też miano hipotezy Avogadra.
3.2 Prawo gazów doskonałych – równanie Clapeyrona
Przy użyciu bezwzględnej skali temperatury wszystkie prawa gazowe:
- prawo Boyle'a-Mariotte'a,
- prawo Charles'a,
- prawo Gay-Lussac'a,
- prawo Avogadra
można zebrać pod prostą postacią prawa gazów doskonałych lub inaczej równania Clapeyrona, sformułowane w 1834 roku przez Benoît Clapeyrona:
$$ \frac{p_1 V_1}{T_1} = \frac{p_2 V_2}{T_2} = nR\ . \tag{3.5}$$
Prawo gazów doskonałych mówi, że dla danej ilości moli gazu $n$ wyrażenie $\displaystyle\frac{p V}{T}$ ma stałą wartość, czyli jeśli zmienimy temperaturę gazu, to ciśnienie lub objętość muszą się zmienić tak, by to wyrażenie nie zmieniło swojej wartości. Podobnie jest oczywiście gdy zmienimy któryś z pozostałych parametrów. Występująca w równaniu stała $R$ nazywana jest stałą gazową i ma wartość 8,314 J/(mol K) i równa jest pracy, jaką wykonuje jeden mol gazu w przemianie izobarycznej podgrzany o 1 K.
4. Opis eksperymentu
W ćwiczeniu sprawdzimy, w jakim stopniu w warunkach dokładności pomiarów w studenckiej pracowni spełnione są prawa Boyle'a-Mariotte'a i prawo Charles'a.
4.1 Sprawdzenie prawa Boyle'a-Mariotte'a
W przypadku tego pierwszego doświadczenie będzie polegało na pomiarze ciśnienia powietrza zamkniętego w cylindrze z tłokiem. Przy zmianie położenia tłoka zmieniać się będzie ciśnienie (rys. 3.1). Iloczyn tych wielkości powinien być stały. Ponadto, korzystając z pełnej wersji prawa gazów doskonałych, czyli z równania Clapeyrona (3.5), dzieląc iloczyn $pV$ przez iloczyn $RT$ otrzymujemy ilość moli gazu, która oczywiście w doświadczeniu powinna być stała. Dodatkowo zależność $p(V)$ zostanie zilustrowana na wykresie.

Rys. 3.1. Układ pomiarowy do sprawdzania prawa Boyle'a-Mariotte'a
Zadania do wykonania:
- Zapoznać się ze stanowiskiem (rys. 3.1). Zwrócić należy uwagę na manometr, który nie pokazuje ciśnienia bezwzględnego, ale ciśnienie względem ciśnienia atmosferycznego (0 hPa na manometrze odpowiada 1000 hPa ciśnienia bezwzględnego).
- Określić dokładność $\delta p$ pomiaru ciśnienia.
- Zapisać temperaturę $T$ powietrza wraz z niepewnością pomiarową.
- Przy otwartym zaworze ustawić tłok w mniej więcej połowie skali, a następnie zamknąć zawór.
- Przeprowadzić pomiary ciśnienia przy różnych objętościach wpisując dane do tabeli wg wzoru (tab. 3.1).
- Zwrócić należy uwagę na zmiany temperatury podczas sprężania i rozprężania gazu. Prawo Boyle'a-Mariotte'a odnosi się do warunków izotermicznych, należy więc odczekać po zmianie objętości na powrót temperatury do wartości początkowej.
Opracowanie wyników
- Obliczyć liczbę moli $n$, a raczej ułamek mola gazu korzystając z danych każdego z pomiarów. Wypełnić odpowiednią kolumnę tabeli 3.1.
- Obliczyć aparaturowy błąd $\delta n$ każdego pomiaru korzystając ze wzoru $$ \delta n = n \left( \frac{\delta p}{p} + \frac{\delta V}{V} \right) \ . \tag{3.6}$$ Nie uwzględniamy tu niepewności pomiaru temperatury, traktując ten pomiar jako znacznie bardziej dokładny od pozostałych.
- Obliczyć średnią wartość ilości moli oraz niepewność statystyczną jako niepewność przeciętną lub jako odchylenie standardowe. W razie potrzeby dodać odpowiednią kolumnę danych (patrz Poglądowe wprowadzenie do rachunku niepewności).
- Wykonać wykres zależności $V(p)$ nanosząc punkty pomiarowe z polem niepewności.
- Na tym samym wykresie nanieść linię „teoretyczną” $$ V = nRT\, p$$ wstawiając w obliczeniach za $n$ obliczoną wartość liczby moli.
| Tabela 3.1. Dane z pomiarów | ||||
|---|---|---|---|---|
| (prawo Boyle'a-Mariotte'a) | ||||
| $T = \text{___}\pm \text{___ °C} = \text{___}\pm \text{___ K}$ | ||||
| $ \delta V = \text{___}\ \mathrm{cm^3} $ | ||||
| $ \delta p = \text{___}\ \mathrm{hPa} $ | ||||
| $V$ | $p$ | $ n = \frac{pV}{RT}$ | $\delta n$ | |
| Lp. | $\mathrm{[cm^3]}$ | $\mathrm{[hPa]}$ | $10^{-3}\,\text{mol}$ | $10^{-3}\,\text{mol}$ |
| 1 | ||||
| 2 | ||||
| 3 | ||||
| 4 | ||||
| 5 | ||||
| 6 | ||||
| 7 | ||||
| 8 | ||||
| 9 | ||||
| 10 | ||||
| $\bar{n} = $ | ||||
4.2 Sprawdzenie prawa Charlesa
Sprawdzenie będzie polegało na pomiarze ciśnienia powietrza zamkniętego w zbiorniku. Pomiar zmian ciśnienia względem początkowej wartości równej ciśnieniu atmosferycznemu $p_A$, dokonywany będzie za pomocą manometru wodnego (u-rurki) połączonego ze zbiornikiem. Gaz będzie podgrzewany, co spowoduje wzrost ciśnienia: $$ p = p_A + \varrho g \left( h_2 - h_1\right)\ , \tag{3.7}$$
gdzie $\left( h_2 - h_1\right)$ jest różnicą wysokości słupa wody w ramionach manometru, $\varrho$ jest gęstością wody, a $g$ przyspieszeniem ziemskim. Zdjęcie układu pomiarowego przedstawia rys. 3.2.

Rys. 3.2. Układ pomiarowy do sprawdzania prawa Charles'a.
Zbiornik z gazem znajduje się wewnątrz drugiego zbiornika otoczonego matą grzejną. Wewnątrz znajduje się sonda termometru. Gaz (około 1 g) ma na tyle małą pojemność cieplną, że zakładamy jego równowagę termiczną ze ściankami zbiornika. Zbiornik jest połączony rurką z manometrem, a objętość powietrza zamkniętego w rurce jest na tyle mała, że nie uwzględniamy jej w rozważaniach.
Zadania do wykonania:
- Zapoznać się ze stanowiskiem (rys. 3.2). Rurkę manometru odłączyć od zbiornika w celu wyrównania ciśnienia z ciśnieniem atmosferycznym.
- Sprawdzić i zapisać wartość ciśnienia atmosferycznego $p_A$ w czasie wykonywania ćwiczenia (tab. 3.2).
- Sprawdzić i zapisać wartość gęstości wody $\rho$ w temperaturze wykonywania ćwiczenia.
- Określić dokładność $\delta h$ pomiaru poziomów w manometrze.
- Podłączyć wężyk manometru do zbiornika i włączyć ogrzewanie zbiornika na poziom „9”.
- Przeprowadzić pomiary poziomów wody w ramionach manometru w zakresie do 40°C, wpisując dane do tabeli.
Opracowanie wyników
- Obliczyć ciśnienie gazu w zbiorniku korzystając ze wzoru (3.7), wypełniając stosowną kolumnę tabeli 3.2.
- Obliczyć aparaturowy błąd $\delta p$ każdego pomiaru korzystając ze wzoru $$ \delta p = p \frac{\delta h}{h_2-h_1}\ . \tag{3.8}$$ Nie uwzględniamy tu niepewności pozostałych wielkości, traktując je jako nieporównywalnie mniejsze.
- Wykonać wykres zależności $p(T)$ nanosząc punkty pomiarowe z polem niepewności.
- Wykonać regresję liniową zależności (3.4) $y = ax + b$.
- Korzystając z obliczonych parametrów prostej obliczyć temperaturę, dla jakiej ciśnienie powinno wynosić 0.
- Porównać otrzymaną wartość z wartością uznawaną za prawdziwą.
| Tabela 3.2. Dane z pomiarów | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| (prawo Charlesa) | |||||
| $ p_A = \text{____}\ \mathrm{hPa} = \text{____}\ \mathrm{Pa} $ | |||||
| $ \varrho = \text{___}\ \mathrm{kg/m^3} $ | |||||
| $ g = \text{9.8126}\ \mathrm{m/s^2} $ | |||||
| $ \delta h = \text{___}\ \mathrm{m} $ | |||||
| $x$ | $y$ | ||||
| $h_1$ | $h_2$ | $T$ | $p$ | $\delta p$ | |
| Lp. | $\mathrm{[m]}$ | $\mathrm{[m]}$ | $\text{°C}$ | $\mathrm{[Pa]}$ | $\mathrm{[Pa]}$ |
| 1 | |||||
| 2 | |||||
| 3 | |||||
| 4 | |||||
| 5 | |||||
| 6 | |||||
| 7 | |||||
| 8 | |||||
| 9 | |||||
| … | |||||
5. Zawartość sprawozdania
Sprawozdanie powinno zawierać następujące punkty:
- Tabelkę identyfikacyjną studenta (lub zespołu) w formie podobnej do proponowanej.
- 1. Opis ćwiczenia. Należy krótko i zwięźle opisać ćwiczenie ze schematycznym rysunkiem układu pomiarowego. Nie powinno to zająć więcej niż pół strony A4.
- 2. Opis wielkości mierzonych bezpośrednio i ich niepewności (należy wskazać, jakie wielkości były mierzone bezpośrednio oraz jaka była dokładność (aparaturowa) tych pomiarów).
- 3. Tabela wyników. Należy umieścić tabele podobne do tab. 3.1 i 3.2.
- 4. Regresja liniowa. Należy zamieścić informację o tym, jak przeprowadzono regresję. Można ją przeprowadzić wg „tradycyjnej” metody lub przy użyciu innych narzędzi.
- 5. Wyniki końcowy.
- 6. Konkluzje, uwagi, wnioski. Można jednak zawrzeć tu dowolne uwagi dotyczące ćwiczenia. Pozostawiamy to kreatywności studentów.
T. Suszko (2025)
