Narzędzia użytkownika

Narzędzia witryny


cw._nr_3

To jest stara wersja strony!


Ćw. nr 3. Prawa gazów doskonałych

1. Cel ćwiczenia

  • Eksperymentalne sprawdzenie prawa Boyle’a-Mariotte’a i prawa Charles'a

2. Zagadnienia

  • Pojęcie gazu doskonałego
  • Prawo (równanie) Clapeyrona oraz historycznie poprzedzające je:
    • Prawo Boyle’a-Mariotte’a
    • Prawo Charles'a
    • Prawo Gay-Lussaca
    • Prawo (hipoteza) Avogadra
  • Temperatura bezwzgledna

3. Wprowadzenie

3.1 Gaz doskonały

Gazem doskonałym nazywa się gaz, który nie podlega przy zmianie temperatury i ciśnienia takim przemianom jak skraplanie ani nie podlega reakcjom chemicznym. Gaz doskonały zasadniczo nie istnieje, ale w praktyce wszystkie gazy, które są dostatecznie rozrzedzone (gęstość ich jest przynajmniej kilkaset razy mniejsza niż cieczy) a temperatura jest wyższa niż temperatura skraplania przy danym ciśnieniu, możemy traktować jako gazy doskonałe. Oznacza to też, że podlegają one prawom opisanym niżej.

W połowie XVII w. odkryto , że dla danej ilości dowolnego gazu w danej temperaturze iloczyn ciśnienia $p$ i objętości $V$ jest stały lub też inaczej ciśnienie gazu jest odwrotnie proporcjonalne do objętości:

$$ pV = \text{const}\ , \tag{3.1}$$

$$ p = \text{const}\frac{1}{V}\, \ , \tag{3.2}$$

gdzie $\text{const}\ \mathrm{\left[ \frac{Pa}{m^3} \right]} $ jest stałą zależną od ilości gazu. Dla gazów rzeczywistych ze względu na oddziaływania międzycząsteczkowe oraz niezerową objętość własną cząsteczek gazu obserwuje się pewne odstępstwa przy dużym ciśnieniu i w niższej temperaturze.

Prawo to zostało ogłoszone w 1662 r. przez brytyjskiego naukowca Roberta Boyle’a oraz niezależnie, w 1676 r. przez Francuza Edme'a Mariotte’a.

Na przełomie XIII i XIX w., a więc znacznie później, dzięki pracom zapoczątkowanym przez francuskiego fizyka Jacques’a Charles’a i kontynuowanym przez także francuskiego uczonego Josepha Gay-Lussaca jeszcze dwa inne prawa:

  • Prawo Charlesa mówiące, że objętość gazu (jeśli tylko utrzymamy stałe ciśnienie) jest liniową funkcją temperatury: $$V = \text{const}\ T + V_0\quad \mathrm{\left[ m^3 = \frac{m^3}{°C} + m^3\right]} \ , \tag{3.3}$$ gdzie $V_0$ jest objętością w temperaturze 0°C.
  • Prawo Gay-Lusacca mówiące, że ciśnienie jest liniową funkcją temperatury (jeśli tylko utrzymamy stałą objętość): $$p = \text{const}\ T + p_0\quad \mathrm{\left[Pa = \frac{Pa}{°C}°C + Pa\right]}\ , \tag{3.4}$$ gdzie $p_0$ jest jest ciśneniem w temperaturze 0°C.

Okazało się też, co było niezwykłe, że:

  • Ekstrapolowana linia na wykresie zależności objętości gazu od jego temperatury $V(T)$ wynikająca z prawa Charles'a zmierza zawsze do temperatury –273,15°C, w której to gaz powinien wykazywać zerową objętość.
  • Ekstrapolowana linia na wykresie $p(T)$ wynikająca z prawa Gay-Lussaca zmierza do temperatury –273,15°C, w której gaz powinien wykazywać zerowe ciśnienie.

Dochodzimy tu do ciekawego wniosku, że istnieje najniższa możliwa temperatura, bo nie rozumiemy, co miałoby oznaczać ujemne ciśnienie i ujemna objętość w temperaturze poniżej –273,15°C. Jeżeli uznamy tę temperaturę za zerową, to możemy zdefiniować nową skalę temperatury, skalę bezwzględną lub też skalę Kelvina. Temperaturę w skali bezwzględnej mierzymy w kelwinach $\mathrm{[K]}$ (nie w stopniach kelwina – to błąd językowy). Przyrost temperatury w kelwinach jest taki sam jak w stopniach skali Celsiusza.

Do trzech praw omówionych wyżej należy jeszcze dołączyć prawo Avogadra (Amade Avogadro, włoski fizyk), mówiące o tym, że w tych samych warunkach tj. w tej samej temperaturze i ciśnieniu i równej objętości znajduje się taka sama liczba cząstek, czyli ta sama liczba moli gazu – jeden mol to 6,022·1023. W pierwszej połowie XIX w. istnienie cząsteczek gazu nie było jeszcze pewne, więc prawo Avogadra nosi też miano hipotezy Avogadra.

3.2 Prawo gazów doskonałych – równanie Clapeyrona

Przy użyciu bezwzględnej skali temperatury wszystkie prawa gazowe:

  • prawo Boyle'a-Mariotte'a,
  • prawo Charles'a,
  • prawo Gay-Lussac'a,
  • prawo Avogadra

można zebrać pod prostą postacią prawa gazów doskonałych lub inaczej równania Clapeyrona, sformułowane w 1834 roku przez Benoît Clapeyrona:

$$ \frac{p_1 V_1}{T_1} = \frac{p_2 V_2}{T_2} = nR\ . \tag{3.5}$$

Prawo gazów doskonałych mówi, że dla danej ilości moli gazu $n$ wyrażenie $\displaystyle\frac{p V}{T}$ ma stałą wartość, czyli jeśli zmienimy temperaturę gazu, to ciśnienie lub objętość muszą się zmienić tak, by to wyrażenie nie zmieniło swojej wartości. Podobnie jest oczywiście gdy zmienimy któryś z pozostałych parametrów. Występująca w równaniu stała $R$ nazywana jest stałą gazową i ma wartość 8,314 J/(mol K) i równa jest pracy, jaką wykonuje jeden mol gazu w przemianie izobarycznej podgrzany o 1 K.

4. Opis eksperymentu

W ćwiczeniu sprawdzimy, w jakim stopniu w warunkach dokładności pomiarów w studenckiej pracowni spełnione są prawa Boyle'a-Mariotte'a i prawo Charles'a.

4.1 Sprawdzenie prawa Boyle'a-Mariotte'a

W przypadku tego pierwszego doświadczenie będzie polegało na pomiarze ciśnienia powietrza zamkniętego w cylindrze z tłokiem. Przy zmianie położenia tłoka zmieniać się będzie ciśnienie (rys. 3.1). Iloczyn tych wielkości powinien być stały. Ponadto, korzystając z pełnej wersji prawa gazów doskonałych, czyli z równania Clapeyrona (3.5), dzieląc iloczyn $pV$ przez iloczyn $RT$ otrzymujemy ilość moli gazu, która oczywiście w doświadczeniu powinna być stała. Dodatkowo zależność $p(V)$ zostanie zilustrowana na wykresie.


Rys. 3.1. Układ pomiarowy do sprawdzania prawa Boyle'a-Mariotte'a

Zadania do wykonania:

  1. Zapoznać się ze stanowiskiem (rys. 3.1). Zwrócić należy uwagę na manometr, który nie pokazuje ciśnienia bezwzględnego, ale ciśnienie względem ciśnienia atmosferycznego (0 hPa na manometrze odpowiada 1000 hPa ciśnienia bezwzględnego).
  2. Określić dokładność $\delta p$ pomiaru ciśnienia.
  3. Zapisać temperaturę $T$ powietrza wraz z niepewnością pomiarową.
  4. Przy otwartym zaworze ustawić tłok w mniej więcej połowie skali, a następnie zamknąć zawór.
  5. Przeprowadzić pomiary ciśnienia przy różnych objętościach wpisując dane do tabeli wg wzoru (tab. 3.1).
  6. Zwrócić należy uwagę na zmiany temperatury podczas sprężania i rozprężania gazu. Prawo Boyle'a-Mariotte'a odnosi się do warunków izotermicznych, należy więc odczekać po zmianie objętości na powrót temperatury do wartości początkowej.

Opracowanie wyników

  1. Obliczyć liczbę moli $n$, a raczej ułamek mola gazu korzystając z danych każdego z pomiarów. Wypełnić odpowiednią kolumnę tabeli 3.1.
  2. Obliczyć aparaturowy błąd $\delta n$ każdego pomiaru korzystając ze wzoru $$ \delta n = n \left( \frac{\delta p}{p} + \frac{\delta V}{V} \right) \ . \tag{3.6}$$ Nie uwzględniamy tu niepewności pomiaru temperatury, traktując ten pomiar jako znacznie bardziej dokładny od pozostałych.
  3. Obliczyć średnią wartość ilości moli oraz niepewność statystyczną jako niepewność przeciętną lub jako odchylenie standardowe. W razie potrzeby dodać odpowiednią kolumnę danych (patrz Poglądowe wprowadzenie do rachunku niepewności).
  4. Wykonać wykres zależności $V(p)$ nanosząc punkty pomiarowe z polem niepewności.
  5. Na tym samym wykresie nanieść linię „teoretyczną” $$ V = nRT\, p$$ wstawiając w obliczeniach za $n$ obliczoną wartość liczby moli.
Tabela 3.1. Dane z pomiarów
(prawo Boyle'a-Mariotte'a)
$T = \text{___}\pm \text{___ °C} = \text{___}\pm \text{___ K}$
$ \delta V = \text{___}\ \mathrm{cm^3} $
$ \delta p = \text{___}\ \mathrm{hPa} $
$V$ $p$ $ n = \frac{pV}{RT}$ $\delta n$
Lp. $\mathrm{[cm^3]}$ $\mathrm{[hPa]}$ $10^{-3}\,\text{mol}$ $10^{-3}\,\text{mol}$
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
$\bar{n} = $

4.2 Sprawdzenie prawa Charlesa

Sprawdzenie będzie polegało na pomiarze ciśnienia powietrza zamkniętego w zbiorniku. Pomiar zmian ciśnienia względem początkowej wartości równej ciśnieniu atmosferycznemu $p_A$, dokonywany będzie za pomocą manometru wodnego (u-rurki) połączonego ze zbiornikiem. Gaz będzie podgrzewany, co spowoduje wzrost ciśnienia: $$ p = p_A + \varrho g \left( h_2 - h_1\right)\ , \tag{3.7}$$

gdzie $\left( h_2 - h_1\right)$ jest różnicą wysokości słupa wody w ramionach manometru, $\varrho$ jest gęstością wody, a $g$ przyspieszeniem ziemskim. Zdjęcie układu pomiarowego przedstawia rys. 3.2.


Rys. 3.2. Układ pomiarowy do sprawdzania prawa Charles'a.

Zbiornik z gazem znajduje się wewnątrz drugiego zbiornika otoczonego matą grzejną. Wewnątrz znajduje się sonda termometru. Gaz (około 1 g) ma na tyle małą pojemność cieplną, że zakładamy jego równowagę termiczną ze ściankami zbiornika. Zbiornik jest połączony rurką z manometrem, a objętość powietrza zamkniętego w rurce jest na tyle mała, że nie uwzględniamy jej w rozważaniach.  

Zadania do wykonania:

  1. Zapoznać się ze stanowiskiem (rys. 3.2). Rurkę manometru odłączyć od zbiornika w celu wyrównania ciśnienia z ciśnieniem atmosferycznym.
  2. Sprawdzić i zapisać wartość ciśnienia atmosferycznego $p_A$ w czasie wykonywania ćwiczenia (tab. 3.2).
  3. Sprawdzić i zapisać wartość gęstości wody $\rho$ w temperaturze wykonywania ćwiczenia.
  4. Określić dokładność $\delta h$ pomiaru poziomów w manometrze.
  5. Podłączyć wężyk manometru do zbiornika i włączyć ogrzewanie zbiornika na poziom „9”.
  6. Przeprowadzić pomiary poziomów wody w ramionach manometru w zakresie do 40°C, wpisując dane do tabeli.

Opracowanie wyników

  1. Obliczyć ciśnienie gazu w zbiorniku korzystając ze wzoru (3.7), wypełniając stosowną kolumnę tabeli 3.2.
  2. Obliczyć aparaturowy błąd $\delta p$ każdego pomiaru korzystając ze wzoru $$ \delta p = p \frac{\delta h}{h_2-h_1}\ . \tag{3.8}$$ Nie uwzględniamy tu niepewności pozostałych wielkości, traktując je jako nieporównywalnie mniejsze.
  3. Wykonać wykres zależności $p(T)$ nanosząc punkty pomiarowe z polem niepewności.
  4. Wykonać regresję liniową zależności (3.4) $y = ax + b$.
  5. Korzystając z obliczonych parametrów prostej obliczyć temperaturę, dla jakiej ciśnienie powinno wynosić 0.
  6. Porównać otrzymaną wartość z wartością uznawaną za prawdziwą.
Tabela 3.2. Dane z pomiarów
(prawo Charlesa)
$ p_A = \text{____}\ \mathrm{hPa} = \text{____}\ \mathrm{Pa} $
$ \varrho = \text{___}\ \mathrm{kg/m^3} $
$ g = \text{9.8126}\ \mathrm{m/s^2} $
$ \delta h = \text{___}\ \mathrm{m} $
$x$ $y$
$h_1$ $h_2$ $T$ $p$ $\delta p$
Lp. $\mathrm{[m]}$ $\mathrm{[m]}$ $\text{°C}$ $\mathrm{[Pa]}$ $\mathrm{[Pa]}$
1
2
3
4
5
6
7
8
9
…

5. Zawartość sprawozdania

Sprawozdanie powinno zawierać następujące punkty:

  • Tabelkę identyfikacyjną studenta (lub zespołu) w formie podobnej do proponowanej.
  • 1. Opis ćwiczenia. Należy krótko i zwięźle opisać ćwiczenie ze schematycznym rysunkiem układu pomiarowego. Nie powinno to zająć więcej niż pół strony A4.
  • 2. Opis wielkości mierzonych bezpośrednio i ich niepewności (należy wskazać, jakie wielkości były mierzone bezpośrednio oraz jaka była dokładność (aparaturowa) tych pomiarów).
  • 3. Tabela wyników. Należy umieścić tabele podobne do tab. 3.1 i 3.2.
  • 4. Regresja liniowa. Należy zamieścić informację o tym, jak przeprowadzono regresję. Można ją przeprowadzić wg „tradycyjnej” metody lub przy użyciu innych narzędzi (kalkulator naukowy, arkusz kalkulacyjny, inny program obliczeniowy).
  • 5. Wyniki końcowy.
  • 6. Konkluzje, uwagi, wnioski. Można jednak zawrzeć tu dowolne uwagi dotyczące ćwiczenia. Pozostawiamy to kreatywności studentów.

T. Suszko (2025)

cw._nr_3.1742574074.txt.gz · ostatnio zmienione: przez ts