Narzędzia użytkownika

Narzędzia witryny


cw._nr_3

To jest stara wersja strony!


Ćw. nr 3. Prawa gazów doskonałych. Prawo Boyle’a-Mariotte’a

1. Cel ćwiczenia

  • Eksperymentalne sprawdzenie prawa Boyle’a-Mariotte’a

2. Zagadnienia

  • Pojęcie gazu doskonałego
  • Prawo (równanie) Clapeyrona oraz historycznie poprzedzające je:
    • Prawo Boyle’a-Mariotte’a
    • Prawo Charles'a
    • Prawo Gay-Lussaca
    • Prawo (hipoteza) Avogadra
  • Temperatura bezwzględna

3. Wprowadzenie

3.1 Gaz doskonały

Gazem doskonałym nazywa się gaz, który nie podlega przy zmianie temperatury i ciśnienia takim przemianom jak skraplanie ani nie podlega reakcjom chemicznym. Gaz doskonały zasadniczo nie istnieje, ale w praktyce wszystkie gazy, które są dostatecznie rozrzedzone (gęstość ich jest przynajmniej kilkaset razy mniejsza niż cieczy) a temperatura jest wyższa niż temperatura skraplania przy danym ciśnieniu, możemy traktować jako gazy doskonałe. Oznacza to też, że podlegają one prawom opisanym niżej.

W połowie XVII w. odkryto, że dla danej ilości dowolnego gazu w danej temperaturze iloczyn ciśnienia $p$ i objętości $V$ jest stały lub też inaczej ciśnienie gazu jest odwrotnie proporcjonalne do objętości:

$$ pV = \text{const}\ , \tag{3.1}$$

$$ p = \text{const}\frac{1}{V}\, \ , \tag{3.2}$$

gdzie $\text{const}\ \mathrm{\left[ \frac{Pa}{m^3} \right]} $ jest stałą zależną od ilości gazu. Dla gazów rzeczywistych ze względu na oddziaływania międzycząsteczkowe oraz niezerową objętość własną cząsteczek gazu obserwuje się pewne odstępstwa przy dużym ciśnieniu i w niższej temperaturze.

Prawo to zostało ogłoszone w 1662 r. przez brytyjskiego naukowca Roberta Boyle’a oraz niezależnie, w 1676 r. przez Francuza Edme'a Mariotte’a.

Na przełomie XIII i XIX w., a więc znacznie później, dzięki pracom zapoczątkowanym przez francuskiego fizyka Jacques’a Charles’a i kontynuowanym przez także francuskiego uczonego Josepha Gay-Lussaca jeszcze dwa inne prawa:

  • Prawo Gay-Lusacca mówiące, że objętość gazu (jeśli tylko utrzymamy stałe ciśnienie) jest liniową funkcją temperatury: $$V = \text{const}\ T + V_0\quad \mathrm{\left[ m^3 = \frac{m^3}{°C} + m^3\right]} \ , \tag{3.3}$$ gdzie $V_0$ jest objętością w temperaturze 0°C.
  • Prawo Charlesa mówiące, że ciśnienie jest liniową funkcją temperatury (jeśli tylko utrzymamy stałą objętość): $$p = \text{const}\ T + p_0\quad \mathrm{\left[Pa = \frac{Pa}{°C}°C + Pa\right]}\ , \tag{3.4}$$ gdzie $p_0$ jest jest ciśneniem w temperaturze 0°C.

Okazało się też, co było niezwykłe, że:

  • Ekstrapolowana linia na wykresie zależności objętości gazu od jego temperatury $V(T)$ wynikająca z prawa Gay-Lussaca zmierza zawsze do temperatury –273,15°C, w której to gaz powinien wykazywać zerową objętość.
  • Ekstrapolowana linia na wykresie $p(T)$ wynikająca z prawa Charles'a zmierza do temperatury –273,15°C, w której gaz powinien wykazywać zerowe ciśnienie.

Dochodzimy tu do ciekawego wniosku, że istnieje najniższa możliwa temperatura, bo nie rozumiemy, co miałoby oznaczać ujemne ciśnienie i ujemna objętość w temperaturze poniżej –273,15°C. Jeżeli uznamy tę temperaturę za zerową, to możemy zdefiniować nową skalę temperatury, skalę bezwzględną lub też skalę Kelvina. Temperaturę w skali bezwzględnej mierzymy w kelwinach $\mathrm{[K]}$ (nie w stopniach kelwina – to błąd językowy). Przyrost temperatury w kelwinach jest taki sam jak w stopniach skali Celsiusza.

Do trzech praw omówionych wyżej należy jeszcze dołączyć prawo Avogadra (Amade Avogadro, włoski fizyk), mówiące o tym, że w tych samych warunkach tj. w tej samej temperaturze i ciśnieniu i równej objętości znajduje się taka sama liczba cząstek, czyli ta sama liczba moli gazu – jeden mol to 6,022·1023. W pierwszej połowie XIX w. istnienie cząsteczek gazu nie było jeszcze pewne, więc prawo Avogadra nosi też miano hipotezy Avogadra.

3.2 Prawo gazów doskonałych – równanie Clapeyrona

Przy użyciu bezwzględnej skali temperatury wszystkie prawa gazowe:

  • prawo Boyle'a-Mariotte'a,
  • prawo Charles'a,
  • prawo Gay-Lussac'a,
  • prawo Avogadra

można zebrać pod prostą postacią prawa gazów doskonałych lub inaczej równania Clapeyrona, sformułowane w 1834 roku przez Benoît Clapeyrona:

$$ \frac{p_1 V_1}{T_1} = \frac{p_2 V_2}{T_2} = nR\ . \tag{3.5}$$

Prawo gazów doskonałych mówi, że dla danej ilości moli gazu $n$ wyrażenie $\displaystyle\frac{p V}{T}$ ma stałą wartość, czyli jeśli zmienimy temperaturę gazu, to ciśnienie lub objętość muszą się zmienić tak, by to wyrażenie nie zmieniło swojej wartości. Podobnie jest oczywiście gdy zmienimy któryś z pozostałych parametrów. Występująca w równaniu stała $R$ nazywana jest stałą gazową i ma wartość 8,314 J/(mol K) i równa jest pracy, jaką wykonuje jeden mol gazu w przemianie izobarycznej podgrzany o 1 K.

4. Opis eksperymentu

W ćwiczeniu sprawdzimy, w jakim stopniu w warunkach dokładności pomiarów w studenckiej pracowni spełnione są prawa Boyle'a-Mariotte'a i prawo Charles'a.

4.1 Sprawdzenie prawa Boyle'a-Mariotte'a

W przypadku tego pierwszego doświadczenie będzie polegało na pomiarze ciśnienia powietrza zamkniętego w cylindrze z tłokiem. Przy zmianie położenia tłoka zmieniać się będzie ciśnienie (rys. 3.1). Iloczyn tych wielkości powinien być stały. Ponadto, korzystając z pełnej wersji prawa gazów doskonałych, czyli z równania Clapeyrona (3.5), dzieląc iloczyn $pV$ przez iloczyn $RT$ otrzymujemy ilość moli gazu, która oczywiście w doświadczeniu powinna być stała. Dodatkowo zależność $p(V)$ zostanie zilustrowana na wykresie.


Rys. 3.1. Układ pomiarowy do sprawdzania prawa Boyle'a-Mariotte'a

Zadania do wykonania:

  1. Zapoznać się ze stanowiskiem (rys. 3.1). Zwrócić należy uwagę na manometr, który nie pokazuje ciśnienia bezwzględnego, ale ciśnienie względem ciśnienia atmosferycznego (0 hPa na manometrze odpowiada 1000 hPa ciśnienia bezwzględnego).
  2. Określić dokładność $\delta p$ pomiaru ciśnienia.
  3. Zapisać temperaturę $T$ powietrza wraz z niepewnością pomiarową.
  4. Przy otwartym zaworze ustawić tłok w mniej więcej połowie skali, a następnie zamknąć zawór.
  5. Przeprowadzić pomiary ciśnienia przy różnych objętościach wpisując dane do tabeli wg wzoru (tab. 3.1).
  6. Zwrócić należy uwagę na zmiany temperatury podczas sprężania i rozprężania gazu. Prawo Boyle'a-Mariotte'a odnosi się do warunków izotermicznych, należy więc odczekać po zmianie objętości na powrót temperatury do wartości początkowej.

Opracowanie wyników

  1. Obliczyć liczbę moli $n$, a raczej ułamek mola gazu korzystając z danych każdego z pomiarów. Wypełnić odpowiednią kolumnę tabeli 3.1.
  2. Obliczyć aparaturowy błąd $\delta n$ każdego pomiaru korzystając ze wzoru: $$ \delta n = n \left( \frac{\delta p}{p} + \frac{\delta V}{V} \right) \ . \tag{3.6}$$ Nie uwzględniamy tu niepewności pomiaru temperatury, traktując ten pomiar jako znacznie bardziej dokładny od pozostałych.
  3. Obliczyć średnią wartość ilości moli oraz niepewność statystyczną jako niepewność przeciętną lub jako odchylenie standardowe. W razie potrzeby dodać odpowiednią kolumnę danych (patrz Poglądowe wprowadzenie do rachunku niepewności).
  4. Wykonać wykres zależności $p(V)$ nanosząc punkty pomiarowe z polem niepewności.
  5. Na tym samym wykresie nanieść linię „teoretyczną” $$ V = nRT\frac{1}{p}$$ wstawiając w obliczeniach za $n$ obliczoną średnią(!) wartość liczby moli. W tym celu można przygotować osobną tabelę.
Tabela 3.1. Dane z pomiarów
(prawo Boyle'a-Mariotte'a)
$T = \text{___}\pm \text{___ °C} = \text{___}\pm \text{___ K}$
$ \delta V = \text{___}\ \mathrm{cm^3} $
$ \delta p = \text{___}\ \mathrm{hPa} $
$V$ $p$ $ n = \frac{pV}{RT}$ $\delta n$
Lp. $\mathrm{[cm^3]}$ $\mathrm{[hPa]}$ $10^{-3}\,\text{mol}$ $10^{-3}\,\text{mol}$
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
$\bar{n} = $

5. Zawartość sprawozdania

Sprawozdanie powinno zawierać następujące punkty:

  • Tabelkę identyfikacyjną studenta (lub zespołu) w formie podobnej do proponowanej.
  • 1. Opis ćwiczenia. Należy krótko i zwięźle opisać ćwiczenie ze schematycznym rysunkiem układu pomiarowego. Nie powinno to zająć więcej niż pół strony A4.
  • 2. Opis wielkości mierzonych bezpośrednio i ich niepewności (należy wskazać, jakie wielkości były mierzone bezpośrednio oraz jaka była dokładność (aparaturowa) tych pomiarów).
  • 3. Tabela wyników. Należy umieścić tabele podobne do tab. 3.1 i 3.2.
  • 4. Wykres zależności $V(p)$
  • 5. Wyniki końcowy.
  • 6. Konkluzje, uwagi, wnioski. Można jednak zawrzeć tu dowolne uwagi dotyczące ćwiczenia. Pozostawiamy to kreatywności studentów.

T. Suszko (2025)

cw._nr_3.1763388382.txt.gz · ostatnio zmienione: przez ts