To jest stara wersja strony!
Spis treści
Ćw. nr 41. Wyznaczanie ogniskowych soczewek za pomocą wzoru soczewkowego
1. Cel ćwiczenia
Wyznaczenie ogniskowej soczewki cienkiej:
- A. Metodą pomiaru odległości przedmiotu i obrazu od soczewki,
- B. Metodą Bessela.
2. Zagadnienia
- Optyka geometryczna. Prawo odbicia i załamania światła.
- Własności cienkich soczewek skupiających i rozpraszających. Zdolność skupiająca.
- Konstrukcja obrazów tworzonych przez soczewki.
- Wady soczewek.
- Własności układu soczewek.
3. Opis eksperymentu
3.1 Układ pomiarowy i zapis wyników
Układ pomiarowy składa się z przedmiotu (jest to strzałka wycięta w osłonie lampy), soczewki z uchwytem i ekranu, na którym wyświetlany jest obraz przedmiotu. Całość zamontowana jest na ławie optycznej z liniałem centymetrowym pozwalającym na odczyt położeń przedmiotu, soczewki i obrazu, a także na obliczenie odległości potrzebnych do wyznaczenia ogniskowej soczewki, co jest celem ćwiczenia.
Zauważmy, że układ jest symetryczny w tym sensie, że zamiana miejscami przedmiotu i ekranu też prowadzi do powstania obrazu. Inaczej rzecz ujmując można też stwierdzić, że dla ustalonej odległości między przedmiotem i ekranem istnieją dwa położenia soczewki dla której otrzymamy ostry obraz – raz powiększony a raz pomniejszony (Rys. 41.1).
W ćwiczeniu stosowane będą dwie metody, które różnią się wykorzystywanymi odległościami:
- metoda z wykorzystaniem odległości soczewki do przedmiotu i jego obrazu ($x$ i $y$),
- metoda Bessela z wykorzystaniem odległości między przedmiotem i obrazem oraz odległości pomiędzy położeniami soczewki dla których uzyskuje się ostry obraz powiększony i pomniejszony ($d$ i $a$).

Rys. 41.1. Konstrukcja dwu obrazów tworzonych przez soczewkę skupiającą dla ustalonej odległości przedmiot-obraz. Na osi $s$ zaznaczono położenie przedmiotu, soczewek i obrazu oraz przedstawiono wielkości $x,\ y,\ a,\ d$
3.2 Metoda A z wykorzystaniem odległości przedmiotu i obrazu od soczewki
W ćwiczeniu wykorzystujemy podstawowy wzór optyki geometrycznej dotyczący soczewek sferycznych - wzór soczewkowy:
$$\frac{1}{x} + \frac{1}{y} = \frac{1}{f}\tag{41.1}$$
gdzie :
$x$ – odległość przedmiotu od soczewki,
$y$ – odległość obrazu od soczewki,
$f$ – wielkość ogniskowej soczewki.
Przekształcając wzór 41.1 dostajemy wyrażenie na ogniskową soczewki:
$$f=\frac{xy}{x+y} \tag{41.2}$$
3.3 Metoda B – metoda Bessela
Dla ustalonej (i odpowiedniej) odległości przedmiotu i ekranu istnieją dwa położenia soczewki, w których na ekranie pojawiają się wyraźne obrazy (jeden pomniejszony, drugi powiększony). Mamy zatem dwa równania
$$\begin{align*} \frac{1}{x_1} + \frac{1}{y_1} &= \frac{1}{f}\\ \frac{1}{x_2} + \frac{1}{y_2} &= \frac{1}{f} \end{align*}\tag{41.3}$$ z warunkami $$\begin{align*} x_1+y_1&=x_2+y_2=d\\ x_2-x_1&=a\end{align*} \tag{41.4}$$ gdzie $d$ - odległość pomiędzy obrazem a przedmiotem, $a$ - odległość między położeniami soczewki. Na rys. 41.1 widzimy, że
$$ \begin{align*} d&=s_O-s_P\\ a&=s_{S2}-s_{S1} \end{align*}\tag{41.5} $$ Uwzględniając zależności 41.5 możemy przedstawić równania 41.3 w postaci Rozwiązując je otrzymujemy wzór na ogniskową soczewki: $$ f = \frac{d^{\,2} - a^2}{4 d} \tag{41.7} $$ W metodzie Bessela możemy wyeliminować problemy i błędy związane z niedokładnością wyznaczania położenia soczewki. Można więc sformułować drugi cel ćwiczenia jakim będzie porównanie dokładności obu metod. ==== - Pomiary ==== W ćwiczeniu zostaną wykonane pomiary, których wyniki posłużą do obliczeń obydwiema metodami. Konstrukcja ławy optycznej umożliwia odczyt położenia poszczególnych elementów układu optycznego, a potrzebne odległości wyznacza się później. Położenia oznaczmy następująco (Rys. 41.1): * położenia przedmiotu $s_P$,
- położenie soczewki przy obrazie powiększonym $s_{S1}$,
- położenie soczewki przy obrazie pomniejszonym $s_{S2}$,
- położenie ekranu (obrazu) $s_O$.
- Wybrać soczewkę, która będzie obiektem ćwiczenia.
- Na ławie optycznej ustawić ekran, soczewkę i przedmiot.
- Znaleźć minimalną odległość między ekranem a przedmiotem, przy której otrzymamy ostry obraz przedmiotu. Przy poszukiwaniu ostrego obrazu przesuwamy soczewkę pomiędzy przedmiotem a obrazem.
- Odczytać położenie ekranu $s_O$ i przedmiotu $s_P$, dane wpisać do Tab. 41.1.
- Odczytać położenie soczewki $s_{S1}$ i wpisać do tabeli.
- Przestawić soczewkę by otrzymać obraz w odwrotnej skali. Odczytać nowe położenie soczewki $s_{S2}$ i wpisać do tabeli.
- Zwiększając stopniowo odległość ekranu od przedmiotu powtórzyć kilkukrotnie czynności z punktów 4–6.
4. Opracowanie wyników
4.1 Obliczenia metodą A
- Wykorzystując dane pomiarowe obliczyć $x$ i $y$ a następnie wpisać wyniki do Tab. 41.2. Zauważmy, że każdy wiersz tabeli pomiarowej daje nam dwie pary danych $x$ i $y$: $$ x = s_{S1}-s_P,\quad y = s_O-s_{S1} $$ oraz $$ x = s_{S2}-s_P,\quad y = s_O-s_{S2} $$
- Obliczyć ogniskową $f$ soczewki dla poszczególnych pomiarów (wzór 41.2).
- Obliczyć wartość średnią ogniskowej.
- Obliczyć odchylenia od wartości średniej $\left| \bar{f} - f_i \right|$.
- Obliczyć niepewność przeciętną ogniskowej.
- Wyznaczyć niepewność maksymalną (aparaturową) ogniskowej dla pierwszego i ostatniego pomiaru wg wzoru:$$\displaystyle{\delta f=f^2\left( \frac{\delta x}{x^2}+\frac{\delta y}{y^2} \right)}$$ przyjmując za $\delta x$ i $\delta y$ niepewność związaną z pomiarem odległości za pomocą liniału czyli 1 mm. Niepewności związane z subiektywnym ustawieniem ostrości powinny ujawnić się w niepewności statystycznej (przeciętnej).
Uwaga. Zamiast niepewności przeciętnej można obliczyć odchylenie standardowe, na przykład za pomocą kalkulatora inżynierskiego, jeżeli posługiwanie się nim jest przez studenta dostatecznie opanowane. Nie ma wtedy konieczności sporządzania ostatniej kolumny tabeli.
4.2 Obliczenia metodą B
- Wykorzystując dane pomiarowe obliczyć odległości $d$ i $a$, a następnie wpisać wyniki do Tab. 41.3: $$ d = s_{O}-s_P,\quad a = s_{S2}-s_{S1} $$
- Obliczyć ogniskową $f$ soczewki dla poszczególnych pomiarów (wzór 41.7).
- Obliczyć wartość średnią ogniskowej.
- Obliczyć odchylenia od wartości średniej $\left| \bar{f} - f_i \right|$.
- Obliczyć niepewność przeciętną ogniskowej.
- Wyznaczyć niepewność maksymalną (aparaturową) ogniskowej dla pierwszego i ostatniego pomiaru wg wzoru: $$ \delta f= \frac{d^2+a^2}{4 d^2} \delta d + \frac{a}{2d}\delta a $$ przyjmując za $\delta d$ i $\delta a$ niepewność związaną z pomiarem odległości za pomocą liniału czyli 1 mm. Niepewności związane z subiektywnym ustawieniem ostrości powinny ujawnić się w niepewności statystycznej (przeciętnej).
Uwaga. Tak jak w metodzie A zamiast niepewności przeciętnej można obliczyć odchylenie standardowe.
4.3 Wymagana zawartość sprawozdania
- Metoda pomiaru – zawiera zwięzłą własnoręcznie sporządzoną na podstawie instrukcji do ćwiczenia notatkę zawierającą:
- wyjaśnienie jaki jest cel ćwiczenia,
- opis metody pomiarowej, schemat układu pomiarowego, niezbędne wzory, definicje itd.
- ogólne omówienie procedury pomiarowej.
- Tabelę pomiarową i tabele obliczeń. Mogą to być wydruki z arkusza kalkulacyjnego (np. Excela), szczegóły.
- Zestawienie wyników (zwrócić należy uwagę na poprawność zaokrągleń).
- Wnioski w odniesieniu do celu ćwiczenia a więc porównać otrzymane wartości ogniskowej soczewki obliczone obydwiema metodami i ocenić wielkość rozbieżności. Porównać niepewność przeciętną z niepewnością maksymalną. Porównać niepewności przeciętne i maksymalne wyników otrzymanych obiema metodami.
5. Wzory tabel
| Tabela 41.1. Wyniki pomiarów do ćw. 41 | ||||
| Lp. | $s_O\ \mathrm{[m]}$ | $s_P\ \mathrm{[m]}$ | $s_{S1}\ \mathrm{[m]}$ | $s_{S2}\ \mathrm{[m]}$ |
|---|---|---|---|---|
| 1 | ||||
| 2 | ||||
| 3 | ||||
| 4 | ||||
| 5 | ||||
| 6 | ||||
| 7 | ||||
| 8 | ||||
| Tabela 41.2. Wyniki pomiarów metodą A | ||||
| Lp. | $x\ \mathrm{[m]}$ | $y\ \mathrm{[m]}$ | $f\ \mathrm{[m]}$ | $\left| \bar{f} - f_i \right|$ |
|---|---|---|---|---|
| 1 | ||||
| 2 | ||||
| 3 | ||||
| 4 | ||||
| 5 | ||||
| 6 | ||||
| 7 | ||||
| 8 | ||||
| 9 | ||||
| 10 | ||||
| 11 | ||||
| 12 | ||||
| 13 | ||||
| 14 | ||||
| 15 | ||||
| 16 | ||||
| Średnie | ||||
| Tabela 41.3. Wyniki pomiarów metodą B | ||||
| Lp. | $d\ \mathrm{[m]}$ | $a\ \mathrm{[m]}$ | $f\ \mathrm{[m]}$ | $\left| \bar{f} - f_i \right|$ |
|---|---|---|---|---|
| 1 | ||||
| 2 | ||||
| 3 | ||||
| 4 | ||||
| 5 | ||||
| 6 | ||||
| 7 | ||||
| 8 | ||||
| Średnie | ||||
