To jest stara wersja strony!
Spis treści
Ćw. nr 7. Doświadczenie Stokesa
1. Cel ćwiczenia
- Wyznaczenie współczynnika lepkości cieczy.
2. Zagadnienia
- 1. Pojęcie lepkości cieczy i gazów
3. Wprowadzenie
3.1 Lepkość
Lepkość jest wielkością charakteryzującą „tarcie” wewnętrzne cieczy lub gazu.
Gdyby wyobrazić sobie dwie płyty o powierzchni $S$ rozdzielone warstwą cieczy o grubości $d$, to by przesuwać względem siebie te płyty potrzebujemy użyć pewnej siły $F$ do pokonania oporów ruchu, rzec można tarcia, pomiędzy warstwami cieczy. Kolejne warstwy cieczy bowiem poruszają się z coraz większą prędkością: od zera przy nieruchomej płycie aż do prędkości równej prędkości $v$ poruszania się górnej płyty.
Siła ta okazuje się być generalnie proporcjonalna do powierzchni $S$ oraz prędkości przesuwania się płyt $v$ i odwrotnie proporcjonalna do grubości warstwy cieczy $h$ (im grubsza jest warstwa cieczy, tym mniejsza jest względna prędkość warstw płynu - mniejszy gradient prędkości).
$$F \sim S\frac{v}{h}\ .$$
Współczynnikiem proporcjonalności jest tzw. współczynnik lepkości $\eta$.
$$F = \eta S \frac{v}{h}\ .$$
Tak więc współczynnik lepkości jest stosunkiem naprężenia stycznego wywoływanego wzajemnym przemieszczaniem się płyt do gradientu prędkości
$$\displaystyle \eta = \frac{\frac{F}{S}}{\frac{v}{h}} \ \ \mathrm{\left[ \frac{\frac{N}{m^2}}{\frac{m}{s\, m}} = Pa\, s\right]}\ .$$
Lepkość cieczy jest jedną z ważnych wielkości charakteryzujących ciecze, ważną w praktycznych zastosowaniach. Przyrządy do pomiaru lepkości nazywane się wiskozymetrami.
3.2 Przepływ laminarny i burzliwy
Trzeba zaznaczyć, że przedstawione rozważania dotyczą jedynie przepływu uporządkowanego, warstwowego, zwanego laminarnym. Jeżeli prędkości przepływu będą dostatecznie duże, przepływ stanie się burzliwy (inaczej turbulentny), wystąpią wiry mieszające ciecz i przedstawione równania przestaną obowiązywać.
Zachodzi pytanie: w jakich warunkach mamy do czynienia z przepływem laminarnym, a kiedy dochodzi do przepływu turbulentnego?
Jednym z kryteriów jest liczba Reynoldsa. Jest to liczba obliczana przez zdefiniowany przez O. Reynoldsa empiryczny wzór składający się z wielkości charakteryzujących przepływ. Wyraża niejako stosunek siły bezwładności do sił lepkości w tym przepływie. Liczba ta jest niemianowana (jednostki się skracają).
$$ \mathrm{Re} = \frac{\rho\, v\, d}{\eta} \ ,$$
gdzie kolejne wielkości to:
- $\mathrm{Re}$ – liczba Reynoldsa,
- $\rho$ – gęstość cieczy,
- $v $ – prędkość przepływu (tu prędkość kulki),
- $d$ – rozmiar charakterystyczny przepływu (na przykład średnica kulki),
- $\eta$ – lepkość cieczy.
Okazuje się, że gdy liczba Reynoldsa w określonym rodzaju przepływu osiągnie graniczną wartość (wyznaczoną eksperymentalnie), to powyżej tej wartości przepływ staje się burzliwy.
Uwaga. Wyżej przedstawione równania dotyczące lepkości dotyczą
zasadniczo przepływów o małej liczbie Reynoldsa, w zakresie przepływu laminarnego.
Z lepkością wiąże się pewna ciekawostka. Związany jest z nią najdłużej
trwający eksperyment na świecie: The Pitch Drop Experiment.
http://www.smp.uq.edu.au/content/pitch-drop-experiment
http://en.wikipedia.org/wiki/Pitch_drop_experiment
Lepkość smoły w tym eksperymencie szacowana jest na 107 Pa·s
4. Opis eksperymentu
W układzie pomiarowym ćwiczenia zjawisko lepkości będzie obserwowane w cylindrze z płynem, do którego wrzucane będą kulki z określonego materiału. Kulki podczas ruchu „porywać” będą ze sobą koncentryczne warstwy cieczy, a tarcie pomiędzy nimi będzie wywoływało opory ruchu.
Po wrzuceniu kulki do cylindra ustali się równowaga: siła oporu $F_o$ wzrośnie na tyle, że wraz z siłą wyporu $F_w$ zrównoważy siłę ciężkości $F_c$ i kulka będzie poruszać się ruchem jednostajnym z pewną prędkością $v$, zależną od lepkości cieczy, ale też od rozmiaru i masy kulek.
Układ pomiarowy składa się z cylindra miarowego wypełnionego cieczą, której lepkość zostanie wyznaczona.
Na cylindrze zaznaczone są poziomy:
- A – poziom powierzchni cieczy;
- B – poziom, na którym prędkość kulki osiąga stałą wartość. Poziom zaznaczony jest tu orientacyjnie bo nie znamy jego konkretnego położenia;
- C – poziom, na którym z całą pewnością prędkość będzie już stała. Od tego poziomu mierzony będzie czas opadania kulki;
- D – poziom nad dnem cylindra, do którego będzie mierzony czas opadania.
Hamowanie kulki spowodowane jest działaniem na nią siły oporu cieczy $F_o$, zwanej siłą Stokesa. Jest ona proporcjonalna do:
- współczynnika lepkości cieczy $\eta$,
- prędkości kulki $ v $,
- średnicy kulki $ d $,
i jest oczywiście skierowana w kierunku przeciwnym do kierunku ruchu, czyli do góry.
Dla ciała o kształcie kulistym, poruszającego się w cieczy znajdującej się w naczyniu o średnicy znacznie większej niż średnica ciała i gdy mamy do czynienia z ruchem laminarnym, siła Stokesa jest równa:
$$F_o=3\pi\eta v d\ .$$
Na kulkę działa również siła wyporu cieczy, skierowana do góry, równa ciężarowi wypartej przez kulkę cieczy:
$$ F_w = V \rho_c g = \frac{4}{3}\pi r^3 \rho_c g = \frac{1}{6}\pi d^3 \rho_c g$$
oraz skierowana w dół siła ciężkości kulki:
$$ F_g = V \rho_k g = \frac{4}{3} \pi r^3 \rho_k g = \frac{1}{6} \pi d^3 \rho_k g\ ,$$
gdzie:
- $ V$ – objętość kulki,
- $ \rho_c$ – gęstość cieczy,
- $ \rho_k$ – gęstość kulki,
- $ g$ – przyspieszenie ziemskie,
- $r$ – promień kulki,
- $d$ – średnica kulki.
4.1 Metoda pomiaru
Jeśli ruch odbywa się ze stałą prędkością (jednostajnie), to zachodzi równowaga między siłami: $$F_o + F_w = F_g\ .$$
Po podstawieniu do tego równania wzorów na siłę oporu (Stokes'a), siłę wyporu i siłę ciężkości otrzymujemy następujące równanie:
$$3 \pi \eta v d + \frac{1}{6}\pi d^3 \rho_c g = \frac{1}{6} \pi d^3 \rho_k g\ ,$$
które po kilku przekształceniach przechodzi we wzór do obliczenia lepkości: $$\eta=\frac{(\rho_k-\rho_c)g d^2 t}{18\,l}\ .$$
W ćwiczeniu do cieczy spuszczamy kulki (ołów, cyna, stal, szkło), których średnicę $d$ mierzymy. Następnie mierzymy czas opadania kulki na odcinku CD. Otrzymane wyniki umożliwią wyznaczenie lepkości.
4.2 Przeprowadzenie pomiarów
- Zmierzyć gęstość cieczy $\rho_c$ przy pomocy areometru oraz temperaturę otoczenia, określić niepewności pomiarowe.
- W tablicach odszukać gęstości materiałów z jakich wykonane są kulki oraz wartość przyspieszenia ziemskiego. Zapisać wartości w tabeli (wg wzoru tab. 7.1). Gęstości te mozna też wyznaczyć eksperymentalnie.
- Linijką zmierzyć długość $l$ odcinka CD cylindra miarowego z gliceryną.
- Zmierzyć średnicę $d$ kulki.
- Spuścić kulkę z niewielkiej wysokości do cieczy i zmierzyć czas opadania kulki $t$ na odcinku CD.
- Ilość pomiarów i rodzaj kulek ustalić z prowadzącym zajęcia.
- Wyniki zapisać w tabelach 7.1. i 7.2.
Uwaga: Dla wszystkich pomiarów ustalić niepewności pomiarowe.
5. Opracowanie wyników
- Na podstawie wyników pomiarów obliczyć lepkość i uzupełnić odpowiednią kolumnę tabeli 7.2.
- Obliczyć niepewności maksymalne pojedynczych pomiarów $\delta \eta_m$ przez zastosowanie wzoru: $$ \delta \eta_m = \eta \left( \frac{\delta \rho}{\rho_k-\rho_c} + 2\frac{\delta d}{d} + \frac{\delta t}{t} + \frac{\delta g}{g} + \frac{\delta l}{l} \right)\ ,$$ który otrzymujemy stosując zwykłe reguły przenoszenia niepewności. Nie ma potrzeby obliczania tej niepewności dla wszystkich pomiarów. Wystarczy kilka dla uzyskania orientacji. Uzupełnić odpowiednie komórki ostatniej kolumny tabeli 7.2
- Obliczyć wartość średnią dla wybranych pomiarów oraz odchylenia od wartości średniej oraz uzupełnić odpowiednią kolumnę tabeli 7.2
- Określić wynik końcowy oraz niepewność pomiarową, uwzględniając niepewność statystyczną i niepewność pojedynczych pomiarów.
- Otrzymaną wartość lepkości porównać z wartością podawaną w tablicach wielkości fizycznych.
Uwaga. Z opisu metody pomiarowej wynika, że wyznaczona lepkość nie powinna zależeć od średnicy kulek. Jeśli w ćwiczeniu używano kulek o różnych średnicach, należy sprawdzić czy taka zależność występuje wykonując wykres zależności $\eta(d)$. Jeśli korelacja jest zauważalna to sprawdzić dla których pomiarów liczba Reynoldsa jest wystarczająco mała.
6. Wzory tabel
Tabela 7.1. Pomiary wstępne i dane tablicowe.
| Gęstość cieczy | $\displaystyle \rho_c \ \mathrm{\left[ \frac{kg}{m^3} \right] } = \mbox{ _____ } \pm \mbox{ ____ }$ |
|---|---|
| Temperatura pomiarów | $t_p \ \mathrm{\left[ ^\circ C \right]} = \mbox{ _____ } \pm \mbox{ ____ }$ |
| Długość drogi opadania CD | $l \ \mathrm{\left[ m \right]} = \mbox{ _____ } \pm \mbox{ ____ }$ |
| Przyspieszenie ziemskie | $\displaystyle g \ \mathrm{\left[ \frac{m}{s^2} \right]} = \mbox{ _____ } \pm \mbox{ ____ }$ |
| Gęstość kulek (rodzaj pierwszy) | $\displaystyle\rho_{ks} \ \mathrm{\left[ \frac{kg}{m^3} \right]} = \mbox{ _____ } \pm \mbox{ ____ } $ |
| Gęstość kulek (rodzaj drugi) | $\displaystyle\rho_{ks} \ \mathrm{\left[ \frac{kg}{m^3} \right]} = \mbox{ _____ } \pm \mbox{ ____ } $ |
| Niepewność pomiaru czasu opadania kulek | $\delta t\ \mathrm{[s] = \pm \mbox{ _____ }}$ |
| Niepewność pomiaru średnicy kulek | $\delta d\ \mathrm{[m] = \pm \mbox{ _____ }}$ |
Tabela 7.2. Wyniki pomiarów. (Należy sporządzić oddzielne tabele dla każdego rodzaju kulek, zwróć uwagę na jednostki długości)
| Rodzaj kulek: | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Lp. | $d\, [\mbox{m}]$ | $t\, [\mbox{s}]$ | $\eta\ \mathrm{[Pa\ s]}$ | $\vert\bar{\eta} - \eta_i\vert $ | $\delta\eta_m$ |
| 1 | |||||
| 2 | |||||
| 3 | |||||
| 4 | |||||
| 5 | |||||
| 6 | |||||
| 7 | |||||
| 8 | |||||
| 9 | |||||
| 10 | |||||
T. Suszko (2022)




